Lesson 6
পৰিৱেশীয় নীতি আৰু অনুশীলন
Environmental Policies and Practices
1. জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ দীর্ঘ সময় ধৰি পৃথিবীৰ তাপমাত্রা, বৰষুণ, বতাহ আদি জলবায়ুগত অৱস্থাৰ পৰিৱর্তন হোৱাকে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বোলে। বন ধ্বংস, বায়ু প্ৰদূষণ আৰু সেউজ গৃহ গেছ বৃদ্ধিয়ে ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
2. গোলকীয় উত্তাপন বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ গড় উষ্ণতা ক্রমে বৃদ্ধি পোৱাকে গোলকীয় উত্তাপন বোলে। কার্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন আদি সেউজ গৃহ গেছ বৃদ্ধিৰ ফলত এই সমস্যা সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত হিমবাহ গলি যোৱা, সমুদ্ৰপৃষ্ঠ বৃদ্ধি আৰু জলবায়ু পৰিৱর্তন ঘটে।
3. সেউজ গৃহ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিবীৰ বায়ুমণ্ডলত থকা কার্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন, জলীয় বাষ্প আদি গেছ সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখে। এই প্রক্রিয়াক সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ বোলে। অধিক সেউজ গৃহ গেছৰ ফলত পৃথিবীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়।
4. অ'জন স্তৰ ক্ষয় কি? ইয়াৰ প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ বায়ুমণ্ডলৰ অ’জন স্তৰ পাতল বা নষ্ট হোৱাকে অ’জন স্তৰ ক্ষয় বোলে। CFC জাতীয় গেছ ইয়াৰ মুখ্য কাৰণ।
প্ৰভাৱসমূহঃ
- সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি পৃথিবীত অধিক পৰিমাণে আহে।
- চর্ম কেঞ্চাৰ আৰু চকুৰ ৰোগ বৃদ্ধি পায়।
- উদ্ভিদ আৰু জলজ জীৱৰ ক্ষতি হয়।
- পৰিৱেশৰ সাম্য নষ্ট হয়।
5. এছিড বৰষুণৰ প্ৰভাৱ আৰু ৰোধৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ শিল্প-কাৰখানা আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত সালফাৰ ডাই অক্সাইড আৰু নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড বায়ুত মিহলি হৈ এছিড বৰষুণ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰভাৱঃ
- মাটি আৰু পানীৰ গুণ নষ্ট হয়।
- উদ্ভিদ আৰু বনাঞ্চলৰ ক্ষতি হয়।
- মাছ আৰু জলজ জীৱ মৰি যায়।
- ঐতিহাসিক স্থাপত্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
ৰোধৰ উপায়ঃ
- বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱা।
- পৰিষ্কাৰ জ্বালানি ব্যৱহাৰ কৰা।
- কল-কাৰখানাত শোধন যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
- অধিক গছ-গছনি ৰোপণ কৰা।
6. পৰিৱেশ আইনৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানত পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা আছে। সংবিধানৰ ৪৮(A) অনুচ্ছেদত চৰকাৰক বন, বন্যপ্ৰাণী আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ দায়িত্ব দিয়া হৈছে। ৫১(A)(g) অনুচ্ছেদত প্ৰতিজন নাগৰিকক পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ দায়িত্ব পালন কৰিবলৈ কোৱা হৈছে। এই আইনসমূহে পৰিৱেশ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
7. চমুটোকা লিখাঃ
(ক) পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন - ১৯৮৬
উত্তৰঃ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন, ১৯৮৬ ভাৰত চৰকাৰে পৰিৱেশ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা এক গুৰুত্বপূর্ণ আইন। ১৯৮৪ চনৰ ২ আৰু ৩ ডিচেম্বৰৰ মাজনিশা ভাৰতৰ মধ্য প্ৰদেশৰ ভূপাল চহৰত সংঘটিত হোৱা কুখ্যাত ভূপাল গেছ দুৰ্ঘটনাৰ পিছত বিশ্বজুৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি গুৰুত্বসহকাৰে অনুভৱ কৰা হয় আৰু তাৰ ফলস্বৰূপে এই আইন গৃহীত হয়। এই আইন ১৯৮৬ চনৰ ১৯ নৱেম্বৰত কার্যকৰী কৰা হৈছিল।
এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু মানুহ, জীৱ-জন্তু, উদ্ভিদ তথা সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশক সুৰক্ষা দিয়া। এই আইনৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক দূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিভিন্ন নিয়ম আৰু ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ বিশেষ ক্ষমতা দিয়া হৈছে। চৰকাৰে উদ্যোগ-কাৰখানা, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু বিপজ্জনক বর্জ্য নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে নির্দেশ জাৰি কৰিব পাৰে।
এই আইনৰ জৰিয়তে পৰিৱেশ দূষণকাৰী উদ্যোগসমূহৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা হয় আৰু দূষণ সীমা অতিক্ৰম কৰিলে শাস্তিৰ ব্যৱস্থাও আছে। আইনখন অনুসৰি দূষণকাৰী কাৰ্যকলাপৰ বাবে জৰিমনা বা কাৰাদণ্ড দিব পাৰি।
পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন, ১৯৮৬-এ ভাৰতত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত এক গুরুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই আইন মানুহৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষা, প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণ আৰু সুস্থ পৰিৱেশ বজাই ৰখাত বিশেষ সহায় কৰিছে।
(খ) বায়ু সুৰক্ষা আৰু প্ৰদূষণ আইন - ১৯৮১
উত্তৰঃ বায়ু সুৰক্ষা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আইন, ১৯৮১ ভাৰত চৰকাৰে বায়ু প্ৰদূষণ ৰোধ আৰু বায়ুৰ গুণমান সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা এক গুৰুত্বপূর্ণ আইন। শিল্পায়ন, নগৰায়ণ আৰু যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পাইছিল। এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে ১৯৮১ চনত এই আইন গৃহীত কৰা হয়।
এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু মানুহ, জীৱ-জন্তু আৰু পৰিৱেশক দূষণৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱৰ পৰা ৰক্ষা কৰা। আইনখনৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ গঠন কৰা হয়। এই পৰিষদসমূহে বায়ুৰ গুণমান পৰীক্ষা, দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰাৰ কাম কৰে।
এই আইনৰ অধীনত কল-কাৰখানা, বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা আৰু বিষাক্ত গেছ নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। চৰকাৰে দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ অঞ্চল ঘোষণা কৰিব পাৰে আৰু উদ্যোগসমূহক নিৰ্দিষ্ট মানদণ্ড মানিবলৈ বাধ্য কৰে। আইন অমান্য কৰিলে জৰিমনা আৰু শাস্তিৰ ব্যৱস্থা আছে।
বায়ু সুৰক্ষা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আইন, ১৯৮১-এ ভাৰতত বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস আৰু সুস্থ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাত গুরুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই আইন বায়ুৰ গুণমান উন্নত কৰি জনস্বাস্থ্য সুৰক্ষাত সহায় কৰিছে।
(গ) জল সুৰক্ষা আইন - ১৯৭৪
উত্তৰঃ জল সুৰক্ষা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আইন, ১৯৭৪ ভাৰত চৰকাৰে পানী প্ৰদূষণ ৰোধ আৰু বিশুদ্ধ পানী সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা এক গুৰুত্বপূর্ণ আইন। শিল্পায়ন, নগৰায়ণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত নদী, পুখুৰী, হ্ৰদ আদি জলাশয় দূষিত হৈ পৰিছিল। এই সমস্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৭৪ চনত এই আইন গৃহীত কৰা হয়।
এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰা, জলাশয়সমূহৰ বিশুদ্ধতা বজাই ৰখা আৰু জনস্বাস্থ্য সুৰক্ষা কৰা। এই আইনৰ অধীনত কেন্দ্ৰীয় দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ আৰু ৰাজ্যিক দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ গঠন কৰা হয়। এই পৰিষদসমূহে পানীৰ গুণমান পৰীক্ষা, দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সচেতনতা বৃদ্ধিৰ কাম কৰে।
আইনখন অনুসৰি কল-কাৰখানা, নগৰাঞ্চলৰ নলা-নর্দমা আৰু অন্যান্য বর্জ্য শোধন নকৰাকৈ নদী বা জলাশয়ত পেলোৱা নিষিদ্ধ। শিল্প-প্ৰতিষ্ঠানসমূহক বর্জ্য শোধন ব্যৱস্থা স্থাপন কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে। আইন অমান্য কৰিলে জৰিমনা আৰু শাস্তিৰ ব্যৱস্থা আছে।
জল সুৰক্ষা আইন, ১৯৭৪-এ ভাৰতত পানী প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বিশুদ্ধ পানী সংৰক্ষণত এক গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই আইন জলজ জীৱ, পৰিৱেশ আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষাত বিশেষ সহায় কৰিছে।
(ঘ) বন্য প্ৰাণী সুৰক্ষা আইন - ১৯৭২
উত্তৰঃ বন্য প্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২ ভাৰত চৰকাৰে বন্যপ্ৰাণী, পক্ষী আৰু বনাঞ্চল সংৰক্ষণৰ উদ্দেশ্যে প্ৰণয়ন কৰা এক গুৰুত্বপূর্ণ আইন। শিকার, বন ধ্বংস আৰু পৰিৱেশ দূষণৰ ফলত বহু বন্যপ্ৰাণীৰ সংখ্যা দ্রুত হ্ৰাস পাইছিল। এই বিপদ ৰোধ কৰাৰ বাবে ১৯৭২ চনত এই আইন গৃহীত কৰা হয়।
এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বন্যপ্ৰাণী আৰু তেওঁলোকৰ বাসস্থান সংৰক্ষণ কৰা। আইনখনৰ অধীনত বন্যপ্ৰাণী শিকাৰ, হত্যা আৰু অবৈধ বেচা-কিনা নিষিদ্ধ কৰা হৈছে। বিভিন্ন বিৰল আৰু বিপদাপন্ন প্ৰজাতিক বিশেষ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হয়।
এই আইন অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য আৰু সংৰক্ষিত বনাঞ্চল স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা বন্যপ্ৰাণীৰ স্বাভাৱিক বাসস্থান সুৰক্ষিত থাকে। চৰকাৰে বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ বাবে বিভিন্ন বিভাগ আৰু পৰিষদ গঠন কৰিছে। আইন ভংগ কৰিলে জৰিমনা আৰু কাৰাদণ্ডৰ ব্যৱস্থাও আছে।
বন্য প্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-এ ভাৰতত জীৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশৰ সাম্য বজাই ৰখাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই আইন বাঘ, গঁড়, হাতী আদি বহু মূল্যবান বন্যপ্ৰাণীক বিলুপ্তিৰ পৰা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰিছে।
(ঙ) মন্ট্ৰিয়েল আৰু কিয়’ট’ চুক্তি
উত্তৰঃ মন্ট্ৰিয়েল আৰু কিয়’ট’ চুক্তি বিশ্ব পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত গুৰুত্বপূর্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি। এই চুক্তিসমূহৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৰিৱেশ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ, অ’জন স্তৰ সংৰক্ষণ আৰু গোলকীয় উত্তাপন কমোৱা।
মন্ট্ৰিয়েল চুক্তি ১৯৮৭ চনত কানাডাৰ মন্ট্ৰিয়েল চহৰত স্বাক্ষৰিত হৈছিল। এই চুক্তিৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল অ’জন স্তৰ ক্ষয়কাৰী গেছ যেনে ক্লোৰোফ্লোৰো কাৰ্বন (CFC) আদিৰ উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা। এই চুক্তিৰ ফলত বহু দেশত CFC ব্যৱহাৰ কমি যায় আৰু অ’জন স্তৰ সুৰক্ষিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।
কিয়’ট’ চুক্তি ১৯৯৭ চনত জাপানৰ কিয়’ট’ চহৰত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল কার্বন ডাই অক্সাইড, মিথেন আদি সেউজ গৃহ গেছৰ নিঃসৰণ হ্ৰাস কৰি গোলকীয় উত্তাপন নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। উন্নত দেশসমূহক গেছ নিঃসৰণ কমোৱাৰ নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য দিয়া হৈছিল।
এই দুয়োটা চুক্তিয়ে বিশ্ব পৰিৱেশ সংৰক্ষণত গুরুত্বপূর্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। মন্ট্ৰিয়েল চুক্তিয়ে অ’জন স্তৰ ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰিছে আৰু কিয়’ট’ চুক্তিয়ে জলবায়ু পৰিৱর্তন ৰোধৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা বৃদ্ধি কৰিছে।
(চ) জনজাতীয় জনগনৰ অধিকাৰ
উত্তৰঃ জনজাতীয় জনগণ সমাজৰ এক গুরুত্বপূর্ণ অংশ। তেওঁলোক সাধাৰণতে বনাঞ্চল, পাহাৰীয়া অঞ্চল আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীৱিকা নির্বাহ কৰে। জনজাতীয় জনগণৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু অৰ্থনৈতিক সুৰক্ষাৰ বাবে ভাৰতীয় সংবিধানত বিভিন্ন অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে।
জনজাতীয় জনগণক বন, ভূমি আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱহাৰৰ বিশেষ অধিকাৰ দিয়া হৈছে। বন অধিকাৰ আইন, ২০০৬ অনুসৰি তেওঁলোকে বনভূমিত বাস কৰা, বনজ সম্পদ সংগ্ৰহ কৰা আৰু জীৱিকা নির্বাহ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে। তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত সংস্কৃতি, ভাষা আৰু জীৱনধাৰা সংৰক্ষণৰ বাবেও বিশেষ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
সংবিধানৰ বিভিন্ন অনুচ্ছেদত জনজাতীয় জনগণৰ শিক্ষা, চাকৰি আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা আছে। তেওঁলোকৰ উন্নয়নৰ বাবে চৰকাৰে বিভিন্ন কল্যাণমূলক আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে। পঞ্চায়ত (অনুসূচিত অঞ্চল) আইন অনুসৰি জনজাতীয় অঞ্চলত স্থানীয় লোকৰ মতামতক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
জনজাতীয় জনগণৰ অধিকাৰ সংৰক্ষণৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে তেওঁলোকৰ সামাজিক ন্যায়, সমতা আৰু উন্নয়ন নিশ্চিত কৰা। এই অধিকাৰসমূহে তেওঁলোকৰ সংস্কৃতি আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণতো বিশেষ সহায় কৰে।
◼◼◼
Post ID : DABP004721
