Lesson 5
পৰিৱেশ প্ৰদূষণ Environmental Pollution
প্ৰশ্নাৱলীঃ
1. প্ৰদূষণ কাক বোলে? বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰদূষক সমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ধূলি, ধোঁৱা, বিষাক্ত গেছ, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ বা অপৰিষ্কাৰ আৱৰ্জনা আদি মিহলি হৈ আমাৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ (বায়ু, পানী আৰু মাটি) ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক গুণাগুণৰ যি অনাকাংক্ষিত পৰিৱৰ্তন ঘটে আৰু যাৰ ফলত মানুহ তথা সামগ্ৰিক জীৱকূলৰ অনিষ্ট সাধন হয়, তাকেই প্ৰদূষণ বোলে।
বায়ুমণ্ডলৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰদূষক সমূহ:
বায়ুমণ্ডলক প্ৰদূষিত কৰা প্ৰদূষক বা উপাদনসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১/ গেছীয় প্ৰদূষক (Gaseous Pollutants):
কাৰ্বন মন’ক্সাইড (CO) — যান-বাহন আৰু খৰি-কয়লা পোৱাৰ ফলত সৃষ্টি হয়।
কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO2) — জীৱাশ্ম ইন্ধন দহনৰ ফলত উৎপন্ন হোৱা প্ৰধান গ্ৰীণহাউচ গেছ।
ছালফাৰ ডাই অক্সাইড (SO2) — কল-কাৰখানা আৰু তেল শোধনাগাৰৰ পৰা ওলোৱা গেছ (এচিড বৰষুণৰ বাবে দায়ী)।
নাইট্ৰ’জেনৰ অক্সাইডসমূহ (NOx) — মটৰ গাড়ীৰ ধোঁৱাৰ পৰা নিৰ্গত হয়।
মিথেন (CH4) — পঁচা জাৱৰ-জোথৰ আৰু ধান খেতিৰ পৰা ওলোৱা গেছ।
ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) — ফ্ৰীজ, এচি আদিৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা গেছ (অ’জন স্তৰ ধ্বংসকাৰী)।
২/ কণিকা প্ৰদুষক বা ধূলি-কণাসমূহ (Particulate Matter - PM):
ধূলি আৰু ধোঁৱা (Dust and Smoke)
ছাঁয় বা এঙাৰৰ গুৰি (Soot/Fly ash) — কয়লা চালিত উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা কণা।
কুঁৱলী আৰু ধোঁৱাৰ সংমিশ্ৰণ বা ধুম্ৰকুঁৱলী (Smog)
সীহ, পৰমাণু কণা আদি বিষাক্ত ধাতুৰ কণা।
2. সাধাৰণ প্ৰদূষক সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত চৌপাশৰ পৰিৱেশ (বায়ু, পানী আৰু মাটি) আটাইতকৈ বেছি প্ৰদূষিত কৰা সাধাৰণ প্ৰদূষক (Common Pollutants) সমূহক তলত দিয়া ধৰণে ভাগ কৰিব পাৰি:
১/ বায়ু প্ৰদূষিত কৰা সাধাৰণ প্ৰদূষক:
কাৰ্বন মন’ক্সাইড (CO): যান-বাহন আৰু ইন্ধনৰ আধাপুৰা দহনৰ পৰা নিৰ্গত হয়।
কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO2): কল-কাৰখানা আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, তেল) পোৰাৰ ফলত ওলোৱা প্ৰধান গেছ।
ছালফাৰ ডাই অক্সাইড (SO2): কয়লা চালিত উদ্যোগ আৰু তেল শোধনাগাৰৰ পৰা ওলোৱা গেছ।
ধূলি আৰু ধোঁৱা (Particulate Matter - PM2.5 & PM10): নিৰ্মাণ কাৰ্য, ধূলিৰ ধুমুহা আৰু গাড়ীৰ পৰা ওলোৱা অতি সূক্ষ্ম কণা।
২/ জল প্ৰদূষিত কৰা সাধাৰণ প্ৰদূষক:
গাৰ্হস্থ্য আৱৰ্জনা (Domestic Sewage): ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ লেট্ৰিন-প্ৰস্ৰাৱগাৰৰ পানী, পাকঘৰৰ লেতেৰা পানী আৰু চাবোন-ডিটাৰ্জেণ্ট।
উদ্যোগিক বৰ্জ্য (Industrial Effluents): কল-কাৰখানাৰ পৰা ওলোৱা বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু গধুৰ ধাতু (যেনে— সীহ, পাৰা, আৰ্চেনিক)।
কৃষিভিত্তিক আৱৰ্জনা: খেতিপথাৰত ব্যৱহাৰ কৰা অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ (নাইট্ৰেট, ফছফৰাছ) আৰু কীটনাশক ঔষধ (যেমন— DDT)।
৩/ মাটি প্ৰদূষিত কৰা সাধাৰণ প্ৰদূষক:
প্লাষ্টিক আৰু পলিথিন: সহজে পচি নোযোৱা আটাইতকৈ মাৰাত্মক ঘৰুৱা তথা বাণিজ্যিক আৱৰ্জনা।
কঠিন আৱৰ্জনা (Solid Waste): কাঁচৰ বটল, ধাতুৰ টুকুৰা, পুৰণি টায়াৰ আৰু নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ ভগ্নাৱশেষ।
ই-বৰ্জ্য (E-waste): বেয়া হোৱা মোবাইল, কম্পিউটাৰ, বেটাৰী আদি ইলেকট্ৰনিক সামগ্ৰী।
3. প্ৰদূষণ কাৰক সমূহ কেইটা ভাগত বিভক্ত আৰু কি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰা প্ৰদূষক বা প্ৰদূষণ কাৰকসমূহক (Pollutants) সিহঁতৰ প্ৰকৃতি, উৎস আৰু ধংস হ’ব পৰা ক্ষমতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰধানকৈ তিনিটা দৃষ্টিভংগীৰ পৰা বিভিন্ন ভাগত ভগাব পাৰি।
পৰীক্ষাত সহজকৈ লিখিব পৰাকৈ ইয়াক তলত দিয়া ধৰণে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি:
১/ অপক্ষয় বা পচন ক্ষমতা অনুসৰি (Based on Degradability):
এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শ্ৰেণীবিভাজন। ই দুই প্ৰকাৰৰ:
জৈৱ অপক্ষয়ী প্ৰদূষক (Biodegradable Pollutants): যিবোৰ প্ৰদূষক প্ৰকৃতিৰ থকা বেক্টেৰিয়া বা অণুজীৱৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত সহজে পচি সৰল পদাৰ্থলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। যেনে— ঘৰুৱা জাৱৰ-জোথৰ, পাচলিৰ বাকলি, কাগজ, গোবৰ আদি।
জৈৱ অনপক্ষেপী প্ৰদূষক (Non-biodegradable Pollutants): যিবোৰ প্ৰদূষক অণুজীৱৰ দ্বাৰা সহজে পচি নাযায় আৰু শতিকা ধৰি পৰিৱেশত একেদৰেই থাকি ক্ষতিসাধন কৰে। যেনে— প্লাষ্টিক, ডি.ডি.টি. (DDT), কাঁচ, এলুমিনিয়াম আৰু গধুৰ ধাতু (সীহ, পাৰা)।
২/ উৎপত্তিৰ অৱস্থা অনুসৰি (Based on Origin/Formation):
বায়ুমণ্ডলত কেনেকৈ প্ৰদূষকবিধৰ সৃষ্টি হৈছে তাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ই দুই প্ৰকাৰৰ:
প্ৰাথমিক প্ৰদূষক (Primary Pollutants): যিবোৰ প্ৰদূষক মূল উৎসৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ নিৰ্গত হৈ পৰিৱেশ প্ৰদূষিত কৰে। যেনে— কাৰ্বন ডাই অক্সাইড (CO2), ছালফাৰ ডাই অক্সাইড (SO2), মটৰ গাড়ীৰ ধোঁৱা আদি।
গৌণ প্ৰদূষক (Secondary Pollutants): যিবোৰ উৎসৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ নোলায়, কিন্তু প্ৰাথমিক প্ৰদূষকসমূহে পৰস্পৰৰ মাজত বা বায়ুমণ্ডলৰ উপাদানৰ সৈতে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া কৰি সৃষ্টি কৰে। যেনে— এচিড বৰষুণ, ধুম্ৰকুঁৱলী (Smog), আৰু ওজোৰ স্তৰ ভাঙি তললৈ অহা অ’জন (O3) গেছ।
৩/ ভৌতিক অৱস্থা অনুসৰি (Based on Physical State):
প্ৰদূষকবোৰ কি অৱস্থাত থাকে তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ই তিনি প্ৰকাৰৰ:
গেছীয় প্ৰদূষক: যেনে— কাৰ্বন মন’ক্সাইড (CO), মিথেন, ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC) আদি।
তৰল প্ৰদূষক: যেনে— উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা এচিড বা ক্ষাৰযুক্ত লেতেৰা পানী, পানীত মিহলি হোৱা খাৰুৱা তেল আদি।
কঠিন বা কণা প্ৰদূষক (Particulate Matter): যেনে— ধূলি-বালি, প্লাষ্টিক, ছাঁয়, কয়লাৰ গুৰি আদি।
4. প্ৰদূষণ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ কি কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশৰ কোনটো উপাদান বা অংশ প্ৰদূষিত হৈছে তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি প্ৰদূষণক প্ৰধানকৈ পাঁচটা ভাগত ভগাব পাৰি। ইয়াৰ উপৰিও বৰ্তমান সময়ত আন কেইটামান আধুনিক প্ৰদূষণো বিশেষভাৱে লক্ষণীয়।
প্ৰদূষণৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ তলত বিতংভাৱে উল্লেখ কৰা হ’ল:
১/ বায়ু প্ৰদূষণ (Air Pollution):
বায়ুমণ্ডলত বিভিন্ন বিষাক্ত গেছ (যেনে— কাৰ্বন মন’ক্সাইড, ছালফাৰ ডাই অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন অক্সাইড), ধোঁৱা, আৰু ধূলিকণা আদি মিহলি হৈ বায়ুৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
মূল উৎস: যান-বাহনৰ ধোঁৱা, কল-কাৰখানাৰ চিমনি, বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধন দহন আদি।
২/ জল প্ৰদূষণ (Water Pollution):
নদ-নদী, বিল, পুখুৰী বা ভূগৰ্ভস্থ পানীত চহৰৰ আৱৰ্জনা, উদ্যোগৰ বিষাক্ত ৰাসায়নিক বৰ্জ্য পদাৰ্থ আৰু খেতিপথাৰৰ কীটনাশক মিহলি হৈ পানীভাগ ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী হৈ পৰা অৱস্থা।
মূল উৎস: ঘৰুৱা নলা-নৰ্দমাৰ পানী, ঔদ্যোগিক তৰল আৱৰ্জনা, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু তেল প্ৰদূষণ আদি।
৩/ মাটি বা মৃৎ প্ৰদূষণ (Soil/Land Pollution):
মাটিত অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক ঔষধ, প্লাষ্টিক, আৰু ঘৰুৱা বা উদ্যোগিক কঠিন আৱৰ্জনা পেলোৱাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰা শক্তি আৰু স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
মূল উৎস: পলিথিন, প্লাষ্টিকৰ বেগ, কৃষিজাত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু চহৰৰ জাবৰ-জোথৰ আদি।
৪/ শব্দ প্ৰদূষণ (Noise Pollution):
আমাৰ চৌপাশে সৃষ্টি হোৱা উচ্চ প্ৰাবল্যৰ অনাকাংক্ষিত আৰু আমনিদায়ক শব্দই যেতিয়া মানুহ বা অন্য জীৱ-জন্তুৰ মানসিক আৰু শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে, তাক শব্দ প্ৰদূষণ বোলে।
মূল উৎস: গাড়ীৰ তীব্ৰ হৰ্ণ, উচ্চস্বৰত বজোৱা লাউডস্পীকাৰ, কল-কাৰখানাৰ ডাঙৰ যন্ত্ৰৰ শব্দ আদি।
৫/ তেজস্ক্ৰিয় প্ৰদূষণ (Radioactive Pollution):
পৰমাণু শক্তি কেন្দ্ৰ, পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ পৰীক্ষণ বা চিকিৎসা বিজ্ঞানত ব্যৱহৃত এক্স-ৰে’ আদিৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা মাৰাত্মক তেজস্ক্ৰিয় ৰশ্মি (যেনে— আলফা, বেটা, গামা ৰশ্মি) পৰিৱেশত বিয়পি পৰিলে তাক তেজস্ক্ৰিয় প্ৰদূষণ বোলে।
অন্যান্য আধুনিক প্ৰদূষণসমূহ:
তাপীয় প্ৰদূষণ (Thermal Pollution): উদ্যোগ বা শক্তি উৎপাদন কেন্দ্ৰৰ পৰা অতি গৰম পানী নদী বা হ্ৰদত পেলালে পানীৰ উষ্ণতা হঠাত বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয়।
ই-বৰ্জ্য প্ৰদূষণ (E-waste Pollution): ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী কম্পিউটাৰ, মোবাইল, টিভি আদি ইলেকট্ৰনিক সামগ্ৰী য’তে ত’তে পেলোৱাৰ ফলত হোৱা প্ৰদূষণ।
5. বায়ু প্ৰদূষণৰ উৎস সমূহ কি কি?
উত্তৰঃবায়ু প্ৰদূষণৰ মুখ্য উৎসসমূহ হ’ল—
- যান-বাহনৰ ধোঁৱা
- কল-কাৰখানাৰ ধোঁৱা
- কয়লা, কাঠ, পেট্ৰ’লিয়াম আদি জ্বালানি দহন
- বন জ্বলা আৰু আবৰ্জনা পোৰা
- কৃষিক্ষেত্ৰত কীটনাশক আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ
- আগ্নেয়গিৰি আৰু ধূলিঝড় আদি প্ৰাকৃতিক কাৰণ।
6. বায়ু প্ৰদূষণ কেনেদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণ তলত দিয়া উপায়সমূহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি—
- অধিক গছ-গছনি ৰোপণ কৰা।
- যান-বাহনৰ ধোঁৱা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
- কল-কাৰখানাত শোধন যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
- কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ সলনি পৰিষ্কাৰ জ্বালানি ব্যৱহাৰ কৰা।
- আবৰ্জনা আৰু প্লাষ্টিক নোপোৰা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
7. বায়ু প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায় লিখা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণে মানৱ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বহুতো ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। ই শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ যেনে হাঁপানি, ব্রংকাইটিছ আৰু ফুসফুসৰ ৰোগ সৃষ্টি কৰে। চকু জ্বলা, মূৰবিষ, কাহ আৰু এলাৰ্জি আদি সমস্যাও হয়। অধিক বায়ু প্ৰদূষণে হৃদৰোগ আৰু কেঞ্চাৰৰ সম্ভাৱনাও বৃদ্ধি কৰে। শিশু আৰু বৃদ্ধসকল বায়ু প্ৰদূষণৰ দ্বাৰা অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
8. বায়ু প্ৰদূষণৰ উদ্ভিদৰ ওপৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণে উদ্ভিদৰ ওপৰত বহু ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। দূষিত বায়ুৰ ফলত উদ্ভিদৰ পাত হালধীয়া হৈ যায় আৰু শুকাই পৰে। সালোকসংশ্লেষণ প্রক্রিয়া ব্যাহত হয়, ফলত গছৰ বৃদ্ধি কমি যায়। এছিড বৰষুণে মাটি আৰু উদ্ভিদ দুয়োটাক ক্ষতি কৰে। অধিক বায়ু প্ৰদূষণে ফচল উৎপাদনো হ্ৰাস পায়।
9. বায়ু প্ৰদূষণ কু-প্ৰভাৱবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ু প্ৰদূষণে মানুহ, উদ্ভিদ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত বহুতো কু-প্ৰভাৱ পেলায়। ই মানুহৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ, হাঁপানি, কাহ, হৃদৰোগ আদি বৃদ্ধি কৰে। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু ফচল উৎপাদন কমি যায়। বায়ু প্ৰদূষণে এছিড বৰষুণ, গ্লোবেল ৱাৰ্মিং আৰু অ’জোন স্তৰ ক্ষয়ৰ দৰে সমস্যা সৃষ্টি কৰে। জীৱ-জন্তু আৰু পৰিৱেশৰ সাম্যতাও ইয়াৰ ফলত বিঘ্নিত হয়।
10. পানী প্ৰদূষণৰ কাৰক সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণৰ মুখ্য কাৰকসমূহ হ’ল—
- কল-কাৰখানাৰ বর্জ্য পদাৰ্থ পানীত পেলোৱা।
- ঘৰুৱা নলা-নর্দমাৰ মল-মূত্ৰ নদী-পুখুৰীত পেলোৱা।
- কৃষিক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত সাৰ আৰু কীটনাশক পানীত মিহলি হোৱা।
- প্লাষ্টিক আৰু আবৰ্জনা জলাশয়ত নিক্ষেপ কৰা।
- তেল আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থ পানীত মিশ্ৰিত হোৱা।
- মৃত জীৱ-জন্তু বা অন্যান্য অপচয় পদাৰ্থ পানীত পেলোৱা।
11. পানী প্ৰদূষণৰ কু-প্ৰভাৱবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণে বহুতো কু-প্ৰভাৱ পেলায়। দূষিত পানী খালে মানুহৰ ডায়েৰিয়া, কলেৰা, টাইফয়েড আদি ৰোগ হয়। জলজ উদ্ভিদ আৰু প্রাণীৰ জীৱন বিপদাপন্ন হয়। পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ কমি মাছ-মৰাৰ দৰে সমস্যা দেখা যায়। কৃষিক্ষেত্ৰতো ইয়াৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পৰে আৰু পৰিৱেশৰ সাম্য নষ্ট হয়।
12. পানী প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা উপায়সমূহ লিখা।
উত্তৰঃ পানী প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ হ’ল—
- কল-কাৰখানাৰ বর্জ্য শোধন কৰি তেতিয়াহে পানীত পেলোৱা।
- নলা-নর্দমাৰ মল-মূত্ৰ শোধন ব্যৱস্থা কৰা।
- নদী-পুখুৰীত আবৰ্জনা আৰু প্লাষ্টিক নেপেলোৱা।
- কৃষিক্ষেত্ৰত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ কমোৱা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
- বিশুদ্ধ পানীৰ সংৰক্ষণ আৰু সঠিক ব্যৱহাৰ কৰা।
13. মাটি প্ৰদূষণ কাক বোলে? মাটি প্ৰদূষণৰ উৎস সমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃমাটিত ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ জমা হৈ মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণ নষ্ট হোৱাকে মাটি প্ৰদূষণ বোলে।
মাটি প্ৰদূষণৰ উৎসসমূহ হ’ল—
- কৃষিক্ষেত্ৰত অতিমাত্ৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ।
- কল-কাৰখানাৰ বর্জ্য মাটিত পেলোৱা।
- প্লাষ্টিক, পলিথিন আৰু ঘৰুৱা আবৰ্জনা জমা হোৱা।
- তেল, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু বিষাক্ত বস্তু মাটিত মিহলি হোৱা।
- খনিজ পদাৰ্থ উত্তোলন আৰু বন ধ্বংস।
- নগৰায়ণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধি।
14. মাটি প্ৰদূষণ কেনেদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মাটি প্ৰদূষণ তলত দিয়া উপায়সমূহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি—
- ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ কমোৱা।
- জৈৱ সাৰ আৰু প্ৰাকৃতিক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা।
- প্লাষ্টিক আৰু পলিথিনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।
- কল-কাৰখানাৰ বর্জ্য শোধন কৰি নিষ্কাশন কৰা।
- গছ-গছনি ৰোপণ আৰু বন সংৰক্ষণ কৰা।
- আবৰ্জনা সঠিকভাৱে নিষ্কাশন আৰু পুনঃব্যৱহাৰ কৰা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত পৰিৱেশ সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
15. শব্দ প্ৰদূষণ কাৰণ সমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—
- যান-বাহনৰ হৰ্ণ আৰু ইঞ্জিনৰ শব্দ।
- কল-কাৰখানা আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ শব্দ।
- মাইক, লাউডস্পীকাৰ আৰু উচ্চ শব্দৰ সংগীত।
- নির্মাণ কাৰ্য্য আৰু খনন কাৰ্য্য।
- বিমান, ৰে’লগাড়ী আদি পৰিবহণৰ শব্দ।
- আতচবাজি আৰু বিস্ফোৰণৰ শব্দ।
16. সাগৰ প্ৰদূষণ কেনেদৰে ৰোধ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ সাগৰ প্ৰদূষণ তলত দিয়া উপায়সমূহে ৰোধ কৰিব পাৰি—
- কল-কাৰখানাৰ বর্জ্য শোধন কৰি সাগৰত পেলোৱা।
- প্লাষ্টিক আৰু আবৰ্জনা সাগৰত নপেলোৱা।
- তেল নিঃসৰণ আৰু জাহাজৰ দূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
- ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ কমোৱা।
- সাগৰ তীৰ পৰিষ্কাৰ আৰু সংৰক্ষণ কৰা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত সাগৰ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
17. শব্দ প্ৰদূষণ কাৰ বোলে? শব্দ প্ৰদূষণৰ উৎসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ অতিৰিক্ত আৰু অসহ্য শব্দৰ ফলত পৰিৱেশ দূষিত হোৱাকে শব্দ প্ৰদূষণ বোলে।
শব্দ প্ৰদূষণৰ উৎসমূহ হ’ল—
- যান-বাহনৰ হৰ্ণ আৰু ইঞ্জিনৰ শব্দ।
- কল-কাৰখানা আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ শব্দ।
- মাইক, লাউডস্পীকাৰ আৰু উচ্চ শব্দৰ সংগীত।
- নির্মাণ কাৰ্য্য আৰু খনন কাৰ্য্য।
- বিমান, ৰে’লগাড়ী আদি পৰিবহণৰ শব্দ।
- আতচবাজি আৰু বিস্ফোৰণৰ শব্দ।
18. মানুহৰ ওপৰত শব্দ প্ৰদূষণ প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে কি জানা লিখা।
উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ ওপৰত বহু ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। অধিক শব্দৰ ফলত কাণৰ শক্তি হ্ৰাস পায় বা বধিৰতা হ’ব পাৰে। ই মূৰবিষ, অনিদ্ৰা, মানসিক চাপ আৰু খং বৃদ্ধি কৰে। হৃদস্পন্দন আৰু ৰক্তচাপ বৃদ্ধি পায়। ছাত্র-ছাত্ৰীৰ অধ্যয়নতো বাধা সৃষ্টি হয় আৰু মনোযোগ কমি যায়।
19. তাপ প্ৰদূষণৰ উৎস বিলাক কি কি?
উত্তৰঃ তাপ প্ৰদূষণৰ মুখ্য উৎসসমূহ হ’ল—
- তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ গৰম পানী নদী বা জলাশয়ত পেলোৱা।
- কল-কাৰখানাৰ গৰম বর্জ্য পদাৰ্থ।
- পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰৰ তাপ।
- বন ধ্বংস আৰু নগৰায়ণ।
- যান-বাহন আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ পৰা নিৰ্গত তাপ।
- গ্লোবেল ৱাৰ্মিং আৰু জলবায়ু পৰিৱর্তন।
20. ভূমি প্ৰদূষণে ভূমিৰ উৎপাদনশীলতাৰ ওপৰত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায় আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভূমি প্ৰদূষণে মাটিৰ স্বাভাৱিক গুণ আৰু উৰ্বৰতা নষ্ট কৰে। ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু বিষাক্ত বর্জ্য মাটিত জমা হৈ মাটিৰ পুষ্টি উপাদান কমাই দিয়ে। ফলত ফচলৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয় আৰু উৎপাদন হ্ৰাস পায়। মাটিত থকা উপকাৰী অণুজীৱসমূহ ধ্বংস হয়, যাৰ ফলত ভূমিৰ উৎপাদনশীলতা ক্রমে কমি যায়।
21. নিউক্লীয় বিপৰ্য্যয় বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ, নিউক্লীয় অস্ত্ৰ বা তেজস্ক্ৰিয় পদাৰ্থৰ পৰা তেজস্ক্ৰিয় বিকিৰণ বিস্তাৰ হৈ মানুহ, জীৱ-জন্তু আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি সাধন কৰাকে নিউক্লীয় বিপৰ্য্যয় বোলে।
22. তেজস্ক্ৰিয় ৰাশ্মিবিলাকত কেই প্ৰকাৰৰ ৰশ্মি থাকে?
উত্তৰঃ তেজস্ক্ৰিয় ৰশ্মিবিলাকত মূলতঃ তিনিপ্ৰকাৰৰ ৰশ্মি থাকে—
- আলফা (Alpha) ৰশ্মি
- বিটা (Beta) ৰশ্মি
- গামা (Gamma) ৰশ্মি
23. তেজস্ক্ৰিয় ৰশ্মিবিলাকে মানৱ দেহত পেলোৱা প্ৰভাৱ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ তেজস্ক্ৰিয় ৰশ্মিবিলাকে মানৱ দেহত অতি ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। ই দেহৰ কোষ আৰু টিস্যু নষ্ট কৰে। অধিক বিকিৰণৰ ফলত কেঞ্চাৰ, চর্মৰোগ, চুলিপৰা আৰু ৰক্তৰোগ হ’ব পাৰে। ই জনন ক্ষমতাও ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মত জিনগত ত্রুটি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। অত্যাধিক তেজস্ক্ৰিয় বিকিৰণে মৃত্যুও ঘটাব পাৰে।
24. গোটা আৱৰ্জনাবোৰৰ ব্যৱস্থাপনা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গোটা আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা মানে আৱৰ্জনাবোৰ সঠিকভাৱে সংগ্ৰহ, পৃথকীকৰণ, পুনঃব্যৱহাৰ আৰু নিষ্কাশন কৰা। ইয়াৰ দ্বাৰা পৰিৱেশ দূষণ কমোৱা যায়।
গোটা আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনৰ মুখ্য উপায়সমূহ হ’ল—
- আৱৰ্জনাবোৰ জৈৱ আৰু অজৈৱ ভাগত পৃথক কৰা।
- পুনঃব্যৱহাৰযোগ্য বস্তু পুনঃব্যৱহাৰ কৰা।
- জৈৱ আৱৰ্জনাৰ পৰা কম্পোষ্ট সাৰ প্ৰস্তুত কৰা।
- প্লাষ্টিক আৰু বিষাক্ত বর্জ্য সঠিকভাৱে নিষ্কাশন কৰা।
- আৱৰ্জনা নিৰ্দিষ্ট স্থানত পেলোৱা আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা বজাই ৰখা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা সৃষ্টি কৰা।
25. নগৰাঞ্চলৰ আৱৰ্জনাবোৰৰ ব্যৱস্থাপনা সম্পৰ্কে এটা টোকা লিখা।
উত্তৰঃ
26. পৰিৱেশ সংৰক্ষণত ব্যক্তিৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ সংৰক্ষণত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ গুৰুত্বপূর্ণ ভূমিকা আছে। মানুহে সচেতনভাৱে কাম কৰিলে পৰিৱেশ দূষণ বহু পৰিমাণে কমাব পাৰি। গছ-গছনি ৰোপণ, পানী আৰু বিদ্যুতৰ অপচয় ৰোধ, প্লাষ্টিকৰ ব্যৱহাৰ কমোৱা আৰু আৱৰ্জনা নির্দিষ্ট স্থানত পেলোৱা আদি কামে পৰিৱেশ সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
যান-বাহনৰ কম ব্যৱহাৰ, পুনঃব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্রী ব্যৱহাৰ আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা বজাই ৰখাও প্রয়োজনীয়। লগতে আন লোকক পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে সজাগ কৰাও ব্যক্তিৰ এটা গুরুত্বপূর্ণ দায়িত্ব। এইদৰে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সহযোগিতাত সুস্থ আৰু সেউজীয়া পৰিৱেশ গঢ়ি তুলিব পাৰি।
27. ঘৰুৱা বায়ু প্ৰদূষকৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ ঘৰুৱা বায়ু প্ৰদূষক বুলিলে ঘৰৰ ভিতৰত সৃষ্টি হোৱা সেইবোৰ দূষক পদাৰ্থক বুজায়, যিবোৰে বায়ু দূষিত কৰি স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে।
ঘৰুৱা বায়ু প্ৰদূষকৰ মুখ্য উৎসসমূহ হ’ল—
- কাঠ, কয়লা, কেরোচিন আদি জ্বালানি ব্যৱহাৰৰ ধোঁৱা।
- ধূমপানৰ ধোঁৱা।
- মশা মাৰা কয়েল আৰু আগৰবাতিৰ ধোঁৱা।
- ৰাসায়নিক ক্লিনাৰ, ৰং আৰু স্প্ৰে।
- ধূলি, ফাংগাছ আৰু পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ লোম।
এই দূষকসমূহে হাঁপানি, কাহ, চকু জ্বলা, শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ আদি সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
28. শব্দ প্ৰদূষণ কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ শব্দ প্ৰদূষণ তলত দিয়া উপায়সমূহে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি—
- অপ্রয়োজনীয় হৰ্ণ বজোৱা বন্ধ কৰা।
- মাইক আৰু লাউডস্পীকাৰ সীমিতভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা।
- কল-কাৰখানাত শব্দ নিয়ন্ত্ৰণ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
- গছ-গছনি ৰোপণ কৰি শব্দ কমোৱা।
- আতচবাজি আৰু উচ্চ শব্দৰ বিস্ফোৰণ কমোৱা।
- জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
- বিদ্যালয়, চিকিৎসালয় আদি স্থানত নীৰৱ অঞ্চল ঘোষণা কৰা।
29. নিউক্লীয় প্ৰদূষণৰ নিয়ন্ত্ৰণয় বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ নিউক্লীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে তেজস্ক্ৰিয় পদাৰ্থসমূহ সাৱধানে ব্যৱহাৰ আৰু সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ কৰিব লাগে। পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰত কঠোৰ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিব লাগে যাতে তেজস্ক্ৰিয় বিকিৰণ বাহিৰলৈ নাছাৰে। তেজস্ক্ৰিয় বর্জ্য নিৰাপদ স্থানত নিষ্কাশন আৰু সংৰক্ষণ কৰা উচিত।
পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰৰ পৰীক্ষা আৰু ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে। বিজ্ঞানী আৰু কৰ্মচাৰীক সুৰক্ষা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা উচিত। লগতে জনসাধাৰণৰ মাজত নিউক্লীয় প্ৰদূষণৰ ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰিব লাগে।
30. গোটা আৱৰ্জনাৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গোটা আৱৰ্জনাই পৰিৱেশ আৰু মানৱ জীৱনৰ ওপৰত বহু ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। আৱৰ্জনা য’তে-ত’তে পেলালে মাটি, পানী আৰু বায়ু দূষিত হয়। ই দুর্গন্ধ সৃষ্টি কৰে আৰু মাছি, মাখি, মহ আদি বাহকৰ বৃদ্ধি ঘটায়, ফলত ডায়েৰিয়া, কলেৰা আদি ৰোগ বিয়পে।
প্লাষ্টিক আৰু বিষাক্ত আৱৰ্জনাই মাটিৰ উৰ্বৰতা কমায় আৰু জলজ জীৱৰ ক্ষতি কৰে। নলা-নর্দমা বন্ধ হৈ বানপানীৰ সমস্যাও সৃষ্টি হ’ব পাৰে। আৱৰ্জনা পোৰাৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়। সেয়ে গোটা আৱৰ্জনাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা অতি প্রয়োজনীয়।
31. চমুটোকা লিখাঃ
(ক) ড'ন'ৰাৰ বিপৰ্য্যয়
উত্তৰঃ
(খ) ভূপালৰ গেচ বিপৰ্য্যয়
উত্তৰঃ
(গ) আৰ্ছেনিক প্ৰদূষণ
উত্তৰঃ
(ঘ) হিৰোচিমা আৰু নাগাচাকিৰ বিপৰ্য্যয়
উত্তৰঃ
(ঙ) মিনিমাটা বিপৰ্য্যয়
উত্তৰঃ
(চ) কাৰ্নবিল নিউক্লীয় বিপৰ্য্যয়
উত্তৰঃ
Post ID : DABP004720
