Chapter 7

বাস্তৱবিদ্য়া বা পৰিস্থিতিবিদ্য়া
(Ecology)

অনুশীলনীঃ
১। বাস্তৱ বিদ্যা কি? ইয়াৰ অধ্যয়নৰ আৱশীকতা কি?
উত্তৰঃ- কোনো এক নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশত বৰ্তি থকা জীৱ-কুল আৰু সিহঁতৰ চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ মাজত থকা আন্তঃসম্পৰ্কৰ অধ্যয়নকেই বাস্তৱবিদ্যা বা ইক'লজী (Ecology) বুলি কোৱা হয়। এই ইক'লজী শব্দটো গ্ৰীক ভাষাৰ 'ঐক'ছ' (Oikos) আৰু 'ল'গ'ছ' (Logos) শব্দৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে। বাস্তৱবিদ্যা হৈছে পৰিস্থিতি তন্ত্ৰৰ মূল একক, য'ত জৈৱিক আৰু অজৈৱিক কাৰকসমূহে পৰস্পৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰি এক সামগ্ৰিক অৱস্থা সৃষ্টি কৰে।

২। প্রাকৃতিক পৰিৱেশ মানে কি বুজা।
উত্তৰঃ- প্ৰকৃতিক নিজৰ শক্তিৰে সজাই-পৰাই লোৱা পৰিৱেশটোৱেই হ’ল প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ।

৩। খাদ্যশৃঙ্খল বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ- কোনো এক প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত বসবাস কৰা জীৱ-জন্তু আৰু গছ-গছনিয়ে বিশেষ প্ৰক্ৰিয়াৰে এক বান্ধোনত বা সম্পৰ্কত আবদ্ধ হৈ থাকে; এনে প্ৰক্ৰিয়াক শৃংখল বুলি কোৱা হয়। যেতিয়া এনে জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পদাৰ্থসমূহৰ মাজত ভক্ষণৰ ভিত্তিত এক শৃংখল সৃষ্টি হয়, তাকেই খাদ্য শৃংখল বোলা হয়।

ইয়াৰ এটা উদাহৰণ হ’ল— সেউজ ঘাঁহনিবোৰ কিছুমান পোকে খাই জীয়াই থাকে, সেই পোকবোৰক আকৌ ভেকুলীয়ে ভক্ষণ কৰে, ভেকুলীক সাপে খায় আৰু সাপক শেন চৰায়ে খাই জীয়াই থাকে। এনেদৰে ভক্ষণৰ অনুক্ৰম আৰু পদ্ধতিৰ জৰিয়তে এটা জীৱৰ পৰা আনটো জীৱলৈ শক্তি প্ৰবাহিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই খাদ্য শৃংখল বুলি অভিহিত কৰা হয়।

৪। পাৰিস্থিতিক সমতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ-  জৈৱিক আৰু অজৈৱিক পাৰিপাৰ্শ্বিক উপাদানসমূহৰ মাজত অতি সু-সংহত সম্পৰ্ক থাকে। এই সম্পৰ্কৰ ফলতে উপাদানসমূহৰ মাজত এক প্ৰকাৰ সমতা স্থাপন হয়, তাকে পাৰিস্থিতিক সমতা বোলা হয়।

৫। ফাইট'শ্লেংকটন কি?
উত্তৰঃ- ফাইটো’প্লাংকটন হৈছে সাগৰৰ প্ৰাথমিক উৎপাদন-খাদ্য শৃংখলৰ ভিত্তি গঠন কৰা জীৱ। WHO য়ে অণুবীক্ষণিক, এককোষী জীৱৰ সন্ধান কৰে।

৬। সমাজ বিজ্ঞানীৰ দৃষ্টিত পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ-  সমাজ বিজ্ঞানীৰ দৃষ্টিত পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ হ’ল— বায়ুমণ্ডল, জলবায়ু, ভূ-মণ্ডল,জীৱমণ্ডল।

ক) বায়ুমণ্ডল (Atmosphere):
ভূ-পৃষ্ঠৰ চাৰিওফালে বিস্তৃত হৈ থকা বায়ুৰ আৱৰণটোক বায়ুমণ্ডল বোলা হয়। ই মূলতঃ নাইট্ৰ’জেন, অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, জলীয় বাষ্প আৰু কিছুমান নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ দ্বাৰা গঠিত। এই বায়ুমণ্ডলে জীৱজগতক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। বায়ুমণ্ডলত থকা গেছ, জলীয় বাষ্প আৰু ধুলিকণাসমূহে সূৰ্যৰ ৰশ্মি শোষণ আৰু প্ৰতিফলন কৰি পৃথিৱীৰ উষ্ণতাৰ সমতা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।

খ) জলমণ্ডল (Hydrosphere):
পৃথিৱীৰ ভূ-পৃষ্ঠৰ উপৰিভাগত আৰু ভূ-গৰ্ভত থকা সকলো পানীৰ স্তৰক জলমণ্ডল বোলে। পানী জীৱৰ প্ৰাণ, যি কোষৰ গঠন আৰু ক্ৰিয়াৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। পৃথিৱীৰ প্ৰায় তিনি-চতুৰ্থাংশ পানীৰে আৱৰি আছে যদিও ব্যৱহাৰযোগ্য অ-লৱণযুক্ত পানীৰ পৰিমাণ সীমিত। মহাসাগৰৰ পানীত ৭৮ শতাংশ ছডিয়াম ক্লৰাইড আৰু ১১ শতাংশ মেগনেছিয়াম, পটাছিয়াম, কেলছিয়াম, কাৰ্বনেট আদিৰ লগতে ক্লৰিণ, অক্সিজেন আৰু ছালফাৰৰ দৰে মৌলিক পদাৰ্থসমূহ মিহলি হৈ থাকে।


গ) ভূ-মণ্ডল (Lithosphere):
ভূ-পৃষ্ঠৰ স্থলভাগক ভূ-মণ্ডল বা স্থলমণ্ডল বুলি কোৱা হয়। পৃথিৱীৰ মুঠ উপৰিভাগৰ মাত্ৰ এক-চতুৰ্থাংশ অংশই স্থলভাগ, য’ত পাহাৰ-পৰ্বত, হাবি-বননি, মৰুভূমি, নদী আৰু মালভূমি আদি বিৰাজ কৰে। মাটি কেৱল জীৱৰ বাসস্থান বা উদ্ভিদৰ ভেটিয়েই নহয়, ই জীৱজগতৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অজৈৱিক উপাদানৰ প্ৰধান উৎস। মাটিৰ গঠন আৰু কণিকাৰ আকাৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই ইয়াৰ পানী ধৰি ৰাখিব পৰা ক্ষমতা নিৰ্ভৰ কৰে।

ঘ) জীৱমণ্ডল (Biosphere):
ভূ-পৃষ্ঠৰ যি স্তৰত জীৱজগতৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ সম্ভৱ, তাকেই জীৱমণ্ডল বোলা হয়। ই ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰত থকা এক জৈৱিক আৱৰণ, য’ত কোনো কৃত্ৰিম সহায় অবিহনে জীৱই জীয়াই থাকিব পাৰে। পৰিৱেশৰ বিচিত্ৰতাৰ বাবে এই মণ্ডলত সৰল জীৱৰ পৰা আৰম্ভ কৰি অতি জটিল জীৱলৈকে বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱই নিজ নিজ অনুকূল পৰিৱেশত বসবাস কৰে।

৭। পৰিৱেশৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ- যিবিলাক জৈৱিক আৰু ভৌতিক কাৰকে জীৱৰ উদবৰ্তন, বৃদ্ধি আৰু বৰ্ধনত প্ৰভাৱ পেলায় তাকে পৰিৱেশ বোলে।

৮। পৰিস্থিতি বিজ্ঞান কি?

উত্তৰঃ- কোনো এটা পৰিৱেশৰ জীৱ সমূহৰ আৰু এইবিলাকৰ চাৰিওফালে পৰিৱেশৰ বিষয়ে কৰা অধ্যয়নকেই পৰিস্থিতি বিজ্ঞান বুলি কোৱা হয়।


Additional Question Answer:

১। ''Ecology' শব্দটো কোন দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণত সৃষ্টি হোৱা?

উত্তৰঃ ''Ecology'' শব্দটো ''oikos'' আৰু  ''logos'' শব্দ দুটাৰ সংমিশ্ৰণত সৃষ্টি হৈছে। 

২। পৰিস্থিবিদ্য়া বা বাস্তৱবিদ্য়া কাক বোলে?

উত্তৰঃ জীৱৰ বাসস্থানৰ বিষয়ে কৰা অধ্য়য়নক পৰিস্থিতিবিদ্য়া বা বাস্তৱবিদ্য়া বোলে। 

৩। পৰিস্থিতিবিদ্য়া শব্দটো প্ৰথম কোনে ব্য়ৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ আৰনাছ হেকেল। 

৪। Eco-system শব্দটো প্ৰথমে কোনে  ব্য়ৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ A.G Tensly।

৫। Environment শব্দটো কি ভাষাৰ শব্দৰ পৰা আহিছে ?

উত্তৰঃ ফৰাচী ভাষাৰ শব্দ Environer পৰা আহিছে।

৬। পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন কিমান চনত গঠন হৈছিল?

উত্তৰঃ ১৯৮৬ চনত। 


Important Question Answer 

(For Paid User)

Join our membership Plan 

(সকলো পাঠৰ Paid উত্তৰবোৰ চাব পাৰিব)

**********

New Update 2026