প্ৰাচীন ভাৰতৰ ইতিহাস পুননিৰ্মাণৰ সমলৰ পৰা... পৰৱৰ্তী বৈদিক যুগৰ ধৰ্ম আৰু দৰ্শনলৈ
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (১৫ টা)
১. ‘মুহেনজোদাৰো’ শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ‘মৃতকৰ মৈদাম’ বা ‘মৃতকৰ টিলা’।
২. প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাসৰ আটাইতকৈ পুৰণি আৰু প্ৰাথমিক সাহিত্যিক উৎস কি?
উত্তৰ: ঋগ্বেদ।
৩. হৰপ্পা সভ্যতাৰ ঘাইকৈ ব্যৱহৃত প্ৰধান ধাতুবিধ কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰঞ্জ (সেইবাবে ই ব্ৰঞ্জ যুগৰ সভ্যতা)।
৪. কলহনে ৰচনা কৰা কাশ্মীৰৰ বুৰঞ্জীখনৰ নাম কি? [২০২৩]
উত্তৰ: ৰাজতৰংগিনী।
৫. বৈদিক কালত পৰিয়ালৰ মুৰব্বীজনক কি বুলি কোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: গৃহপতি বা কুলপ।
৬. হৰপ্পা সভ্যতাৰ প্ৰথম আৱিষ্কৃত স্থানখনৰ নাম কি?
উত্তৰ: হৰপ্পা (১৯২১ চনত দায়াৰাম সাহানীয়ে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল)।
৭. ‘Epigraphy’ মানে কি? [২০২৩]
উত্তৰ: শিলালিপি বা অভিলেখসমূহত খোদিত লিখনি অধ্যয়ন কৰা বিদ্যাকে ‘Epigraphy’ বা শিলালিপি তত্ত্ব বোলা হয়।
৮. আদি বৈদিক কালৰ জনসংখ্যা আৰু ৰাজনৈতিক গোটৰ মুখ্য গোটজনক কি বোলা হৈছিল?
উত্তৰ: ৰাজন।
৯. হৰপ্পা সভ্যতা ধ্বংসৰ যিকোনো এটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। [২০২৩]
উত্তৰ: জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তন আৰু নদীৰ গতিপথ সলনি হোৱা (বা ক্ৰমাগত বানপানী)।
১০. পৰৱৰ্তী বৈদিক সাহিত্যত উল্লেখ থকা চাৰিটা বৰ্ণৰ প্ৰথমটো কি?
উত্তৰ: ব্ৰাহ্মণ।
১১. হৰপ্পা সভ্যতাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ সাগৰীয় বন্দৰযুক্ত ব্যৱসায়িক স্থানখন ক’ত আছিল?
উত্তৰ: লোথাল (গুজৰাট)।
১২. প্ৰাচীন ভাৰতীয় ইতিহাস পুনৰ্নিৰ্মাণৰ বাবে এজন বিদেশী ভ্ৰমণকাৰীৰ নাম লিখা। [২০২৩]
উত্তৰ: মেগাস্থেনিছ (অথবা হিউৱেন ছাং)।
১৩. পৰৱৰ্তী বৈদিক কালত ৰজাসকলে নিজৰ শক্তি প্ৰদৰ্শনৰ বাবে কৰা এটা ডাঙৰ যজ্ঞৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: অশ্বমেধ যজ্ঞ (বা ৰাজসূয় যজ্ঞ)।
১৪. আদি বৈদিক কালৰ মূল ধৰ্মীয় গ্ৰন্থখন কি?
উত্তৰ: ঋগ্বেদ।
১৫. বৈদিক কালত বস্তু বিনিময়ৰ ক্ষেত্ৰত মাপকাঠি হিচাপে মূলতঃ কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: গৰু (বা নিষ্ক নামৰ সোণৰ অলংকাৰ)।
১। কোনটো শব্দই ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰাচীন নামটোক বুজায়?
উত্তৰঃ ‘জম্বুদ্বীপ’ শব্দটোৱে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ প্ৰাচীন নামক বুজায়। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্য আৰু ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহত ভাৰতবৰ্ষক ‘জম্বুদ্বীপ’ নামেৰে উল্লেখ কৰা হৈছে। ‘জম্বুদ্বীপ’ নামটো জম্বু গছৰ সৈতে জড়িত বুলি ধৰা হয়। প্ৰাচীন কালত এই শব্দটোৱে কেৱল বৰ্তমানৰ ভাৰতবৰ্ষকেই নহয়, ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক বিস্তৃত ভূখণ্ডক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। সেয়েহে ‘জম্বুদ্বীপ’ ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক প্ৰাচীন ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক নাম।
২। ভাৰতবৰ্ষ শব্দটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰঃ ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দটোৱে ভাৰতীয় উপমহাদেশ তথা ভাৰতদেশক বুজায়। ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দটো মূলতঃ ‘ভাৰত’ আৰু ‘বৰ্ষ’—এই দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত হৈছে। ‘ভাৰত’ নামটো প্ৰাচীন ভাৰতীয় পৰম্পৰা অনুসৰি ৰজা ভাৰতৰ নামৰ সৈতে জড়িত বুলি ধৰা হয়। আনহাতে, ‘বৰ্ষ’ শব্দৰ অৰ্থ হৈছে দেশ, ভূমি বা এক নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড। সেয়েহে ‘ভাৰতবৰ্ষ’ৰ অৰ্থ হৈছে ‘ভাৰতৰ ভূমি’ বা ‘ভাৰতৰ দেশ’। প্ৰাচীন কালৰ পৰা বৰ্তমানলৈকে এই নামটোৱে ভাৰতৰ ঐতিহাসিক, ভৌগোলিক, সাংস্কৃতিক আৰু সভ্যতাগত পৰিচয় প্ৰকাশ কৰি আহিছে। বিভিন্ন প্ৰাচীন গ্ৰন্থ আৰু সাহিত্যিক উৎসতো ভাৰতীয় ভূখণ্ডক ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামেৰে উল্লেখ কৰা হৈছে। সেয়ে ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দটো ভাৰতৰ প্ৰাচীন ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নাম।
৩। কোনখন মহাকাব্যত ভাৰতবৰ্ষৰ ধাৰণা উল্লেখ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ‘মহাভাৰত’ মহাকাব্যত ভাৰতবৰ্ষৰ ধাৰণাৰ উল্লেখ পোৱা যায়। মহাভাৰত ভাৰতীয় সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ অন্যতম প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ মহাকাব্য। এই মহাকাব্যত ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বিভিন্ন অঞ্চল, ৰাজ্য, নদ-নদী, পৰ্বত-পাহাৰ, জনগোষ্ঠী আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰাচীন কালত ভাৰতবৰ্ষক এক বিস্তৃত ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক অঞ্চল হিচাপে কল্পনা কৰাৰ ধাৰণাটো প্ৰকাশ পাইছে। মহাভাৰতত বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু অঞ্চলৰ মাজত থকা সম্পৰ্কৰ লগতে সেই সময়ৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ বিষয়েও বহু তথ্য পোৱা যায়। সেয়েহে, ‘মহাভাৰত’ মহাকাব্যত ভাৰতবৰ্ষৰ এক ঐতিহাসিক, ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক ধাৰণাৰ সুস্পষ্ট প্ৰতিফলন দেখা যায়।
8। কোনজন ঐতিহাসিক ব্যক্তিক প্ৰায়ে ভাৰতবৰ্ষৰ স্থপতি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ সম্ৰাট অশোকক প্ৰায়ে ভাৰতবৰ্ষৰ স্থপতি বুলি কোৱা হয়। তেওঁ মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ অন্যতম শক্তিশালী আৰু মহান সম্ৰাট আছিল। তেওঁৰ শাসনকালত মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যই এক বিশাল আকাৰ লাভ কৰিছিল আৰু ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ বহুতো অঞ্চল এক শক্তিশালী শাসনৰ অধীনলৈ আহিছিল। অশোকে সাম্ৰাজ্যৰ ঐক্য, প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা আৰু জনকল্যাণমূলক কাৰ্য শক্তিশালী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। কলিংগ যুদ্ধৰ পিছত তেওঁ যুদ্ধ আৰু হিংসাৰ পথ পৰিহাৰ কৰি ধৰ্ম, অহিংসা, শান্তি, সহিষ্ণুতা আৰু মানৱকল্যাণৰ নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰতো বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছিল আৰু ভাৰতৰ বাহিৰলৈও বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল। অশোকৰ শিলালিপি, স্তম্ভ আৰু স্থাপত্যসমূহে সেই সময়ৰ শিল্প, সংস্কৃতি আৰু প্ৰশাসনৰ উন্নতিৰ পৰিচয় দিয়ে। তেওঁৰ মহান আদৰ্শ আৰু জনকল্যাণমূলক নীতিয়ে ভাৰতীয় ইতিহাসত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। সেয়েহে ভাৰতৰ ঐক্য, সংস্কৃতি, শান্তি আৰু সমৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁৰ অৱদানৰ বাবে সম্ৰাট অশোকক ভাৰতবৰ্ষৰ এজন মহান স্থপতি বুলি কোৱা হয়।
৫। ভাৰতবৰ্ষৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতবৰ্ষ শব্দটো কিহৰ প্ৰতীক?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ শব্দটো ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ প্ৰেক্ষাপটত ঐক্য, বৈচিত্ৰ্য, সমন্বয়, সহিষ্ণুতা আৰু সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ প্ৰতীক। ভাৰতবৰ্ষ এখন বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ, য’ত প্ৰাচীন কালৰ পৰাই বিভিন্ন জাতি, জনগোষ্ঠী, ধৰ্ম, ভাষা, বিশ্বাস, ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা আৰু জীৱনধাৰাৰ লোক একেলগে বসবাস কৰি আহিছে। এই বিভিন্নতা থকা সত্ত্বেও ভাৰতীয় সমাজত পৰস্পৰৰ প্ৰতি সহিষ্ণুতা, সহযোগিতা আৰু সাংস্কৃতিক সমন্বয়ৰ এক শক্তিশালী পৰম্পৰা গঢ় লৈ উঠিছে।ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াত সাহিত্য, সংগীত, নৃত্য, চিত্ৰকলা, ভাস্কৰ্য, স্থাপত্য, দৰ্শন, ধৰ্মীয় চিন্তা, উৎসৱ-পাৰ্বণ আৰু লোকসংস্কৃতিৰ এক সমৃদ্ধ পৰম্পৰা দেখা যায়। বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন জনগোষ্ঠী আৰু সংস্কৃতিৰ আগমন আৰু পৰস্পৰ প্ৰভাৱৰ ফলত ভাৰতীয় সংস্কৃতি অধিক বৈচিত্ৰ্যময় আৰু সমৃদ্ধ হৈ উঠিছে।সেয়েহে, ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দটো কেৱল এটা ভৌগোলিক অঞ্চলৰ পৰিচয় নহয়; ই ভাৰতৰ প্ৰাচীন সভ্যতা, বহুৰঙী সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ঐক্য, পৰস্পৰ সমন্বয় আৰু সহিষ্ণুতাৰ এক শক্তিশালী প্ৰতীক।
৬। সংস্কৃত কোনটো প্রাচীন অঞ্চলৰ লগত জড়িত ভাষা?
উত্তৰঃ সংস্কৃত ভাষা প্ৰাচীন ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ সৈতে জড়িত এক অতি প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাষা। প্ৰাচীন কালত ভাৰতৰ সাহিত্য, ধৰ্ম, দৰ্শন, শিক্ষা আৰু জ্ঞান-বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কৃত ভাষাৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হৈছিল। বেদ, উপনিষদ, পুৰাণ আদি বহুতো প্ৰাচীন ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক গ্ৰন্থ সংস্কৃত ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰি ৰামায়ণ, মহাভাৰত আদি মহাকাব্য আৰু বিভিন্ন শাস্ত্ৰ, কাব্য, নাটক তথা বৈজ্ঞানিক গ্ৰন্থৰ ৰচনাতো সংস্কৃত ভাষাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। ভাৰতীয় সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশ, সংৰক্ষণ আৰু প্ৰসাৰত সংস্কৃত ভাষাৰ অৱদান অতি উল্লেখযোগ্য। সেয়েহে, সংস্কৃতক প্ৰাচীন ভাৰতীয় সভ্যতা আৰু সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভাষা হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৭। কোনটো প্রাচীন গ্রন্থক সংস্কৃত সাহিত্যৰ আদিম জ্ঞাত গ্রন্থ বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰঃ ঋগ্বেদক সংস্কৃত সাহিত্যৰ আদিম জ্ঞাত গ্ৰন্থ বুলি গণ্য কৰা হয়। ই চাৰিখন বেদৰ ভিতৰত আটাইতকৈ পুৰণি আৰু প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নিদৰ্শন। ঋগ্বেদত বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ উদ্দেশ্যে ৰচনা কৰা স্তোত্ৰ বা মন্ত্ৰ সন্নিৱিষ্ট হৈ আছে। ইয়াত প্ৰাচীন ভাৰতীয় লোকসকলৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস, সামাজিক জীৱন, প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ, যজ্ঞ-পদ্ধতি আৰু সাংস্কৃতিক পৰম্পৰাৰ বিষয়ে বহুতো তথ্য পোৱা যায়। ঋগ্বেদৰ জৰিয়তে সেই সময়ৰ মানুহৰ জীৱনধাৰা আৰু চিন্তা-চেতনাৰ বিষয়েও ধাৰণা কৰিব পাৰি। সেয়েহে, ঋগ্বেদক সংস্কৃত সাহিত্যৰ এক অতি প্ৰাচীন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৮। সংস্কৃত নাট “অভিজ্ঞানশকুন্তলম”ৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ ‘অভিজ্ঞানশকুন্তলম’ৰ মূল বিষয়বস্তু হৈছে প্ৰেম, বিচ্ছেদ, পৰিচয় আৰু পুনৰমিলন। এই বিখ্যাত সংস্কৃত নাটখনৰ ৰচক হৈছে মহাকবি কালিদাস। নাটখনৰ কাহিনী মূলতঃ ৰজা দুষ্যন্ত আৰু শকুন্তলাৰ প্ৰেমক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। দুষ্যন্তে ঋষি কণ্বৰ আশ্ৰমত শকুন্তলাক লগ পায় আৰু দুয়োৰে মাজত গভীৰ প্ৰেমৰ সৃষ্টি হয়। পিছত তেওঁলোকৰ বিবাহ হয়। কিন্তু এক অভিশাপৰ ফলত দুষ্যন্তে শকুন্তলাক পাহৰি যায়। পিছলৈ বিভিন্ন ঘটনাৰ মাজেৰে শকুন্তলাৰ পৰিচয় পুনৰ প্ৰকাশ পায় আৰু দুষ্যন্ত-শকুন্তলাৰ পুনৰমিলন ঘটে। নাটখনত প্ৰেম, বিশ্বাস, কৰ্তব্য, বিচ্ছেদ, স্মৃতি আৰু মানৱীয় অনুভূতিৰ সুন্দৰ প্ৰকাশ ঘটিছে। সেয়েহে, ‘অভিজ্ঞানশকুন্তলম’ ভাৰতীয় সংস্কৃত সাহিত্যৰ এক অমূল্য আৰু কালজয়ী নাটক।
৯। কোনটো প্রাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থত শাসন আৰু ৰাষ্ট্ৰশিল্পৰ নীতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ‘অৰ্থশাস্ত্ৰ’ নামৰ প্ৰাচীন সংস্কৃত গ্ৰন্থখনত শাসন, ৰাজনীতি আৰু ৰাষ্ট্ৰশিল্পৰ নীতিৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। এই গ্ৰন্থখন কৌটিল্য বা চাণক্যৰ সৈতে জড়িত আৰু তেওঁক ইয়াৰ ৰচক বুলি গণ্য কৰা হয়। অৰ্থশাস্ত্ৰত এখন ৰাষ্ট্ৰ কেনেদৰে পৰিচালনা কৰিব লাগে, ৰজাৰ কৰ্তব্য কি, প্ৰশাসন কেনেদৰে চলাব লাগে, কৰ সংগ্ৰহ, অৰ্থনীতি, আইন-শৃংখলা, কূটনীতি আৰু সামৰিক ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। ইয়াৰ উপৰি চোৰাংচোৱা ব্যৱস্থা, বিদেশী ৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক, যুদ্ধ আৰু শান্তিৰ নীতি আদিৰ বিষয়েও ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনা পোৱা যায়। প্ৰাচীন ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক চিন্তা আৰু প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা বুজিবলৈ অৰ্থশাস্ত্ৰ এখন অতি মূল্যৱান গ্ৰন্থ। সেয়েহে, অৰ্থশাস্ত্ৰক প্ৰাচীন ভাৰতৰ শাসন আৰু ৰাষ্ট্ৰশিল্পৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
১০। কোনবোৰ প্ৰাচীন গ্ৰন্থত “ভাৰতবৰ্ষ” শব্দৰ উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দৰ উল্লেখ বিভিন্ন প্ৰাচীন ভাৰতীয় গ্ৰন্থত পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত মহাভাৰত, পুৰাণসমূহ আৰু অন্যান্য প্ৰাচীন সাহিত্যিক উৎস উল্লেখযোগ্য। মহাভাৰতত ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ বিভিন্ন অঞ্চল, ৰাজ্য, নদ-নদী, পৰ্বত আৰু জনসাধাৰণৰ বিষয়ে উল্লেখ পোৱা যায়।ইয়াৰ উপৰি বিষ্ণু পুৰাণ, ভাগৱত পুৰাণ আদি পুৰাণতো ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামটোৰ উল্লেখ আছে। এই গ্ৰন্থসমূহত ভাৰতবৰ্ষক এক বিশেষ ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক অঞ্চল হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। এই প্ৰাচীন গ্ৰন্থসমূহৰ পৰা ভাৰতৰ প্ৰাচীন ভূগোল, সমাজ, সংস্কৃতি আৰু সভ্যতাৰ বিষয়ে বহুতো তথ্য লাভ কৰিব পাৰি। সেয়েহে, ‘ভাৰতবৰ্ষ’ শব্দটো প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্য আৰু পুৰাণসমূহত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
১১। ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক পৰিসৰ কিমান?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। বৰ্তমানৰ ভাৰতৰ মুঠ ভৌগোলিক আয়তন প্ৰায় ৩২.৮৭ লাখ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। ভাৰতীয় ভূখণ্ডৰ উত্তৰ অংশত বিশাল হিমালয় পৰ্বতমালা অৱস্থিত আৰু দক্ষিণ দিশত ভাৰত মহাসাগৰ আছে। পশ্চিমে আৰব সাগৰ আৰু পূবে বঙ্গোপসাগৰ অৱস্থিত।ভাৰতৰ স্থলসীমা পাকিস্তান, চীন, নেপাল, ভূটান, বাংলাদেশ আৰু ম্যানমাৰৰ সৈতে সংযুক্ত। ভাৰতৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যও অতি বিস্তৃত। ইয়াত পৰ্বত, সমভূমি, মালভূমি, মৰুভূমি, উপকূলীয় অঞ্চল আৰু দ্বীপপুঞ্জ আদি বিভিন্ন ভূ-প্ৰকৃতি দেখা যায়। সেয়েহে, ভাৰতবৰ্ষৰ ভৌগোলিক পৰিসৰ বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ, যিয়ে দেশখনৰ প্ৰাকৃতিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য গঢ়ি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
১২। ভাৰতবৰ্ষ এটা ৰাজনৈতিক নে সাংস্কৃতিক সত্তা?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষক ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক—দুয়োটা সত্তা হিচাপে বিবেচনা কৰিব পাৰি। ৰাজনৈতিক দিশৰ পৰা ভাৰত এখন স্বাধীন, সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অধীনত দেশখন বিভিন্ন ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ সমন্বয়ে গঠিত।আনহাতে, সাংস্কৃতিক দিশৰ পৰা ভাৰতবৰ্ষ এখন বহু ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনগোষ্ঠী, পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতিৰে সমৃদ্ধ দেশ। বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ মাজত থকা সমন্বয় আৰু সহাৱস্থানে ভাৰতীয় সংস্কৃতিক এক বিশেষ পৰিচয় প্ৰদান কৰিছে। সেয়েহে, ভাৰতবৰ্ষ কেৱল এখন ৰাজনৈতিক সত্তাই নহয়; ই এক সমৃদ্ধ আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সাংস্কৃতিক সত্তাও। ৰাজনৈতিক ঐক্য আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য দুয়োটাই ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিচয়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
১৩। ভাৰতবৰ্ষই কেনেকৈ বৈচিত্র্যত ঐক্যক প্ৰসাৰিত কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষই বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ঐক্যৰ এক সুন্দৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰে। ভাৰতত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনগোষ্ঠী, ৰীতি-নীতি, উৎসৱ আৰু পৰম্পৰা থকা লোক বসবাস কৰে। এই বিভিন্নতা থকা সত্ত্বেও ভাৰতীয়সকলৰ মাজত এক উমৈহতীয়া জাতীয় পৰিচয় আৰু ঐক্যৰ ভাবনা আছে।ভাৰতীয় সংবিধানে সকলো নাগৰিকক সমতা, স্বাধীনতা আৰু ন্যায়ৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতি সন্মান, বিভিন্ন ভাষাৰ সহাৱস্থান আৰু বিভিন্ন উৎসৱ-পাৰ্বণৰ উদযাপনে সামাজিক সম্প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰে। ইয়াৰ উপৰি ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ উমৈহতীয়া ইতিহাস, জাতীয় প্ৰতীক, সংবিধান আৰু গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাই জাতীয় ঐক্য শক্তিশালী কৰিছে। শিক্ষা, সাংস্কৃতিক বিনিময়, আন্তঃৰাজ্যিক যোগাযোগ আৰু পৰস্পৰৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰতি সন্মানে ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ঐক্য বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে। সেয়েহে, বিভিন্নতা সত্ত্বেও একেলগে বাস কৰা আৰু পৰস্পৰৰ সংস্কৃতিক সন্মান কৰাই ভাৰতবৰ্ষৰ ‘বৈচিত্ৰ্যত ঐক্য’ৰ মূল বৈশিষ্ট্য।
১৪। শান্তি আৰু সম্প্ৰীতিৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতবৰ্ষই কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰঃ শান্তি আৰু সম্প্ৰীতিৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতবৰ্ষই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। ভাৰতীয় সংস্কৃতিত প্ৰাচীন কালৰ পৰাই অহিংসা, সহিষ্ণুতা, শান্তি, ভাতৃত্ববোধ আৰু মানৱকল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ লোকৰ সহাৱস্থানে ভাৰতৰ সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ পৰম্পৰাক শক্তিশালী কৰিছে। মহাত্মা গান্ধীৰ অহিংসা আৰু সত্যাগ্ৰহৰ আদৰ্শই ভাৰতৰ লগতে সমগ্ৰ বিশ্বতে শান্তি আৰু অহিংসাৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ কৰিছিল। আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰতো ভাৰতে শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান, সহযোগিতা আৰু বিবাদৰ শান্তিপূৰ্ণ সমাধানৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰি আহিছে।ইয়াৰ উপৰি সাংস্কৃতিক আদান-প্ৰদান, শিক্ষা, যোগ, বৌদ্ধ আৰু অন্যান্য শান্তিৰ দৰ্শনৰ প্ৰসাৰৰ জৰিয়তে ভাৰতে বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত বুজাবুজি আৰু সম্প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছে। সেয়েহে, শান্তি, অহিংসা, সহিষ্ণুতা আৰু সহযোগিতাৰ আদৰ্শৰ জৰিয়তে ভাৰতবৰ্ষই দেশীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে শান্তি আৰু সম্প্ৰীতিৰ প্ৰসাৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে।
১৫। সংস্কৃত কি?
উত্তৰঃ সংস্কৃত হৈছে ভাৰতীয় উপমহাদেশৰ এক প্ৰাচীন, সমৃদ্ধ আৰু সুসংগঠিত ভাষা। প্ৰাচীন ভাৰতৰ সাহিত্য, ধৰ্ম, দৰ্শন, শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ বিকাশত সংস্কৃত ভাষাই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। বেদ, উপনিষদ, মহাভাৰত, ৰামায়ণ, পুৰাণ আৰু বিভিন্ন দাৰ্শনিক তথা বৈজ্ঞানিক গ্ৰন্থ সংস্কৃত ভাষাৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। সংস্কৃত ভাষাৰ ব্যাকৰণ অতি সুসংগঠিত আৰু পাণিনিৰ ‘অষ্টাধ্যায়ী’ ইয়াৰ ব্যাকৰণৰ এক বিখ্যাত গ্ৰন্থ। সংস্কৃত ভাষাত ধৰ্ম, দৰ্শন, নৈতিকতা, চিকিৎসা, গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, সাহিত্য আৰু ৰাষ্ট্ৰনীতিৰ দৰে বিভিন্ন বিষয়ৰ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰা হৈছিল। ভাৰতীয় ভাষাসমূহৰ বিকাশতো সংস্কৃতৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ আছে। বহু আধুনিক ভাৰতীয় ভাষাৰ শব্দভাণ্ডাৰত সংস্কৃতৰ শব্দ পোৱা যায়। সেয়েহে, সংস্কৃত কেৱল এটা প্ৰাচীন ভাষাই নহয়; ই ভাৰতীয় সভ্যতা, সাহিত্য, জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বাহক।
১৬। কোনটো প্রাচীন ভাৰতীয় সাহিত্য সংস্কৃতত ৰচিত?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যৰ এক বৃহৎ অংশ সংস্কৃত ভাষাত ৰচনা কৰা হৈছিল। সংস্কৃতত ৰচিত উল্লেখযোগ্য প্ৰাচীন সাহিত্যসমূহৰ ভিতৰত বেদ, উপনিষদ, ৰামায়ণ, মহাভাৰত, পুৰাণ আৰু বিভিন্ন দাৰ্শনিক তথা সাহিত্যিক গ্ৰন্থ উল্লেখযোগ্য।চাৰিখন বেদ—ঋগ্বেদ, সামবেদ, যজুৰ্বেদ আৰু অথৰ্ববেদ—প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। উপনিষদসমূহত ধৰ্ম, আত্মা, ব্ৰহ্ম আৰু দৰ্শনৰ বিভিন্ন বিষয় আলোচনা কৰা হৈছে। বাল্মীকিৰ ৰামায়ণ আৰু বেদব্যাসৰ মহাভাৰত সংস্কৃত সাহিত্যৰ দুটা মহান মহাকাব্য। ইয়াৰ উপৰি কালিদাসৰ অভিজ্ঞানশকুন্তলম, ৰঘুবংশ আৰু মেঘদূত, কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰ আৰু পাণিনিৰ অষ্টাধ্যায়ী আদি গ্ৰন্থও সংস্কৃত সাহিত্যৰ উল্লেখযোগ্য নিদৰ্শন। এই গ্ৰন্থসমূহে ভাৰতীয় ধৰ্ম, দৰ্শন, সাহিত্য, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে।
১৭। কাক মহাভাৰতৰ ৰচক বুলি গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰঃ মহৰ্ষি বেদব্যাসক মহাভাৰতৰ ৰচক বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁক কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন বেদব্যাস বুলিও জনা যায়। মহাভাৰত ভাৰতীয় সংস্কৃত সাহিত্যৰ অন্যতম বৃহৎ আৰু প্ৰাচীন মহাকাব্য। ইয়াৰ মূল কাহিনী কৌৰৱ আৰু পাণ্ডৱৰ মাজত সংঘটিত হোৱা সংঘাত আৰু কুৰুক্ষেত্ৰৰ যুদ্ধক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে। মহাভাৰতত কেৱল যুদ্ধৰ কাহিনী নহয়, ইয়াৰ মাজত ধৰ্ম, নৈতিকতা, কৰ্তব্য, ৰাজনীতি, সমাজ, দৰ্শন আৰু মানৱ জীৱনৰ বিভিন্ন দিশৰ বিষয়েও বিস্তৃত আলোচনা পোৱা যায়। মহাভাৰতৰ অন্তৰ্গত ভগৱদ্গীতা ভাৰতীয় দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিক চিন্তাৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ।পৰম্পৰাগত বিশ্বাস অনুসৰি, বেদব্যাসে মহাভাৰত ৰচনা কৰিছিল আৰু গণেশে ইয়াক লিখি লোৱা বুলি কোৱা হয়। সেয়েহে, মহৰ্ষি বেদব্যাসক মহাভাৰতৰ প্ৰধান ৰচক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
১৮। যোগসূত্ৰৰ ৰচক কোন?
উত্তৰঃ মহৰ্ষি পতঞ্জলিক ‘যোগসূত্ৰ’ৰ ৰচক বুলি গণ্য কৰা হয়। যোগসূত্ৰ হৈছে যোগদৰ্শনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাচীন গ্ৰন্থ। এই গ্ৰন্থত মানুহৰ শৰীৰ, মন, চিন্তা, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। পতঞ্জলিয়ে যোগৰ বিভিন্ন নীতি আৰু অনুশীলনক সুসংগঠিতভাৱে উপস্থাপন কৰিছে। যোগসূত্ৰত অষ্টাঙ্গ যোগৰ ধাৰণাও পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত যম, নিয়ম, আসন, প্ৰাণায়াম, প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান আৰু সমাধি উল্লেখযোগ্য।যোগসূত্ৰই ভাৰতীয় দৰ্শন আৰু যোগচিন্তাৰ বিকাশত এক গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। বৰ্তমান সময়তো যোগৰ দৰ্শন আৰু অনুশীলন বুজিবলৈ এই গ্ৰন্থখনক এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস হিচাপে গণ্য কৰা হয়। সেয়েহে, মহৰ্ষি পতঞ্জলিক যোগসূত্ৰৰ ৰচক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হয়।
১৯। “মুদ্রাৰাক্ষস” নাটকৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ "মুদ্ৰাক্ষস" নাটখনৰ লেখক চাণক্য, যাৰ আন নাম কৌটিল্য। নাটকখনত মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ সৃষ্টি আৰু ৰাজনীতিৰ চিত্ৰণ কৰা হৈছে, আৰু চাণক্যৰ বুদ্ধিমত্তা আৰু কৌশলৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে। নাটখনৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈছে ৰাজা চন্দ্ৰগুপ্ত আৰু তেওঁৰ ৰাজনৈতিক কৌশল।
২০। ৰামায়ণ কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ বাল্মীকি ঋষি।
*****
