Chapter 1 -
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। স্বাস্থ্য মানে কি?
উত্তৰঃ- সাধাৰণ অৰ্থত স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাক বুজোৱা হয়। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)-ৰ মতে, স্বাস্থ্য হৈছে কেৱল ৰোগ বা দুৰ্বলতাৰ অনুপস্থিতি নহয়; ই শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক কল্যাণৰ এক সম্পূৰ্ণ অৱস্থা।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ এনে এক সুস্থ মানসিক অৱস্থাক বুজায়, যাৰ সহায়ত তেওঁ নিজৰ পৰিৱেশৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰি চলিব পাৰে আৰু জীৱনত দেখা দিয়া সমস্যাসমূহৰ উপযুক্ত সমাধান কৰিব পাৰে। ই ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ প্ৰকাশ।
৩। মানসিক অসুস্থতাৰ যিকোনো দুটা কাৰণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:-মানসিক অসুস্থতাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
(ক) বংশানুক্ৰমিক কাৰণ: কিছুমান মানসিক অসুস্থতা বংশগতভাৱে ব্যক্তিৰ মাজলৈ আহিব পাৰে।
(খ) পৰিৱেশগত কাৰণ: পাৰিবাৰিক সমস্যা, সামাজিক পৰিৱেশ, মানসিক চাপ, সংঘাত আদি পৰিৱেশগত কাৰণেও মানসিক অসুস্থতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৪। মানসিকভাবে অসুস্থ লোকসকলক সহায় কৰাৰ যিকোনো উপায়ৰ কথা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক পৰিয়ালৰ লোক আৰু আপোনজনৰ সহায়-সহযোগিতা, মৰম, সহানুভূতি আৰু মানসিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
৫। 'মানসিক স্বাস্থ্য শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ নিচেই ওচৰৰ বিষয়।' কোনে এনেদৰে কৈছিল?
উত্তৰ:-প্ৰফেছৰ হোমল (Professor Homle)-এ এনেদৰে কৈছিল।
৬। 'মানসিক স্বাস্থ্য অবিহনে কোনো স্বাস্থ্য নাই' (No health without mental health)- কথাষাৰ কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ- কথাষাৰ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) কৈছিল।
৭। মানসিক অসুস্থতাৰ যিকোনো দুটা কাৰণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক অসুস্থতাৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
(ক) বংশানুক্ৰমিক কাৰণ।
(খ) পৰিৱেশগত কাৰণ।
৮। মানসিকভাবে অসুস্থ লোকসকলক সহায় কৰাৰ যিকোনো উপায়ৰ কথা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:-মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক পৰিয়ালৰ লোক আৰু আপোনজনৰ মৰম, সহানুভূতি, সহায়-সহযোগিতা আৰু মানসিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰিব লাগে।
৯। অপৰাধপ্রবণ ছাত্র এজন মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান হ'ব পাৰে নে নোৱাৰে লিখা।
উত্তৰ:-নোৱাৰে। কাৰণ অপৰাধপ্ৰবণ আচৰণ সুস্থ সামাজিক সমাযোজন আৰু সুস্থ মানসিক আচৰণৰ লক্ষণ নহয়।
১০। শুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰাঃ
(ক) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ পৰিবেশৰ লগত সমাযোজন কৰিব পৰা ক্ষমতা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(খ) মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাই প্রয়োজনীয়তাসমূহৰ পূৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(গ) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এক মনৰ স্থিৰ অৱস্থা।
উত্তৰ:- শুদ্ধ।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সামাজিক মূল্যবোধ, আর্হি আৰু মানৰ লগত জড়িত।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঙ) মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি মানেই মানসিক স্বাস্থ্য।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(চ) মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এটা আদৰ্শমূলক ধাৰণা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ছ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ কাৰ্য হৈছে মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষা।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(জ) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ এটা সুস্থিৰ ব্যক্তিত্ব থাকে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঝ) মানসিক ৰোগবোৰ প্ৰতিকাৰমূলক।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঞ) মানসিক অসুস্থতাত বংশগতিৰ কোনো প্ৰভাৱ নাই।
উত্তৰ:- শুদ্ধ।
(ট) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যৱান লোক আৱেগিকভাৱে সুস্থিৰ হয়।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ঠ) শাৰীৰিকভাৱে স্বাস্থ্যৱানজন মানসিকভাবে সুস্থ নহ'বও পাৰে।
উত্তৰঃ- শুদ্ধ।
(ড) এজন মানসিকভাবে স্বাস্থ্যবান লোকে সমাজত ভালদৰে সমাযোজন কৰিব নোৱাৰিব পাৰে।
উত্তৰ:- অশুদ্ধ।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰঃ
১। স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ:- স্বাস্থ্য বুলিলে মানুহৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিকভাৱে সুস্থ তথা সন্তুলিত অৱস্থাক বুজোৱা হয়। কেৱল ৰোগৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাই স্বাস্থ্য নহয়; শৰীৰ আৰু মনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যক্ষমতা বজাই ৰাখি সুস্থভাৱে জীৱন-যাপন কৰাটোৱেই স্বাস্থ্যৰ মূল অৰ্থ।
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতে, স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সম্পূৰ্ণ অৱস্থা। অৰ্থাৎ, এজন ব্যক্তিৰ শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগ স্বাভাৱিকভাৱে কাম কৰাৰ লগতে তেওঁৰ মানসিক অৱস্থাও সুস্থ আৰু সন্তুলিত হ’ব লাগে।
স্বাস্থ্য মানুহৰ বাবে এক অমূল্য সম্পদ। সুস্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক বিকাশ, দৈনন্দিন কাম-কাজ সম্পাদন আৰু সুখী জীৱন-যাপনত সহায় কৰে। স্বাস্থ্য কেৱল মানুহৰ ক্ষেত্ৰতে নহয়, জীৱ-জন্তু, পৰিৱেশ, চহৰ আদিৰ ক্ষেত্ৰতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়; যেনে— স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ, স্বাস্থ্যকৰ চহৰ আদি।
সেয়েহে, স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সন্তুলিত অৱস্থা, যিয়ে ব্যক্তিক সুস্থ আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনত সহায় কৰে।
২। সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ- সু-স্বাস্থ্য বুলিলে কেৱল ৰোগ, আঘাত বা শাৰীৰিক বিষৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাকে নুবুজায়। সু-স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক, আৱেগিক আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে সুস্থ আৰু সন্তুলিত অৱস্থা।
স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিভিন্ন কাৰকে প্ৰভাৱ পেলায়। যেনে— পৰিৱেশ, ব্যক্তিৰ আচৰণ, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ, আৰ্থিক অৱস্থা আৰু ৰাজনৈতিক পৰিস্থিতি। দৰিদ্ৰতা, স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় জ্ঞানৰ অভাৱ, কম আয়, মৌলিক শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু অস্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ আদিও সু-স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
সু-স্বাস্থ্য শিশু আৰু পৰিয়ালৰ বাবেই নহয়, প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবেও সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা শিশুৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান। সেয়েহে পুষ্টি, স্বাস্থ্য, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু স্বাস্থ্যকৰ অভ্যাসৰ বিষয়ে সঠিক জ্ঞান, মনোভাৱ আৰু অনুশীলন গঢ়ি তোলাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তি, পৰিয়াল আৰু সমাজৰ স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন হয়।
বিদ্যালয়তো স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া উচিত। বিদ্যালয়ৰ স্বাস্থ্য কাৰ্যসূচীত স্বাস্থ্যকৰ বিদ্যালয় পৰিৱেশ, স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় নিৰ্দেশনা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা আদি অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা উচিত। ইয়াৰ লগতে শিশুসকলৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ উপৰি মানসিক আৰু আৱেগিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰতিও সমান গুৰুত্ব দিব লাগে।
সেয়েহে, সু-স্বাস্থ্য হৈছে শৰীৰ, মন, আৱেগ আৰু সামাজিক জীৱনৰ এক সামগ্ৰিক সুস্থ আৰু সন্তুলিত অৱস্থা, যিয়ে ব্যক্তিক সুস্থ আৰু সুখী জীৱন-যাপনত সহায় কৰে।
৩। মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ:- মনোবিজ্ঞানী Hadfield-ৰ মতে, “মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিত্বৰ সামগ্ৰিকভাৱে সম্পূৰ্ণ আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ কাৰ্যক্ষমতা।”
৪। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ সুস্থ, স্বাভাৱিক আৰু সন্তুলিত মানসিক অৱস্থাক বুজোৱা হয়। সহজ ভাষাত ক’বলৈ গ’লে, কোনো গুৰুতৰ মানসিক সমস্যা বা বিকাৰ নথকাকৈ ব্যক্তিয়ে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি স্বাভাৱিকভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পৰা অৱস্থাই মানসিক স্বাস্থ্য।
মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়; ই ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিত্বৰ সু-সামঞ্জস্য, আৱেগিক স্থিৰতা আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থ সমযোজন ক্ষমতাৰ সৈতে জড়িত। এজন মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে নিজকে খাপ খুৱাব পাৰে, দৈনন্দিন সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে আৰু যুক্তিসংগতভাৱে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু পৰিৱেশ দুয়োটাৰে প্ৰভাৱ পৰে। পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ, আৰ্থিক অৱস্থা আৰু জীৱনৰ বিভিন্ন অভিজ্ঞতাই ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে।
সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অবিহনে এজন ব্যক্তিয়ে শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুখী জীৱন-যাপন কৰাটো কঠিন। সেয়েহে, শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ লগতে মানসিক স্বাস্থ্যও সুস্থ আৰু সন্তুলিত জীৱনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়।
৫। আর্নেষ্ট জোনে মানসিক স্বাস্থ্য সম্পর্কে দিয়া বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:- আর্নেষ্ট জোনৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্যৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য তলত দিয়া ধৰণৰ—
৬। মানসিক স্বাস্থ্যৰ যিকোনো চাৰিটা উদ্দেশ্য লিখা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
(ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সমস্যা আৰু সেইবোৰৰ স্বৰূপ বুজিবলৈ সহায় কৰা।
(খ) মানসিক অসুস্থতাৰ কাৰণসমূহ জানি সেইবোৰৰ চিকিৎসা আৰু প্ৰতিকাৰৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাত সহায় কৰা।
(গ) ব্যক্তিৰ ভাৰসাম্যপূৰ্ণ আৰু সুস্থ মানসিক বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কলা-কৌশল আৰু পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়া।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থভাৱে বজাই ৰখাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অনুশীলন আৰু ব্যৱহাৰিক পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে বুজিবলৈ সহায় কৰা।
৭। মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তি এজনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি এজনৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
৮। ক্রো আৰু ক্রোয়ে বর্ণনা কৰা মানসিক স্বাস্থ্যৰ উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- ক্ৰো আৰু ক্ৰোৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল—
৯। মানসিক দিশৰ পৰা স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ:- মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য থাকে। সেইবোৰ হ’ল—
১০। স্বাস্থ্যৱান লোক এজনৰ চৰিত্ৰসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক দিশৰ পৰা এজন স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ প্ৰধান চৰিত্ৰ বা বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
১১। মানসিক স্বাস্থ্য দৈহিক স্বাস্থ্যৰ লগত কেনেদৰে জড়িত?
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য আৰু দৈহিক স্বাস্থ্যৰ মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতাও বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। এজন ব্যক্তি যদি শাৰীৰিকভাৱে দুৰ্বল বা অসুস্থ হয়, তেন্তে তাৰ প্ৰভাৱ তেওঁৰ মন আৰু আচৰণৰ ওপৰতো পৰিব পাৰে।
দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলে কৈছিল যে, “সুস্থ দেহতহে সুস্থ মনৰ সৃষ্টি হয়।” অৰ্থাৎ, সুস্থ শৰীৰে সুস্থ মন গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। একেদৰে মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সুখী হৈ থাকিলেও ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।
সেয়েহে, মানসিক আৰু দৈহিক স্বাস্থ্য ইটোৱে-সিটোৰ পৰিপূৰক আৰু পৰস্পৰ সম্পৰ্কযুক্ত। এজন ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক সুস্থতাৰ বাবে দুয়োটাকে সমানে গুৰুত্ব দিয়া প্ৰয়োজন।
১২। গৃহ পৰিবেশত শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰক্ষাৰ ব্যৱস্থাসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ- গৃহ পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য আৰু ব্যক্তিত্ব বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সেয়েহে শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—
(ক) শিশুক যথেষ্ট মৰম, স্নেহ আৰু ভালপোৱা দিব লাগে।
(খ) শিশুক সদায় সমালোচনা কৰা বা আন শিশুৰ সৈতে তুলনা কৰা উচিত নহয়।
(গ) শিশুৰ ভৱিষ্যৎক লৈ অত্যধিক চিন্তা বা উদ্বিগ্নতা প্ৰকাশ কৰিব নালাগে।
(ঘ) ঘৰৰ পৰিৱেশ গণতান্ত্ৰিক আৰু বন্ধুত্বপূৰ্ণ হোৱা উচিত, যাতে শিশুৱে নিজৰ মতামত প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
(ঙ) শিশুৰ যুক্তিসংগত আৰু প্ৰয়োজনীয় চাহিদাসমূহ যথাসম্ভৱ পূৰণ কৰিব লাগে।
(চ) শিশুৰ মাজত আত্মবিশ্বাস আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ভাব গঢ়ি তুলিব লাগে।
(ছ) ঘৰৰ অনুশাসন ব্যৱস্থা অত্যধিক কঠোৰ বা সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণহীন হোৱা উচিত নহয়। অনুশাসন সন্তুলিত আৰু যুক্তিসংগত হোৱা উচিত।
(জ) প্ৰয়োজন অনুসৰি শিশুক সঠিক নিৰ্দেশনা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়াব লাগে।
১৩। মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বসমূহ বর্ণনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞান সকলো ব্যক্তিৰ বাবেই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য অবিহনে এজন ব্যক্তিয়ে শান্তিপূৰ্ণ, সুখী আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপন কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাটো সকলোৰে বাবে প্ৰয়োজনীয়।
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে আমাক তলত দিয়া ধৰণে সহায় কৰে—
(ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।
(খ) নিজকে মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সবল কৰি ৰখাৰ বিভিন্ন কৌশল আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰাত সহায় কৰে।
(গ) মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যৱান ব্যক্তিৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য আৰু আচৰণৰ বিষয়ে জানিবলৈ সহায় কৰে।
(ঘ) বিভিন্ন মানসিক সমস্যাৰ পৰা আঁতৰি থাকিবলৈ আৰু সেইবোৰৰ সমাধানৰ বাবে উপযুক্ত উপায় বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহায় কৰে।
ইয়াৰ উপৰি, মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে আমাক মানসিক ৰোগ সম্পৰ্কে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা বুজিবলৈ সহায় কৰে—
(ক) কিছুমান মানসিক ৰোগৰ ক্ষেত্ৰত বংশগত প্ৰভাৱ থাকিব পাৰে।
(খ) মানসিক ৰোগক কেৱল ব্যক্তিৰ কোনো বেয়া কাম বা নৈতিক দোষৰ ফল বুলি গণ্য কৰা উচিত নহয়।
(গ) মানসিক ৰোগৰ কিছুমান লক্ষণ আৰু উপসৰ্গ আগতীয়াকৈ চিনাক্ত কৰিব পাৰি।
(ঘ) উপযুক্ত চিকিৎসা আৰু যত্নৰ সহায়ত বহু মানসিক সমস্যাৰ উপশম আৰু নিয়ন্ত্ৰণ সম্ভৱ।
(ঙ) মানসিক ৰোগৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ আৰু সহায় আগবঢ়োৱা সম্ভৱ।
(চ) মানসিক ৰোগে ব্যক্তিৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণত অস্বাভাৱিক পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে।
সামৰণিঃ- সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ জ্ঞান ব্যক্তিৰ মানসিক সুস্থতা বজাই ৰখা, মানসিক সমস্যা প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু প্ৰয়োজনীয় সময়ত উপযুক্ত সহায় লাভ কৰাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৪। মানসিক অসুস্থতা নিবাৰণ কৰা আৰু মানসিক জীৱনৰ সংৰক্ষণ আৰু বিকাশৰ বাবে বিদ্যালয়ে কেনেধৰণ ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰ:- শিশুৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিকাশ আৰু সংৰক্ষণত বিদ্যালয়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধ কৰাৰ লগতে সুস্থ ব্যক্তিত্ব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। বিদ্যালয়ৰ প্ৰধান ভূমিকা কেইটামান হ’ল—
মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ সাধাৰণতে তিনিটা ভাগত বিভক্ত—
সামৰণিঃ- সেয়েহে, মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধ, মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ সামগ্ৰিক ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিদ্যালয়ত লাভ কৰা সঠিক জ্ঞান, পৰিৱেশ আৰু নিৰ্দেশনাই শিক্ষাৰ্থীক সুস্থ আৰু সু-সমাযোজিত ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
১৫। পৰিয়াল এটাৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰঃ- স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সামগ্ৰিক অৱস্থা। এটা পৰিয়ালৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্ব অতি বেছি, কাৰণ পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ সুস্থতা আৰু দৈনন্দিন কাম-কাজৰ সফলতা স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
পৰিয়ালৰ জ্যেষ্ঠ সদস্যসকলে নিজে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতন হোৱাৰ লগতে সৰু সদস্যসকলকো স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে সচেতন কৰি তুলিব লাগে। পৰিয়ালত স্বাস্থ্য সম্পৰ্কে সজাগতা থাকিলে সদস্যসকলে স্বাস্থ্যকৰ অভ্যাস, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু সঠিক জীৱন-যাপনৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়ে।
স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি উদাসীন হ’লে পৰিয়ালৰ সদস্যসকলে বিভিন্ন ৰোগত আক্ৰান্ত হ’ব পাৰে আৰু আনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে। বিশেষকৈ বৰ্তমানৰ একক পৰিয়ালত সদস্যসকলৰ মাজত কোনো এজন অসুস্থ হ’লে পৰিয়ালটোৰ ওপৰত অতিৰিক্ত দায়িত্ব আৰু আৰ্থিক বোজা পৰিব পাৰে। সেয়েহে পৰিয়ালত স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা অতি প্ৰয়োজনীয়।
পৰিয়ালত সুস্থ আৰু স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ বজাই ৰাখিলে বেমাৰ-আজাৰ প্ৰতিৰোধ কৰাত সহায় হয়। এই উদ্দেশ্যে চৰকাৰেও পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু পৰিয়ালকেন্দ্ৰিক বিভিন্ন স্বাস্থ্য আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে। এই আঁচনিসমূহৰ সঠিক ৰূপায়ণে পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাৰ লগতে সামাজিক আৰু আৰ্থিক উন্নতিতো সহায় কৰে।
সামৰণিঃ- সেয়েহে, এটা সুস্থ পৰিয়ালৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা, সঠিক খাদ্যাভ্যাস আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱন-যাপন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৬। সমাজৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ তাৎপর্য কি?
উত্তৰ:- সু-স্বাস্থ্য মানুহৰ সুখী আৰু শান্তিপূৰ্ণ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আধাৰ। কেৱল ব্যক্তিগত জীৱনতেই নহয়, সমাজ আৰু দেশৰ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ বাবেও সু-স্বাস্থ্য অতি প্ৰয়োজনীয়। সুস্থ ব্যক্তিয়ে নিজৰ কৰ্মক্ষমতা আৰু উৎপাদিকা শক্তি বৃদ্ধি কৰি সমাজৰ উন্নতিত অৰিহণা যোগাব পাৰে।
সমাজৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত বিভিন্ন উপাদানে প্ৰভাৱ পেলায়। চৰকাৰৰ স্বাস্থ্য মন্ত্ৰালয়, স্বাস্থ্য বিভাগ, চিকিৎসালয় আৰু অন্যান্য স্বাস্থ্যসেৱা কেন্দ্ৰসমূহে জনসাধাৰণৰ স্বাস্থ্য ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ উপৰি উন্নত ৰাস্তা-পদূলি, পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশ, বিশুদ্ধ পানী, পুষ্টিকৰ খাদ্য আৰু উন্নত স্বাস্থ্যসেৱাই সমাজৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাত সহায় কৰে। আনহাতে, দৰিদ্ৰতা আৰু মূল্যবৃদ্ধিৰ দৰে সমস্যাই স্বাস্থ্যৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
এজন ব্যক্তি যদি অসুস্থ হৈ থাকে আৰু নিয়মীয়াকৈ নিজৰ কৰ্মত উপস্থিত থাকিব নোৱাৰে, তেন্তে তেওঁৰ কৰ্মক্ষমতা হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিগত ক্ষতিৰ লগতে সমাজৰ উৎপাদিকা শক্তি আৰু সামগ্ৰিক উন্নয়নতো বাধা আহিব পাৰে।
সেয়েহে, স্বাস্থ্যৰ উন্নয়ন কেৱল ব্যক্তিগত সুখ-শান্তিৰ বাবেই নহয়; ই সমাজৰ সৰ্বাংগীন উন্নয়নৰ বাবেও অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়। সুস্থ সমাজ গঢ়ি তুলিবলৈ স্বাস্থ্যকৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা, স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা আৰু উপযুক্ত স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰা উচিত।
সামৰণিঃ- সু-স্বাস্থ্য আৰু সমাজৰ উন্নয়নৰ মাজত এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। সেয়েহে, ব্যক্তি আৰু সমাজ উভয়ৰে উন্নতিৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি যথাযথ গুৰুত্ব দিয়া অতি প্ৰয়োজনীয়।
১৭। চমুটোকা লিখাঃ
(ক) মানসিক স্বাস্থ্য।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে ব্যক্তিৰ মানসিক ৰোগ বা বিকাৰৰ পৰা মুক্ত, সুস্থ আৰু সন্তুলিত মানসিক অৱস্থাক বুজোৱা হয়। সমাজত সুন্দৰভাৱে আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীৱন-যাপন কৰিবলৈ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মানসিকভাৱে সুস্থ হৈ থকাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
মনোবিজ্ঞানী হিলগাৰ্ডৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়; অধিক ইতিবাচক অৰ্থত ই হৈছে সু-সমাযোজন, ফলপ্ৰসূ কাৰ্যক্ষমতা, ভৱিষ্যৎমুখী মনোভাৱ আৰু আগ্ৰহ আদিৰ দ্বাৰা চিহ্নিত এক সুস্থ মানসিক অৱস্থা।
সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা, য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৱেগ, চিন্তা আৰু আচৰণৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি পৰিৱেশৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন কৰি সুখী আৰু স্বাভাৱিক জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
(খ) মানসিক অসুস্থতা।
উত্তৰ:- যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰিৱেশ আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰাত ব্যৰ্থ হয় আৰু তেওঁৰ চিন্তা, আৱেগ বা আচৰণত অস্বাভাৱিকতা দেখা দিয়ে, তেতিয়া সেই অৱস্থাক মানসিক অসুস্থতা বুলি কোৱা হয়।
মনোবিজ্ঞানী হিলগাৰ্ডৰ মতে, মানসিক অসুস্থতা হৈছে এনে এক অৱস্থা, য’ত আৱেগিক, অভিপ্ৰায়মূলক আৰু সামাজিক অপসমাযোজন ইমানেই গুৰুতৰ হৈ পৰে যে ই ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক দৈনন্দিন আচৰণত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।
মানসিক অসুস্থতাৰ কিছুমান প্ৰধান লক্ষণ হ’ল—
(১) দৈহিক লক্ষণঃ ইন্দ্ৰিয়ৰ সংবেদনশীলতা হ্ৰাস পোৱা, পক্ষাঘাতগ্ৰস্ত হোৱা আদি দৈহিক সমস্যাই দেখা দিব পাৰে।
(২) আৱেগিক লক্ষণঃ অত্যধিক ভয়, খং, উদ্বেগ, হতাশা আদি আৱেগিক অস্বাভাৱিকতা দেখা দিব পাৰে।
(৩) আচৰণগত লক্ষণঃ চুৰি কৰা, বস্তু জ্বলাই দিয়া আদি অস্বাভাৱিক আচৰণ দেখা দিব পাৰে।
মানসিক অসুস্থতাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজে প্ৰতিৰোধমূলক ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা উচিত। বিভিন্ন মানসিক সমস্যাৰ কাৰণ চিনাক্ত কৰা আৰু সেইবোৰৰ সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
মানসিক অসুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰতি থকা নিন্দা, অন্ধবিশ্বাস আৰু কুসংস্কাৰ দূৰ কৰাতো মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানে সহায় কৰে। লগতে মানসিকভাৱে অসুস্থ ব্যক্তিক চিনাক্ত কৰি উপযুক্ত চিকিৎসা, পৰামৰ্শ আৰু প্ৰয়োজনীয় সহায় আগবঢ়োৱাৰ ব্যৱস্থাও কৰে।
ইয়াৰ উপৰি, মানসিক স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ আৰু মানসিক অসুস্থতা প্ৰতিৰোধৰ বাবে বিভিন্ন কৌশল আৰু পদ্ধতিৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰে। ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ বিকাশত ক্লিফ’ৰ্ড বিয়াৰ্চৰ উল্লেখযোগ্য অৱদান আছে।
(গ) মানসিকভাবে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি।
উত্তৰ:- যিজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি-সামৰ্থ্য আৰু যোগ্যতা বুজি লৈ দৈনন্দিন জীৱনৰ বিভিন্ন সমস্যা, উদ্বেগ আৰু প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ কাম-কাজ ফলপ্ৰসূভাৱে সম্পাদন কৰিব পাৰে, তেওঁক মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তি বুলি কোৱা হয়।
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তিয়ে নিজৰ পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ সৈতে সু-সমাযোজন কৰি শান্তিপূৰ্ণ আৰু সুস্থ জীৱন-যাপন কৰে। তেওঁৰ চিন্তা, আৱেগ আৰু আচৰণৰ মাজত এক সুস্থ ভাৰসাম্য থাকে।
মানসিকভাৱে স্বাস্থ্যবান ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
(১) তেওঁ সমাযোজন প্ৰক্ৰিয়াত সাধাৰণতে গুৰুতৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন নহয় আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সহজে খাপ খাব পাৰে।
(২) তেওঁ মানসিক ৰোগ, অতিৰিক্ত মানসিক অশান্তি আৰু অসন্তুলনৰ পৰা সাধাৰণতে মুক্ত হৈ থাকে।
(৩) তেওঁ শাৰীৰিকভাৱেও সুস্থ আৰু সবল প্ৰকৃতিৰ হয়।
(৪) তেওঁ আৱেগিকভাৱে স্থিৰ আৰু সুস্থ হোৱাৰ লগতে সবল আৰু সু-সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্বৰ অধিকাৰী হয়।
(ঘ) মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তিৰ আদর্শ বৈশিষ্ট্যসমূহ।
উত্তৰ:-মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ কিছুমান আদৰ্শ বৈশিষ্ট্য থাকে। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে ব্যক্তিৰ সুস্থ ব্যক্তিত্ব, আৱেগিক স্থিৰতা আৰু সামাজিক সমাযোজনৰ পৰিচয় দিয়ে। সেইবোৰ হ’ল—
(১) ব্যক্তিগত পৰিপক্কতা (Personal Maturity): ব্যক্তিজনৰ চিন্তা, আচৰণ আৰু সিদ্ধান্তত পৰিপক্কতা থাকে।
(২) আত্মবিশ্বাস (Self-Confidence): নিজৰ যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত বিশ্বাস থাকে।
(৩) আশাবাদী মনোভাৱ (Optimism): প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিতো ইতিবাচক আৰু আশাবাদী মনোভাৱ বজাই ৰাখে।
(৪) বাস্তৱসন্মত আত্ম-মূল্যায়ন (Realistic Self-Assessment): নিজৰ গুণ, দুৰ্বলতা, যোগ্যতা আৰু সীমাবদ্ধতাক বাস্তৱভাৱে মূল্যায়ন কৰিব পাৰে।
(৫) আত্মগ্ৰহণযোগ্যতা (Self-Acceptance): নিজৰ ভাল-বেয়া দিশসমূহ গ্ৰহণ কৰি নিজকে স্বাভাৱিকভাৱে মূল্য দিব পাৰে।
(৬) আত্ম-উপলব্ধি (Self-Actualization): নিজৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰতিভা, যোগ্যতা আৰু সম্ভাৱনাসমূহৰ সৰ্বোত্তম বিকাশ সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
(৭) সামাজিকতা (Sociability): আন ব্যক্তিৰ সৈতে সু-সম্পৰ্ক স্থাপন কৰি সমাজৰ সৈতে সুস্থভাৱে মিলি চলিব পাৰে।
(৮) মানসিক দ্বন্দ্বৰ অভাৱ (Lack of Mental Conflicts): অতিৰিক্ত মানসিক দ্বন্দ্ব, অস্থিৰতা আৰু অন্তৰ্দ্বন্দ্ব সাধাৰণতে নাথাকে।
(৯) উচ্চ নৈতিকতা (High Moral): নৈতিক মূল্যবোধ, সততা আৰু দায়িত্ববোধৰ প্ৰতি গুৰুত্ব দিয়ে।
(১০) সুস্থ ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক দৰ্শন (Sound Personal and Social Philosophy): জীৱন, সমাজ আৰু আন ব্যক্তিৰ প্ৰতি সুস্থ, ইতিবাচক আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী পোষণ কৰে।
সামৰণিঃ- এই বৈশিষ্ট্যসমূহে এজন ব্যক্তিক মানসিকভাৱে সুস্থ, সু-সমাযোজিত আৰু সমাজৰ বাবে উপযোগী ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
ৰচনাধর্মী প্রশ্নোত্তৰ:
১। স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা আৰু স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ- বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতে, স্বাস্থ্য হৈছে এজন ব্যক্তিৰ সম্পূৰ্ণ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ অৱস্থা। কেৱল ৰোগ বা অসুস্থতাৰ পৰা মুক্ত হৈ থকাটোৱেই স্বাস্থ্য নহয়। স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা, যাৰ সহায়ত এজন ব্যক্তিয়ে পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাই নিজৰ দৈনন্দিন জীৱন সুস্থভাৱে পৰিচালনা কৰিব পাৰে।
স্বাস্থ্যৰ ওপৰত ব্যক্তিৰ জীৱন, কৰ্মক্ষমতা আৰু সুখ-শান্তি বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে। স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, শাৰীৰিক আৰু ব্যক্তিগত উপাদান আছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত প্ৰধানসমূহ হ’ল—
- উপাৰ্জন আৰু সামাজিক অৱস্থা
- সামাজিক যোগাযোগ আৰু সামাজিক সমৰ্থন
- শিক্ষা আৰু সাক্ষৰতা
- নিযুক্তি আৰু কৰ্ম-পৰিৱেশ
- সামাজিক পৰিৱেশ
- শাৰীৰিক পৰিৱেশ
- ব্যক্তিগত স্বাস্থ্যৰ যত্ন লোৱাৰ দক্ষতা
- শিশুৰ সুস্থ বিকাশ
- জন্মগত আৰু বংশগত বৈশিষ্ট্য
- লিংগ
- সংস্কৃতি
ইয়াৰ উপৰি বিভিন্ন অধ্যয়ন আৰু প্ৰতিবেদনে স্বাস্থ্যৰ সৈতে জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি, পৰিৱেশ, স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱস্থা আৰু স্বাস্থ্যনীতি আদিৰো ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থকা বুলি উল্লেখ কৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত ১৯৭৪ চনৰ Lalonde Report (Canada), Alameda County Study (California) আৰু বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ বিভিন্ন প্ৰতিবেদন উল্লেখযোগ্য।
Lalonde Report অনুসৰি স্বাস্থ্যৰ মুখ্য উপাদান
Lalonde Report-ত স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা কেইটামান মুখ্য উপাদান উল্লেখ কৰা হৈছে—
Ottawa Charter অনুসৰি স্বাস্থ্য
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ ১৯৮৬ চনৰ Ottawa Charter-ত স্বাস্থ্যক কেৱল জীয়াই থকাৰ উদ্দেশ্য হিচাপে গণ্য কৰা হোৱা নাই। স্বাস্থ্যক দৈনন্দিন জীৱনৰ এক মূল সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছে। ই এক ধনাত্মক ধাৰণা, যিয়ে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক সম্পদৰ লগতে শাৰীৰিক সক্ষমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
স্বাস্থ্য সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ বিশুদ্ধ পানী, বিশুদ্ধ বায়ু, স্বাস্থ্যকৰ আৰু আহল-বহল বাসস্থান, নিৰাপদ পৰিৱেশ, উন্নত ৰাস্তা-পদূলি আৰু উপযুক্ত স্বাস্থ্যসেৱা আদি অতি প্ৰয়োজনীয়।
উপসংহাৰ
সেয়েহে, স্বাস্থ্য কেৱল ৰোগমুক্ত অৱস্থা নহয়; ই শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ এক সামগ্ৰিক অৱস্থা। ব্যক্তিৰ জীৱনধাৰণৰ পদ্ধতি, পৰিৱেশ, শিক্ষা, উপাৰ্জন, সামাজিক অৱস্থা, বংশগত বৈশিষ্ট্য আৰু স্বাস্থ্যসেৱা আদি বিভিন্ন উপাদানে স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰে। গতিকে সুস্থ জীৱনৰ বাবে এই সকলোবোৰ দিশৰ প্ৰতি যথেষ্ট গুৰুত্ব দিয়া প্ৰয়োজন।
২। মানসিক স্বাস্থ্য বুলিলে কি বুজা? মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা আৰু সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ:-
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু সামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱস্থা। ই ব্যক্তিক বাস্তৱ জীৱনৰ বিভিন্ন পৰিস্থিতিৰ সৈতে ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি চলিবলৈ সহায় কৰে। মানসিক স্বাস্থ্যৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজৰ অনুভূতি, আশা-আকাংক্ষা, উদ্দেশ্য আৰু আদৰ্শ উপযুক্তভাৱে প্ৰকাশ আৰু পূৰণ কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিক—
- উপযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিবলৈ,
- নিজৰ দায়িত্ব সঠিকভাৱে পালন কৰিবলৈ,
- আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ,
- স্বাভাৱিক আৰু গ্ৰহণযোগ্য আচৰণ কৰিবলৈ,
- ব্যক্তিগত, আবেগিক আৰু সামাজিক সমাযোজন স্থাপন কৰিবলৈ
সহায় কৰে।
সেয়েহে, মানসিক স্বাস্থ্যক এনে এক যোগ্যতা বা সামৰ্থ্য বুলি ক’ব পাৰি, যাৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে দৈনন্দিন জীৱনৰ সমস্যা সমাধান কৰি বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থভাৱে সমাযোজন কৰিব পাৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা
বিভিন্ন সংস্থা আৰু মনোবিজ্ঞানীয়ে মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য সংজ্ঞাসমূহ হ’ল—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়। ই হৈছে ব্যক্তিৰ মানসিক, আবেগিক আৰু সামাজিক দিশৰ সুস্থ বিকাশ, বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে উপযুক্ত সমাযোজন, সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু আনন্দময় তথা কাৰ্যকৰী জীৱন-যাপনৰ সামৰ্থ্য।
৩। মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:-
ভূমিকা
মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ মানসিক অৱস্থা। দেহ আৰু মন পৰস্পৰৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। শাৰীৰিক অসুস্থতাই ব্যক্তিৰ মনত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে আৰু একেদৰে মানসিক অসুস্থতাই শাৰীৰিক স্বাস্থ্যতো প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ পৰিপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব বিকাশ, আবেগিক স্থিৰতা আৰু সু-সমাযোজন স্থাপনত সহায় কৰে। সুস্থ পৰিৱেশ আৰু উপযুক্ত আচৰণে মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰকৃতি
মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আৰু ধাৰণা অধ্যয়ন কৰিলে ইয়াৰ প্ৰকৃতি তলত দিয়া ধৰণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি—
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ই কেৱল মানসিক ৰোগৰ চিকিৎসাতে সীমাবদ্ধ নহয়; ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আবেগিক, বৌদ্ধিক আৰু সামাজিক জীৱনৰ বিভিন্ন দিশ ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ আৰু সুস্থ সমাযোজনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিভিন্ন বিষয়ো মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰৰ ভিতৰত পৰে।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ পৰিসৰ তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে দেহ, মন, আবেগ, বুদ্ধি আৰু সামাজিক জীৱনৰ মাজত সুস্থ ভাৰসাম্য আৰু সমাযোজনৰ অৱস্থা। ইয়াৰ প্ৰকৃতি গতিশীল আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। আনহাতে, ইয়াৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত—ব্যক্তিত্বৰ বিকাশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ, সংৰক্ষণ, চিকিৎসা, পুনৰ্সংস্থাপন আৰু সামাজিক সমাযোজনলৈকে ইয়াৰ পৰিসৰ বিস্তৃত।
৪। মানসিক স্বাস্থ্যৰ বৈশিষ্টসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাটো স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ ইয়াৰ বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য জনাটো প্ৰয়োজন। মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ইতিবাচক, গতিশীল আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ অৱস্থা। সুস্থ সমাযোজন, আৱেগিক পৰিপক্কতা, স্থিতিস্থাপকতা, আত্ম-যথাৰ্থতা, নমনীয়তা আৰু জীৱন উপভোগৰ সামৰ্থ্য আদি ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য। এই বৈশিষ্ট্যসমূহে ব্যক্তিক সুস্থ, সুখী আৰু সুসংগঠিত জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।
৫। মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ-সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক বিকাশ আৰু সুখী জীৱনৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ই ব্যক্তিৰ চিন্তা-ভাৱনা, অনুভূতি, আচৰণ, ব্যক্তিত্ব আৰু সামাজিক সম্পৰ্কক সুস্থভাৱে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান গুৰুত্বসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক জীৱনৰ ভেটি। ই বৌদ্ধিক, আৱেগিক, শাৰীৰিক, সামাজিক, নৈতিক আৰু ব্যক্তিত্বৰ বিকাশত সহায় কৰাৰ লগতে ব্যক্তিক জীৱনৰ বাস্তৱ সমস্যাৰ সৈতে সমাযোজন কৰি সুখী, সন্তুষ্ট আৰু সফল জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে।
৬। মানসিকভাবে এজন সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ- এজন মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিক তেওঁৰ আচৰণ, চিন্তা-ভাৱনা, আৱেগ আৰু ব্যক্তিত্বৰ বৈশিষ্ট্যৰ জৰিয়তে সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি। মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ
পাৰ্ক আৰু পাৰ্কৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
পাৰ্ক আৰু পাৰ্কে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহক প্ৰধানত তিনিটা দিশত আলোচনা কৰিছে—
জনচনৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
জনচনৰ মতে, মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
অলপ'ৰ্ট, ৰজাৰ্চ, ফ্ৰয়ড আৰু মেচল'ৰ মতে
অলপ'ৰ্ট (Allport), ৰজাৰ্চ (Rogers), ফ্ৰয়ড (Freud) আৰু মেচল' (Maslow)-ৰ ধাৰণাসমূহৰ ভিত্তিত মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
- নিজৰ জীৱন আৰু আচৰণৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ থকা।
- নিজৰ আচৰণ নিজে পৰিচালনা কৰিব পৰা।
- নিজৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতাৰ বিষয়ে সচেতন হোৱা।
- ধৈৰ্যশীল হোৱা।
- নিজৰ বৰ্তমান অৱস্থা আৰু অস্তিত্বৰ বিষয়ে সচেতন হোৱা।
- চিঙৰ মতে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্য
চিঙৰ মতে, মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তি হৈছে এনে এজন ব্যক্তি, যিয়ে নিজকে ভালদৰে বুজি পায়, আৱেগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে, বাস্তৱ পৰিস্থিতিৰ সৈতে সু-সমাযোজন কৰে, আনৰ সৈতে সুস্থ সম্পৰ্ক বজাই ৰাখে আৰু জীৱনৰ সমস্যা তথা প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আত্মবিশ্বাসেৰে মোকাবিলা কৰিব পাৰে। এনে গুণে ব্যক্তিক সুখী, সফল আৰু সু-সমাযোজিত জীৱন-যাপন কৰাত সহায় কৰে।
৭। মানসিক স্বাস্থ্যৰ দিশ বা মাত্রাসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ বিভিন্ন দিশৰ সৈতে জড়িত এক সামগ্ৰিক ধাৰণা। এজন ব্যক্তিয়ে মানসিকভাৱে সুস্থ হৈ থাকিবলৈ হ’লে তেওঁৰ আৱেগিক, মনোবৈজ্ঞানিক, সামাজিক, বৌদ্ধিক আৰু আচৰণগত দিশসমূহ সুস্থ আৰু ভাৰসাম্যপূৰ্ণ হোৱা প্ৰয়োজন।
মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা বিভিন্ন দিশ
জাহোদাৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ মাত্ৰা
বিশিষ্ট মনোবৈজ্ঞানিক জাহোদা (Jahoda)-ই মানসিক স্বাস্থ্যৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ মাত্ৰা উল্লেখ কৰিছে। সেইবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ সূচক
শাৰীৰিক স্বাস্থ্যৰ দৰে মানসিক স্বাস্থ্যৰো কিছুমান ইতিবাচক সূচক আছে। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মতে, কৃতজ্ঞতা, ক্ষমাশীলতা, বিস্ময়, অনুপ্ৰেৰণা, আশা, কৌতূহল আৰু হাস্যৰস আদি ব্যক্তিৰ ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
মৰিচন আৰু পিটাৰচনৰ মতে
মৰিচন আৰু পিটাৰচন (Morrison and Peterson)-ৰ মতে, ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল—
- সামাজিক-আৱেগিক শিক্ষা।
- শক্তি-কেন্দ্ৰিক ইতিবাচক যুৱ বিকাশ।
- প্ৰতিৰক্ষামূলক কাৰক আৰু স্থিতিস্থাপকতা।
- বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মান আৰু গ্ৰহণযোগ্যতা।
- শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা বুজি পোৱা।
- সামাজিক সংযোগ আৰু সুস্থ সম্পৰ্ক।
- ক্ষমতাভিত্তিক দৃষ্টিভংগী।
- মানসিক সক্ষমতা।
- স্ব-কাৰ্যকাৰিতা বা নিজৰ সামৰ্থ্যৰ ওপৰত বিশ্বাস।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিক স্বাস্থ্য কেৱল মানসিক ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়। ই ব্যক্তিৰ আৱেগিক, মনোবৈজ্ঞানিক, সামাজিক, বৌদ্ধিক আৰু আচৰণগত দিশৰ সুস্থ সমন্বয়। নিজৰ প্ৰতি ইতিবাচক মনোভাৱ, আত্ম-বাস্তৱায়ন, স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ, বাস্তৱ উপলব্ধি, সামাজিক সমাযোজন আৰু মানসিক চাপ নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষমতাই এজন ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্য গঢ়ি তোলাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।
৮। মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্য কিছুমান নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত। এজন ব্যক্তিৰ সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যক্তিত্ব আৰু সমাজৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন মানসিক স্বাস্থ্যৰ অন্যতম প্ৰধান লক্ষণ। মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যসমূহ তলত দিয়া ধৰণৰ—
মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষ্যসমূহ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ উদ্দেশ্যসমূহ
মানসিক স্বাস্থ্যৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি বা উদ্দেশ্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ উপাদানসমূহ কি কি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- মানসিক স্বাস্থ্যই ব্যক্তিৰ সুস্থ মানসিক অৱস্থা, সুস্থ ব্যক্তিত্ব আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে উপযুক্ত সমাযোজনক বুজায়। সুস্থ মানসিক স্বাস্থ্যৰ ফলত ব্যক্তিয়ে সমাজত সুখী আৰু শান্তিপূৰ্ণভাৱে জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে। মানসিক স্বাস্থ্যক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰধান উপাদানসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
১০। মানসিকভাবে সুস্থ ব্যক্তিৰ নিৰ্ণায়ক (Criteria) বোৰ কি কি?
উত্তৰঃ- মনোবিজ্ঞানীসকলে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিক চিনাক্ত কৰিবলৈ কিছুমান নিৰ্দিষ্ট নিৰ্ণায়ক বা মানদণ্ড (Criteria) উল্লেখ কৰিছে। এই নিৰ্ণায়কসমূহৰ সহায়ত ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ অৱস্থা নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰি। সেইবোৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(ক) স্কাল্ট (Schultz)-ৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
স্কাল্টে মানসিক স্বাস্থ্যৰ সাতটা প্ৰধান নিৰ্ণায়ক উল্লেখ কৰিছে—
- আত্ম-সচেতনতাৰ বিস্তাৰ
- নিজৰ লগতে আনৰ সৈতে আন্তৰিক আৰু সুস্থ সম্বন্ধ
- আৱেগিক নিৰাপত্তা
- বাস্তৱসন্মত জ্ঞান আৰু দৃষ্টিভংগী
- কৌশল আৰু কাৰ্যৰ সঠিক ব্যৱহাৰ
- আত্ম-যথাৰ্থতাবাদ
- জীৱন-দৰ্শনৰ ঐক্যবদ্ধতা
(খ) মেচলো আৰু মিটল্মেনৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
মেচলো আৰু মিটল্মেনৰ মতে সাধাৰণ মানসিক স্বাস্থ্যৰ দহটা প্ৰধান নিৰ্ণায়ক হৈছে—
- পৰ্যাপ্ত নিৰাপত্তাবোধ
- পৰ্যাপ্ত আত্ম-মূল্যায়ন
- স্বতঃস্ফূৰ্ততা আৰু আৱেগ প্ৰকাশৰ ক্ষমতা
- বাস্তৱতাৰ সৈতে উপযুক্ত যোগাযোগ
- শাৰীৰিক কামনা-বাসনা পূৰণ কৰাৰ উপযুক্ত দক্ষতা
- পৰ্যাপ্ত আত্মজ্ঞান
- ব্যক্তিত্বৰ ঐক্যবদ্ধতা আৰু স্থিৰতা
- জীৱনৰ উপযুক্ত আৰু বাস্তৱসন্মত লক্ষ্য
- অভিজ্ঞতাৰ পৰা শিকাৰ ক্ষমতা
- দল বা সমাজৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় সন্তুষ্টি লাভ কৰাৰ ক্ষমতা
(গ) জগদীশ আৰু শ্ৰীবাস্তৱৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
জগদীশ আৰু শ্ৰীবাস্তৱে মানসিক স্বাস্থ্যৰ ছয়টা প্ৰধান মাত্ৰা বা নিৰ্ণায়ক উল্লেখ কৰিছে—
(১) পৰিৱেশীয় শ্ৰেষ্ঠতা
- পৰিস্থিতিৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাৰ যোগ্যতা।
- পৰিস্থিতিৰ সৈতে সুস্থ সমাযোজন কৰাৰ ক্ষমতা।
- দায়িত্ব গ্ৰহণ আৰু পালন কৰাৰ দক্ষতা।
(২) ব্যক্তিত্বৰ ঐক্যবদ্ধকৰণ
- মনোগত শক্তিৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
- আনৰ আৱেগ বুজি উপযুক্তভাৱে প্ৰতিক্ৰিয়া কৰাৰ ক্ষমতা।
- বিভিন্ন কাৰ্য আৰু বিষয়ৰ প্ৰতি আগ্ৰহ থকা।
(৩) সদৰ্থক আত্ম-মূল্যায়ন
- আত্মবিশ্বাস।
- আত্ম-গ্ৰহণযোগ্যতা।
- সুস্থ আত্ম-পৰিচয়।
(৪) দল-প্ৰভাৱযুক্ত মনোভাব
- আনৰ সৈতে সহজভাৱে মিলি চলিব পৰা।
- দলীয় কাম সম্পাদন কৰাৰ দক্ষতা।
- বিনোদন আৰু আনন্দ লাভ কৰাৰ ক্ষমতা।
(৫) স্ব-শাসন
- নিজৰ কাৰ্য আৰু আচৰণ আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ ক্ষমতা।
- আত্মনিৰ্ভৰশীলতা।
- আত্ম-স্থিৰতা।
(৬) বাস্তৱৰ জ্ঞান
- বাস্তৱতাক বিকৃত কৰি চোৱাৰ প্ৰৱণতাৰ পৰা মুক্ত থকা।
- মাত্ৰাধিক অলীক কল্পনাৰ অনুপস্থিতি।
- পৃথিৱী আৰু জীৱনৰ প্ৰতি বহল আৰু বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী।
(ঘ) ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত ভাটনাগৰ আৰু সিঙৰ মতে নিৰ্ণায়ক
ভাটনাগৰ আৰু সিঙে ভাৰতীয় প্ৰেক্ষাপটত মানসিক স্বাস্থ্যৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ নিৰ্ণায়ক তলত দিয়া ধৰণে উল্লেখ কৰিছে—
- নিজৰ লগতে আনকো সম্পূৰ্ণভাৱে গ্ৰহণ কৰা।
- দৃষ্টিভংগীত স্বতঃস্ফূৰ্ততা, সৃজনশীলতা, নতুনত্ব আৰু সুস্থ ৰসিকতাবোধ থকা।
- সুস্থ বিনোদন, সমস্যা-বোধ, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা থকা।
- ব্যক্তিগত স্ব-শাসন, বাস্তৱসন্মততা আৰু নিজৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ থকা।
- সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্বন্ধ, সামাজিক গ্ৰহণযোগ্যতা আৰু উন্নত জীৱন-গুণমান থকা।
(ঙ) About.com Medical Review Board-ৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ নিৰ্ণায়ক
ইয়াৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—
- জীৱন উপভোগ কৰাৰ ক্ষমতা।
- স্থিতিস্থাপকতা বা বিপদৰ পৰা পুনৰ স্বাভাৱিক অৱস্থালৈ ঘূৰি অহাৰ ক্ষমতা।
- জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা।
- পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ সৈতে খাপ খাব পৰা গতিশীলতা।
- আত্ম-যথাৰ্থতা বা নিজৰ বিষয়ে বাস্তৱসন্মত ধাৰণা।
(চ) ডাঃ আর্নেষ্ট জোন্ছৰ মতে মানসিক স্বাস্থ্যৰ লক্ষণ
ডাঃ আর্নেষ্ট জোন্ছে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ তিনিটা বিশেষ দিশ উল্লেখ কৰিছে—
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিৰ মাজত আত্মবিশ্বাস, আত্মজ্ঞান, আৱেগিক স্থিৰতা, বাস্তৱসন্মত দৃষ্টিভংগী, সামাজিক সমাযোজন, আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, সুস্থ আন্তঃব্যক্তিক সম্বন্ধ আৰু সমস্যাৰ সন্মুখীন হোৱাৰ ক্ষমতা থাকে। এই গুণসমূহৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে সুস্থ আৰু সুখী জীৱন-যাপন কৰিব পাৰে।
১১। মানসিক স্বাস্থ্য বিকাশৰ ইতিহাস সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ ধাৰণাটো অতি পুৰণি নহয়। আধুনিক যুগতহে মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ ধাৰণাই সুসংগঠিত ৰূপ লাভ কৰে। ইয়াৰ বিকাশৰ ইতিহাস তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
- তত্ত্বাৱধানমূলক
- চিকিৎসামূলক
- প্ৰতিৰোধমূলক
- সদৰ্থক বা Positive
ইয়াৰ পিছত ১৯৪৯ চনৰ পৰা আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত জাতীয় পৰ্যায়ত মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰতিষ্ঠানে কাৰ্য আৰম্ভ কৰে।
উপসংহাৰ
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে উইলিয়াম চুইটজাৰ আৰু ক্লিফোর্ড বিয়াৰচৰ সময়ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান আন্দোলনে ক্ৰমে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ৰূপ লাভ কৰে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ দৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠনৰ সক্ৰিয় ভূমিকাৰ ফলত মানসিক স্বাস্থ্য বৰ্তমান এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যয়ন আৰু জনস্বাস্থ্যৰ বিষয় হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। আজি মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰতিৰোধ, চিকিৎসা, সংৰক্ষণ, পুনৰ সংস্থাপন আৰু মানসিক সুস্থতাৰ বিকাশ—সকলো দিশতে সমানে গুৰুত্ব দিয়া হয়।
*****
