Chapter 5 -
মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ সংৰক্ষণ
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰ:- পেষ্টালজী (Pestalozzi)-ক শিক্ষা মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ কোন?
উত্তৰঃ-আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী মাৰ্টিন ইলিয়াচ পেটাৰ চেলিগমেন (Martin Elias Peter Seligman)-ক ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃ বুলি কোৱা হয়।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে কি কি তিনিটা মুখ্য কার্যত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে?
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে তলত দিয়া তিনিটা মুখ্য কাৰ্যত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে—
(ক) মানসিক অসুস্থতা দূৰীকৰণ।
(খ) স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনৰ মান আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা।
(গ) ব্যক্তিৰ উন্নত প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰা।
চমু প্রশ্নোত্তৰ:
১। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মানে কি?
উত্তৰঃ-ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা। মানুহে কেনেদৰে এটা সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰাই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে মানৱ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে— সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক সুস্থতা, আত্মবিশ্বাস, ইতিবাচক চিন্তা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু প্ৰতিভা আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই কেৱল মানসিক ৰোগ আৰু সমস্যাৰ অধ্যয়নত সীমাবদ্ধ নাথাকি ব্যক্তিৰ শক্তি আৰু সম্ভাৱনাসমূহৰ বিকাশৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়ে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে অসামাজিক আচৰণ আৰু নেতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে ইতিবাচক, বাস্তৱসন্মত আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইতিবাচক গুণসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত জীৱনৰ লগতে সামাজিক জীৱনতো সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক স্থিৰতা আৰু সুস্থ সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশসমূহৰ অধ্যয়ন কৰি সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপনত সহায় কৰা মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰাটোৱেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
২। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ দিশবোৰ কি কি?
উত্তৰ:- মাৰ্টিন চেলিগমেন আৰু পিটাৰচনৰ মতে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান মূলতঃ তিনিটা দিশৰ সৈতে সম্পৰ্কিত। এই দিশকেইটা হ’ল—
সামৰণি
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক অভিজ্ঞতা, ইতিবাচক গুণ আৰু সামাজিক তথা সাম্প্ৰদায়িক উন্নয়ন—এই তিনিটা দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিক সুখী, সুস্থ, গুণসম্পন্ন আৰু সমাজৰ বাবে উপযোগী ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলা।
৩। চমু টোকা লিখা:
(ক) ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অৰ্থ।
উত্তৰ:- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে সুন্দৰ, সুখী, সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱনৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মনোবিজ্ঞানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা। মানুহৰ জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলা বিভিন্ন ইতিবাচক দিশৰ অধ্যয়নেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল বিষয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰখন যথেষ্ট ব্যাপক। ইয়াত সন্তুষ্টি, আনন্দ, সুখ, আশা, বিশ্বাস, আশাবাদ, অনুপ্ৰেৰণা, সাহস, দয়া, ক্ষমা, অধ্যৱসায়, মৌলিকতা, সহমৰ্মিতা, কল্যাণ আৰু সুখপ্ৰাপ্তি আদি ইতিবাচক গুণ আৰু অভিজ্ঞতাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক—দুয়োটা দিশৰ সমৃদ্ধি আৰু কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ই অসামাজিক আচৰণ আৰু নেতিবাচক চিন্তাধাৰাৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰিক, ইতিবাচক আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
এই মনোবিজ্ঞানে কেৱল মানসিক সমস্যা আৰু ৰোগৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদি মানুহৰ সুখ, সমৃদ্ধি, মানসিক স্থিৰতা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু সামগ্ৰিক কল্যাণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, মানুহৰ ইতিবাচক গুণ, অভিজ্ঞতা আৰু সম্ভাৱনাৰ বিকাশৰ জৰিয়তে সুখী, সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন গঢ়ি তোলাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা মনোবিজ্ঞানৰ ধাৰাটোৱেই ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান।
(খ) ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ লক্ষ্য।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ জীৱনত ইতিবাচক চিন্তা, অনুভূতি আৰু আচৰণৰ বিকাশ ঘটাই সুখী, সুস্থ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপনত সহায় কৰা। ইয়াৰ প্ৰধান লক্ষ্যসমূহ হ’ল—
(১) ব্যক্তিৰ জীৱনত ইতিবাচকতাৰ প্ৰভাৱ বৃদ্ধি কৰা।
(২) ইতিবাচক আবেগ (Positive Emotions)-ৰ অভিজ্ঞতা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰা।
(৩) জীৱনত অহা বিভিন্ন প্ৰত্যাহ্বান আৰু সমস্যাসমূহ ইতিবাচকভাৱে গ্ৰহণ কৰি মোকাবিলা কৰিবলৈ শিকোৱা।
(৪) ব্যক্তিৰ সামৰ্থ্য আৰু অনন্য প্ৰতিভাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধনত সহায় কৰা।
(৫) ব্যক্তিক নিজৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু সেই লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰা।
(৬) ব্যক্তিৰ নিজৰ প্ৰেক্ষাপটত ভৱিষ্যতৰ প্ৰতি আশা (Hope) আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা।
(৭) জীৱনত সুখ আৰু কল্যাণ সাধনৰ ধাৰণা জাগ্ৰত কৰা।
(৮) কৃতজ্ঞতা জ্ঞাপন আৰু কৃতজ্ঞতাবোধ বিকাশৰ কৌশল আয়ত্ত কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(৯) আনৰ সৈতে স্বাস্থ্যকৰ, সুস্থ আৰু ইতিবাচক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(১০) আশাবাদী দৃষ্টিভংগী গ্ৰহণ কৰিবলৈ ব্যক্তিক উৎসাহিত কৰা।
(১১) নিজৰ লগতে আন ব্যক্তিৰ প্ৰতি ইতিবাচক আৰু সহানুভূতিশীল দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তুলিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
(১২) জীৱনৰ ইতিবাচক মুহূৰ্তসমূহ (Positive Moments) স্মৃতিত সংৰক্ষণ কৰি সেইবোৰৰ পৰা আনন্দ আৰু প্ৰেৰণা লাভ কৰিবলৈ শিকোৱা।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণ, আবেগ, সামৰ্থ্য আৰু সম্পৰ্কৰ বিকাশ ঘটাই তেওঁক সুখী, আত্মবিশ্বাসী, মানসিকভাৱে সুস্থ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
(গ) বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী।
উত্তৰ:- পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলো ঠাইতে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰ পৰিলক্ষিত হয়। এই সমস্যাসমূহে বিভিন্ন আয়ৰ দেশৰ সকলো সম্প্ৰদায় আৰু বয়সৰ লোকক প্ৰভাৱিত কৰে। বৰ্তমান সময়ত হতাশা বা বিষণ্ণতাই বিপুল সংখ্যক লোকক আক্ৰান্ত কৰিছে। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহত বহু লোকে প্ৰয়োজনীয় মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
এই মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ব্যৱধান দূৰ কৰাৰ উদ্দেশ্যে বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) ২০০৮ চনত ‘মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী’ (Mental Health Gap Action Programme—mhGAP) আৰম্ভ কৰে।
কাৰ্যসূচীৰ প্ৰধান লক্ষ্য
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচীৰ প্ৰধান লক্ষ্য হৈছে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত স্বাস্থ্য সেৱা বৃদ্ধি কৰা। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহত এই সেৱাসমূহ সহজলভ্য কৰি তোলাৰ ওপৰত কাৰ্যসূচীখনে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
এই কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে—
(১) মানসিক আৰু স্নায়বিক বিকাৰত আক্ৰান্ত লোকসকলক উপযুক্ত চিকিৎসা আৰু যত্ন প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা কৰা।
(২) মনোসামাজিক সহায় আৰু প্ৰয়োজনীয় ঔষধৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰা।
(৩) হতাশা, স্কিজোফ্ৰেনিয়া আৰু অন্যান্য মানসিক বিকাৰৰ চিকিৎসাৰ সুবিধা অধিক লোকৰ মাজলৈ লৈ যোৱা।
(৪) আত্মহত্যা প্ৰতিৰোধৰ বাবে উপযুক্ত মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আৰু সহায় আগবঢ়োৱা।
(৫) মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যাত ভোগা লোকসকলক পুনৰ স্বাভাৱিক আৰু সুস্থ জীৱন-যাপন কৰিবলৈ সহায় কৰা।
সামৰণিত ক’ব পাৰি যে, বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ব্যৱধান কাৰ্যসূচী হৈছে মানসিক, স্নায়বিক আৰু পদাৰ্থ ব্যৱহাৰজনিত বিকাৰৰ চিকিৎসা আৰু যত্নৰ ক্ষেত্ৰত থকা ব্যৱধান হ্ৰাস কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ। বিশেষকৈ নিম্ন আৰু মধ্যম আয়ৰ দেশসমূহৰ লোকসকলক উপযুক্ত চিকিৎসা, মনোসামাজিক সহায় আৰু ঔষধৰ সুবিধা প্ৰদান কৰি মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন কৰাই এই কাৰ্যসূচীৰ মূল উদ্দেশ্য।
(ঘ) মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ মূল দিশসমূহ।
উত্তৰঃ- ভাৰতবৰ্ষত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা সহজলভ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ (Mental Healthcare Act, 2017) প্ৰণয়ন কৰা হয়। এই আইনখন ৰাজ্যসভাত ২০১৬ চনৰ আগষ্ট মাহত আৰু লোকসভাত ২০১৭ চনৰ ২৭ মাৰ্চত গৃহীত হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত এই আইনখনত অনুমোদন জনায় আৰু আইনখন ২০১৮ চনৰ ২৯ মে’ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়। এই আইনখনৰ মূল বিষয় হৈছে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা লাভৰ অধিকাৰ আৰু মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা।
এই আইনখনে পূৰ্বৰ মানসিক স্বাস্থ্য আইন, ১৯৮৭ক প্ৰত্যাহাৰ কৰে। পূৰ্বৰ আইনখনত মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আৰু সন্মানৰ বিষয়টো পৰ্যাপ্তভাৱে গুৰুত্ব নোপোৱাৰ বাবে ইয়াক সমালোচনা কৰা হৈছিল। নতুন আইনখনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক অধিকাৰ, স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা প্ৰদানৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ মূল দিশসমূহ
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ হৈছে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতা, মৰ্যাদা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা সুৰক্ষিত কৰাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। এই আইনখনে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাক অধিক সহজলভ্য, অধিকাৰভিত্তিক আৰু বৈষম্যহীন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰিছে।
১। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান কি? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। আধুনিক সমাজ জীৱনৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব ক্ৰমাৎ বৃদ্ধি পাইছে। শিশুৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ সাধন, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ কৰি তোলা, তথা শিশুৰ বুদ্ধি, ব্যক্তিত্ব, মনোযোগ, স্মৃতি আদি বিভিন্ন দিশৰ উন্নতি সাধনত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জনক হিচাপে পেষ্টাল’জীৰ নাম উল্লেখ কৰা হয়। ৰুছো, জন এডামছ আদি শিক্ষাবিদ আৰু মনোবিদসকলেও শিশু শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানক প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়। কাৰণ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন তত্ত্ব, নীতি আৰু ধাৰণাক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতি সাধন কৰে। পিটাৰ চেণ্ডিফ’ৰ্ডৰ মতে, মনোবিজ্ঞানৰ নীতিসমূহ বিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীকোঠাত উদ্ভৱ হোৱা বিভিন্ন সমস্যা সমাধানৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাটোৱেই শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান।
এই দৃষ্টিকোণৰ পৰা ক’ব পাৰি যে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ নীতিসমূহক শ্ৰেণীকোঠাৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধান আৰু শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক ফলপ্ৰসূ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰাই শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অন্যতম প্ৰধান কাম। সমাজ জীৱনত নিত্য-নতুন সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈ থকাৰ সময়ত বিদ্যালয়েও সেই সমস্যাসমূহৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলগীয়া হয়। এনে পৰিস্থিতিত শিক্ষাৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰৰ সমস্যা চিনাক্ত কৰা আৰু সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ পথ দেখুওৱাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
বৰ্তমান সময়ত শিক্ষকৰ ফলপ্ৰসূ শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ জ্ঞান আহৰণ—এই দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়। এক বস্তুনিষ্ঠ, বৈজ্ঞানিক আৰু প্ৰণালীবদ্ধভাৱে শিক্ষা প্ৰক্ৰিয়াক আগবঢ়াই নিয়াত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে। বিশেষকৈ শিক্ষাৰ্থীক উপযুক্ত নিৰ্দেশনা প্ৰদান, পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ, শিক্ষা পৰিকল্পনা প্ৰস্তুতকৰণ, শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন, শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নতি সাধনৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম।
ইয়াৰ উপৰি শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, প্ৰতিভা, সামৰ্থ্য, বুদ্ধিমত্তা, আগ্ৰহ, ৰুচি, শিক্ষণ ক্ষমতা, চিন্তন ক্ষমতা, স্মৃতি আৰু মনোযোগ আদি বিভিন্ন দিশ শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত। শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশত বংশগতি আৰু পৰিৱেশে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়েও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে অধ্যয়ন কৰে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণক যুক্তিনিষ্ঠ আৰু বস্তুনিষ্ঠভাৱে বিশ্লেষণ কৰি তেওঁলোকৰ প্ৰয়োজন, সামৰ্থ্য আৰু সমস্যাসমূহ বুজিবলৈ শিক্ষকক সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত এক সুস্থ, বন্ধুত্বপূৰ্ণ আৰু সহযোগিতামূলক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাটো সহজ হয়। এনে সম্পৰ্কই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান কেৱল মনোবিজ্ঞানৰ এটা শাখা নহয়; ই শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য, শিক্ষণ পদ্ধতি, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, আচৰণ, বিকাশ আৰু শিক্ষক-শিক্ষাৰ্থীৰ সম্পৰ্ক আদি বিভিন্ন দিশৰ বৈজ্ঞানিক অধ্যয়ন আৰু প্ৰয়োগৰ সৈতে জড়িত। সেয়েহে আধুনিক শিক্ষাব্যৱস্থাক অধিক ফলপ্ৰসূ, বস্তুনিষ্ঠ আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
২। শিক্ষাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা সম্বন্ধে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক মনোগ্ৰাহী, ফলপ্ৰসূ আৰু বিজ্ঞানসন্মত কৰি তোলাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক এক বিজ্ঞানভিত্তিক আৰু প্ৰণালীবদ্ধ প্ৰক্ৰিয়ালৈ উন্নীত কৰি শিক্ষকক শিক্ষাৰ বিভিন্ন সমস্যা সমাধান কৰাত সহায় কৰে। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
(১) বিকাশৰ স্তৰ সম্পৰ্কে জ্ঞান
মানৱ শিশুৱে এক নিৰ্দিষ্ট বিকাশৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেৰে শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আৱেগিকভাৱে বিকাশ লাভ কৰে। বিকাশৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ নিজস্ব বৈশিষ্ট্য, প্ৰয়োজন আৰু সমস্যা থাকে। শিশুৰ বয়স আৰু বিকাশৰ স্তৰ অনুযায়ী তেওঁৰ প্ৰয়োজন, আচৰণ আৰু মানসিক অৱস্থা বুজি উপযুক্ত শিক্ষা প্ৰদান কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে। লগতে প্ৰতিটো বিকাশৰ স্তৰত নিহিত হৈ থকা শিশুৰ দক্ষতা আৰু সম্ভাৱনাসমূহ চিনাক্ত কৰি সেই অনুযায়ী শিক্ষা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাতো ই সহায় কৰে।
(২) শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষণৰ উপলব্ধি
শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তুলিবলৈ শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, মনোযোগ, আগ্ৰহ আৰু শিক্ষণ ক্ষমতাৰ বিষয়ে জ্ঞান থকা প্ৰয়োজন। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক শ্ৰেণীকোঠাত সৃষ্টি হ’ব পৰা বিভিন্ন সমস্যা বুজি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধান বিচাৰি উলিয়াবলৈ সহায় কৰে। বংশগতি, বিকাশৰ স্তৰ আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশে শিক্ষণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়, সেই বিষয়েও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক অৱগত কৰে।
(৩) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যৰ স্বীকৃতি
প্ৰতিজন শিশুৱেই একে ধৰণৰ নহয়। বংশগতি, পৰিৱেশ আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতাৰ প্ৰভাৱত শিশুসকলৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক গঠন, বুদ্ধি, মনোযোগ, আগ্ৰহ, ৰুচি, শিক্ষণ ক্ষমতা আৰু ব্যক্তিত্বত পাৰ্থক্য দেখা যায়। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে এই ব্যক্তিগত পাৰ্থক্যসমূহ স্বীকাৰ কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰাত শিক্ষকক সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ সুপ্ত প্ৰতিভাৰ বিকাশ সম্ভৱ হয়।
(৪) শিক্ষণৰ বিজ্ঞানসন্মত প্ৰয়োগ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক বিভিন্ন শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু কৌশলৰ বিষয়ে স্পষ্ট ধাৰণা প্ৰদান কৰে। শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, মানসিক সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন কৰাত ই সহায় কৰে। উপযুক্ত শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি বিজ্ঞানসন্মত শিক্ষণ পদ্ধতি প্ৰয়োগৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ সুপ্ত প্ৰতিভা আৰু সামৰ্থ্য বিকাশ কৰিব পাৰি।
(৫) শিক্ষণৰ ফলাফল পৰিমাপণ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত পৰিমাপণৰ ধাৰণাক গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান দিছে। বিভিন্ন অভীক্ষা বা Test-ৰ সহায়ত শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, মনোযোগ, আগ্ৰহ, দক্ষতা, কল্পনাশক্তি আদি পৰিমাপ কৰিব পাৰি। এনে পৰিমাপণৰ জৰিয়তে শিক্ষকসকলে মেধাসম্পন্ন, সাধাৰণ আৰু শিক্ষণত পিছপৰা শিক্ষাৰ্থীক চিনাক্ত কৰিব পাৰে। ফলত শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি তেওঁলোকৰ বিকাশ সাধন কৰিব পৰা যায়।
(৬) বিজ্ঞানসন্মত দৃষ্টিভংগীৰ উন্মেষ
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞানে শিক্ষকক শিক্ষাদান কাৰ্যক অধিক বিজ্ঞানসন্মত, উদ্দেশ্যধৰ্মী, যুক্তিপূৰ্ণ আৰু পদ্ধতিগতভাৱে সম্পন্ন কৰাত সহায় কৰে। শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু শিক্ষণ সমস্যাসমূহক অনুমানৰ ওপৰত ভিত্তি নকৰি তথ্য আৰু বৈজ্ঞানিক অধ্যয়নৰ জৰিয়তে বুজিবলৈ ই সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ বিভিন্ন বাস্তৱ সমস্যাৰ উপযুক্ত সমাধান বিচাৰি উলিওৱা সহজ হয়।
(৭) মানসিক স্বাস্থ্যৰ অধ্যয়ন
শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্ব আৰু মানসিক বিকাশত পৰিৱেশৰ যথেষ্ট প্ৰভাৱ থাকে। সুস্থ পৰিৱেশে শিশুৰ সুস্থ মানসিক বিকাশত সহায় কৰে, আনহাতে অসুস্থ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশে শিশুৰ মানসিক বিকাশত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা, অপসমাযোজন, ভয়, উদ্বেগ আদি চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাত শিক্ষকক সহায় কৰে।
(৮) পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ
শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, বিকাশৰ স্তৰ, আগ্ৰহ, ক্ষমতা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। শিক্ষাৰ্থীৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰাত ই সহায় কৰে। লগতে স্থানীয় সংস্কৃতি, আদৰ্শ, পৰম্পৰা আৰু সামাজিক মূল্যবোধক পাঠ্যক্ৰমত উপযুক্তভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান সহায়ক।
(৯) অনুশাসনৰ মূল্য
শিক্ষাৰ্থীৰ সুস্থ আৰু নিয়ন্ত্ৰিত আচৰণ শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয়। আত্মসংযম আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ আচৰণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হ’ব পাৰে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে অনুশাসনৰ প্ৰকৃত অৰ্থ আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজিবলৈ শিক্ষকক সহায় কৰে। সঠিক অনুশাসনে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত আত্মবিশ্বাস, দায়িত্ববোধ, সাহস আৰু সন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰে।
(১০) দলীয় মনোভাবৰ বিকাশ
শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষাদান আৰু শিক্ষাগ্ৰহণ মূলতঃ এক দলীয় প্ৰক্ৰিয়া। সহযোগিতা, সহানুভূতি, সমাযোজন, সহিষ্ণুতা আৰু পৰস্পৰৰ প্ৰতি সন্মান আদি গুণৰ বিকাশে শিক্ষাৰ্থীক সামাজিকভাৱে সক্ষম কৰি তোলে। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শ্ৰেণীকোঠাত সুস্থ দলীয় পৰিৱেশ সৃষ্টি আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত সহযোগিতামূলক মনোভাব গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক আৰু শিক্ষাৰ্থী উভয়েই শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াৰ পৰা অধিক লাভান্বিত হয়।
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষাৰ প্ৰায় প্ৰতিটো ক্ষেত্ৰতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছে। শিক্ষাৰ্থীৰ বিকাশৰ স্তৰ, ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য, শিক্ষণ ক্ষমতা, মানসিক স্বাস্থ্য, পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষণ পদ্ধতি, পৰিমাপণ, অনুশাসন আৰু দলীয় মনোভাব আদি বিভিন্ন দিশৰ বিষয়ে বৈজ্ঞানিক জ্ঞান প্ৰদান কৰি শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে। সেয়েহে শিক্ষাৰ বিভিন্ন সমস্যা প্ৰণালীবদ্ধভাৱে অধ্যয়ন কৰি সেইবোৰৰ উপযুক্ত সমাধানৰ পথ প্ৰশস্ত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান আধুনিক শিক্ষাৰ এক অপৰিহাৰ্য বিষয়।
৩। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি? ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান (Positive Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা, যিয়ে মানুহে কেনেদৰে সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। মানুহৰ জীৱনক সমৃদ্ধিশালী কৰি তোলা ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে—সুখ, সন্তুষ্টি, আশাবাদ, আত্মবিশ্বাস, আশা, প্ৰতিভা, ব্যক্তিগত গুণ আৰু মানসিক সুস্থতা আদি ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে ব্যক্তিগত আৰু সামাজিক—দুয়োটা দিশতে মানুহৰ কল্যাণ আৰু সমৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। পৰম্পৰাগত মনোবিজ্ঞানে য’ত মানসিক ৰোগ, সমস্যা আৰু নেতিবাচক আচৰণৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছিল, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানে তাৰ লগতে মানুহৰ ইতিবাচক গুণ, সামৰ্থ্য, সম্ভাৱনা আৰু সুখী জীৱনৰ দিশসমূহকো গুৰুত্ব দিয়ে। ই নেতিবাচক চিন্তা আৰু অপসমাযোজনমূলক আচৰণৰ পৰিৱৰ্তে ইতিবাচক, বাস্তৱসন্মত আৰু দৃঢ় চিন্তাধাৰা গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা
বিভিন্ন মনোবিজ্ঞানীয়ে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ বিভিন্ন সংজ্ঞা আগবঢ়াইছে। তাৰে কেইটামান তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, ইতিবাচক অনুভূতি, ব্যক্তিগত শক্তি, প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু সামাজিক কল্যাণৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণ আৰু সামৰ্থ্যসমূহ বিকশিত কৰি তেওঁক অধিক সুখী, সুস্থ, সফল আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰা।
৪। শিক্ষামনোবিজ্ঞান বুলিলে কি বুজা? সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ লগত ইয়াৰ প্ৰভেদ বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ- শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে প্ৰায়োগিক মনোবিজ্ঞানৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ইয়াক শিক্ষণৰ মনোবিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়। শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষণ আৰু শিক্ষাদান প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱ পেলোৱা বিভিন্ন বিষয়, শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, ব্যক্তিত্ব, বুদ্ধি, আগ্ৰহ, মনোযোগ, স্মৃতি, শিক্ষণ ক্ষমতা, ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য আদি অধ্যয়ন কৰে।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানৰ নীতি আৰু জ্ঞানসমূহ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰি তোলা। ই শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া বিভিন্ন সমস্যা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিজ্ঞানসন্মত আৰু ব্যৱহাৰিক সমাধানৰ পথ দেখুৱায়। সেয়েহে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানক প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান বুলিও কোৱা হয়।
শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নৰ মূল বিষয়সমূহৰ ভিতৰত শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ আৰু মানসিক অৱস্থা বুজি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি নিৰ্বাচন আৰু পাঠদান কাৰ্যৰ সংশোধন কৰাত শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে শিক্ষকক সহায় কৰে।
সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মাজৰ প্ৰভেদ
সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান আৰু শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকিলেও দুয়োটাৰ অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ আৰু উদ্দেশ্যৰ মাজত কিছু পাৰ্থক্য আছে। সেইবোৰ তলত দিয়া হ’ল—
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান | শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান |
|---|---|---|
| (১) অৰ্থ | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। | শিক্ষণ-শিকন আৰু শিক্ষাৰ সৈতে জড়িত আচৰণৰ বিজ্ঞানসন্মত অধ্যয়ন। |
| (২) প্ৰকৃতি | ই মূলতঃ মৌলিক বা তাত্ত্বিক মনোবিজ্ঞান। | ই মূলতঃ প্ৰায়োগিক বা ব্যৱহাৰিক মনোবিজ্ঞান। |
| (৩) অধ্যয়নৰ ক্ষেত্ৰ | মানুহৰ বিভিন্ন আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষাৰ্থীৰ আচৰণ, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ অধ্যয়ন কৰে। |
| (৪) উদ্দেশ্য | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে সাধাৰণ নীতি আৰু জ্ঞান লাভ কৰা। | মনোবিজ্ঞানৰ নীতি শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক ফলপ্ৰসূ কৰা। |
| (৫) আচৰণৰ অধ্যয়ন | মানুহৰ বিভিন্ন ধৰণৰ আচৰণৰ সাধাৰণ অধ্যয়ন কৰে; প্ৰয়োজন অনুসৰি জন্তুৰ আচৰণো অধ্যয়ন কৰিব পাৰে। | মূলতঃ শিক্ষাৰ্থীৰ শিক্ষণ-সম্পৰ্কীয় আচৰণ আৰু ব্যক্তিত্বৰ অধ্যয়ন কৰে। |
| (৬) প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ | সমাজ জীৱনৰ বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। | বিদ্যালয়, শ্ৰেণীকোঠা আৰু শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়াত ইয়াৰ নীতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। |
| (৭) ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য | ব্যক্তিৰ বিভিন্ন মানসিক বৈশিষ্ট্য আৰু পাৰ্থক্যৰ সাধাৰণ অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য অনুসৰি উপযুক্ত শিক্ষণ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাত সহায় কৰে। |
| (৮) সমস্যা সমাধান | সাধাৰণ মানসিক আৰু আচৰণগত সমস্যাৰ কাৰণ আৰু স্বৰূপ অধ্যয়ন কৰে। | শিক্ষা ক্ষেত্ৰত সৃষ্টি হোৱা শিক্ষণ, আচৰণ আৰু শ্ৰেণীকোঠাৰ সমস্যাৰ ব্যৱহাৰিক সমাধানৰ পথ দেখুৱায়। |
| (৯) মুখ্য কেন্দ্ৰ | মানুহৰ আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়া। | শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশ। |
| (১০) শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ভূমিকা | শিক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মনোবৈজ্ঞানিক নীতি আৰু জ্ঞান প্ৰদান কৰে। | সেই নীতি আৰু জ্ঞান শিক্ষাক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাদান আৰু শিক্ষণক অধিক ফলপ্ৰসূ কৰে। |
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, সাধাৰণ মনোবিজ্ঞান হৈছে আচৰণ আৰু মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বিস্তৃত অধ্যয়ন, আনহাতে শিক্ষা-মনোবিজ্ঞান হৈছে সেই মনোবৈজ্ঞানিক জ্ঞান আৰু নীতিসমূহক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰা এক প্ৰায়োগিক শাখা। সাধাৰণ মনোবিজ্ঞানে যি নীতি আৰু তত্ত্ব আগবঢ়ায়, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানে সেইবোৰ শিক্ষাৰ্থী, শিক্ষণ-শিকন প্ৰক্ৰিয়া আৰু শিক্ষা-পৰিৱেশৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰি শিক্ষাৰ উন্নতি সাধন কৰে। সেয়েহে দুয়োটাৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক থাকিলেও শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰ মূলতঃ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠিছে।
৫। শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্ব সম্পর্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ- পিটাৰ চেণ্ডিফ’ৰ্ডৰ মতে, শিক্ষা-মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়বস্তু হৈছে শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি থকা মানৱৰ আচৰণ। ইয়াত বিশেষকৈ বিদ্যালয়ৰ শিক্ষণ পৰিস্থিতি আৰু শিশুৰ আচৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হয়।
শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ যথেষ্ট গুৰুত্ব আছে। শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকে প্ৰথমে শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে জনাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। শিক্ষাবিদ ছাৰ জন এডামছৰ মতে, কোনো শিক্ষকক যদি ‘জন’ নামৰ ছাত্ৰজনক লেটিন ভাষা পঢ়াব লাগে, তেন্তে কেৱল লেটিন ভাষাৰ জ্ঞান থাকিলেই নহ’ব; শিক্ষকজনে লেটিন ভাষাৰ লগতে ‘জন’ নামৰ ছাত্ৰজনৰ বিষয়েও ভালদৰে জানিব লাগিব। অৰ্থাৎ, শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিত্ব, সামৰ্থ্য, আগ্ৰহ আৰু প্ৰয়োজনৰ বিষয়ে জ্ঞান থাকিলেহে শিক্ষকজনে অধিক ফলপ্ৰসূভাৱে শিক্ষাদান কৰিব পাৰে।
শিক্ষাত মনোবিজ্ঞান অধ্যয়নৰ গুৰুত্বসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, শিক্ষাৰ্থীক ভালদৰে বুজি তেওঁৰ বুদ্ধি, আগ্ৰহ, অভিৰুচি, ব্যক্তিত্ব, সামৰ্থ্য আৰু মানসিক অৱস্থা অনুসৰি শিক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ মনোবিজ্ঞানৰ জ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়। সেয়েহে শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যয়নে শিক্ষাদান-শিকন প্ৰক্ৰিয়াক অধিক বৈজ্ঞানিক, ফলপ্ৰসূ আৰু শিক্ষাৰ্থীকেন্দ্ৰিক কৰি তোলাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৬। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কি? ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান (Positive Psychology) হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা, যিয়ে মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশ, সুখ, মানসিক সুস্থতা, ব্যক্তিগত শক্তি, সজগুণ আৰু সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰে। ই ব্যক্তিয়ে কেনেদৰে নিজৰ সামৰ্থ্য আৰু ইতিবাচক গুণসমূহ বিকশিত কৰি সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰিব পাৰে, সেই বিষয়ে গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰকৃতি
- মানসিক অসুস্থতা আৰু সমস্যাসমূহ হ্ৰাস বা দূৰীকৰণ।
- স্বাভাৱিক জীৱন-যাপনৰ মান আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা।
- ব্যক্তিৰ উন্নত প্ৰতিভা, সামৰ্থ্য আৰু সম্ভাৱনা চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰা।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান কেৱল মানসিক সমস্যা বা দুৰ্বলতাৰ অধ্যয়ন নহয়; ই মানুহৰ সুখ, মানসিক সুস্থতা, সজগুণ, ব্যক্তিগত শক্তি, প্ৰতিভা, ইতিবাচক অনুভূতি আৰু সামাজিক কল্যাণৰ অধ্যয়ন। ব্যক্তিৰ অন্তৰ্নিহিত শক্তি আৰু সম্ভাৱনাসমূহ বিকশিত কৰি তেওঁক সুখী, সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰাই ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য।
৭। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰ:- ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন ধাৰা। ই ব্যক্তিৰ জীৱনত থকা ইতিবাচক দিশসমূহ, যেনে—সুখ, আশাবাদ, আত্মবিশ্বাস, চৰিত্ৰৰ শক্তি, ইতিবাচক আৱেগ, ব্যক্তিগত গুণ আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক আদিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিক অধিক সুখী, সুস্থ, অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সমৃদ্ধিশালী জীৱন যাপন কৰাত সহায় কৰা।
আধুনিক জীৱনযাত্ৰা ক্ৰমাৎ অধিক যান্ত্ৰিক, জটিল আৰু ব্যস্ত হৈ পৰিছে। ভোগবাদ, তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতা, কৰ্মক্ষেত্ৰৰ চাপ, সামাজিক আৰু পাৰিবাৰিক সমস্যা আদিৰ ফলত মানুহৰ মাজত নৈৰাশ্য, হতাশা, উদ্বেগ, মানসিক অস্থিৰতা আৰু জীৱনবিমুখতা বৃদ্ধি পাইছে। এনে পৰিস্থিতিত মানুহৰ নেতিবাচক মানসিক অৱস্থা হ্ৰাস কৰি জীৱনৰ প্ৰতি আশাবাদী আৰু ইতিবাচক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলাত ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
মানৱ জীৱনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন হৈছে—এজন মানুহ কেনেদৰে সুখী হ’ব পাৰে? সুখৰ সন্ধানেই মানুহক বিভিন্ন কাম কৰিবলৈ আৰু জীৱনত আগবাঢ়ি যাবলৈ প্ৰেৰণা দিয়ে। সুখী আৰু পৰিপূৰ্ণ জীৱনৰ আকাংক্ষাই মানুহৰ মনত ইতিবাচক চেতনা, কৰ্মোদ্যম আৰু আশাবাদ সৃষ্টি কৰে।
মানৱ ব্যক্তিত্বত ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক—দুয়োটা দিশ থাকে। কিন্তু সাধাৰণতে মানুহে আনৰ নেতিবাচক আচৰণ আৰু দুৰ্বলতাৰ প্ৰতি অধিক মনোযোগ দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন ব্যক্তিৰ খং বা ভুল আচৰণ সহজে আমাৰ চকুত পৰে, কিন্তু তেওঁৰ প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু বৌদ্ধিক সামৰ্থ্য বহু সময়ত উপেক্ষিত হৈ থাকে। সেয়েহে ব্যক্তিৰ ইতিবাচক গুণসমূহ চিনাক্ত কৰি সেইবোৰৰ বিকাশ সাধন কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা
সামৰণি
সামগ্ৰিকভাৱে ক’ব পাৰি যে, আধুনিক সমাজৰ চাপ, উদ্বেগ, হতাশা, নৈৰাশ্য আৰু তীব্ৰ প্ৰতিযোগিতাৰ মাজত ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই মানুহৰ নেতিবাচক দিশসমূহৰ লগতে তেওঁৰ ইতিবাচক শক্তি, প্ৰতিভা, সম্ভাৱনা আৰু গুণসমূহকো সমান গুৰুত্ব দিয়ে। সেয়েহে সুখী, সুস্থ, আত্মবিশ্বাসী, আশাবাদী আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপনৰ বাবে ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান অতি প্ৰয়োজনীয়।
৮। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ কি কি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ-ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ এটা তুলনামূলকভাৱে নতুন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। ই মানুহৰ জীৱনৰ ইতিবাচক দিশ, সুখ, মানসিক সুস্থতা, ব্যক্তিগত শক্তি, সম্ভাৱনা আৰু সুস্থ সম্পৰ্কৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। ইতিবাচক মনোবিজ্ঞানৰ মূল গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল—
৯। মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা অবদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ- মানসিক স্বাস্থ্যৰ সমস্যা সম্পৰ্কে সজাগতা বৃদ্ধি কৰা, মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক সহজলভ্য কৰাৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মতে, মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক সুস্থতাৰ অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্য উপলব্ধি কৰিব পাৰে, জীৱনৰ স্বাভাৱিক চাপৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিব পাৰে, উৎপাদনশীল আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে কাম কৰিব পাৰে আৰু সমাজলৈ অৰ্থপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।
বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ মতে, “স্বাস্থ্য হৈছে সম্পূৰ্ণ শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক সুস্থতাৰ অৱস্থা; কেৱল ৰোগ বা দুৰ্বলতাৰ অনুপস্থিতি নহয়।” সেয়েহে মানসিক স্বাস্থ্যক সামগ্ৰিক স্বাস্থ্যৰ এক অবিচ্ছেদ্য আৰু অত্যাৱশ্যকীয় অংশ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ প্ৰধান অৱদানসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
- (ক) মানসিক স্বাস্থ্যৰ বাবে কাৰ্যকৰী নেতৃত্ব আৰু শাসন শক্তিশালী কৰা।
- (খ) সম্প্ৰদায়ভিত্তিক বিস্তৃত, সমন্বিত আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াশীল মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক যত্নৰ সেৱা প্ৰদান কৰা।
- (গ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি আৰু প্ৰতিৰোধৰ বাবে কৌশল ৰূপায়ণ কৰা।
- (ঘ) মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত তথ্য-ব্যৱস্থা, প্ৰমাণ আৰু গৱেষণা শক্তিশালী কৰা।
- (ক) স্বাস্থ্যকৰ ৰাজহুৱা নীতি গঢ়ি তোলা।
- (খ) ব্যক্তিগত দক্ষতা বিকাশ কৰা।
- (গ) স্বাস্থ্য সেৱাসমূহ পুনৰ নিৰ্ধাৰণ কৰা।
- (ঘ) সহায়ক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা।
- (ঙ) সম্প্ৰদায়ৰ কাৰ্য শক্তিশালী কৰা।
১০। সামগ্রিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা ২০১৩-২০২০ৰ ব্যৱস্থাবোৰ আলোচনা কৰা
উত্তৰঃ- বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাই (WHO) ২০১৩ চনৰ মে’ মাহত ২০১৩–২০২০ বৰ্ষৰ বাবে সামগ্ৰিক মানসিক স্বাস্থ্য কাৰ্য পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত এই কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ সময়সীমা বৃদ্ধি কৰি ২০৩০ চনলৈ সম্প্ৰসাৰিত কৰা হয়। ২০২১ চনত ৭৪তম বিশ্ব স্বাস্থ্য সভাই ইয়াৰ সংশোধিত ৰূপ আৰু নতুন ৰূপায়ণ সূচকসমূহক সমৰ্থন কৰে।
এই কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহ, বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়, আঞ্চলিক তথা ৰাষ্ট্ৰীয় অংশীদাৰসকলক মানসিক স্বাস্থ্য আৰু মানসিক সুস্থতা উন্নত কৰাৰ বাবে এক সুসংগঠিত দিশ-নিৰ্দেশনা প্ৰদান কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে মানসিক স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ প্ৰতিৰোধ, মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ প্ৰসাৰ আৰু সকলোৰে বাবে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ সাৰ্বজনীন প্ৰৱেশাধিকাৰ নিশ্চিত কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
কাৰ্য পৰিকল্পনাৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল—
১১। মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ ব্যৱস্থাবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:- ভাৰতত মানসিক স্বাস্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা অধিক সহজলভ্য কৰাৰ উদ্দেশ্যে মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ (Mental Healthcare Act, 2017) প্ৰণয়ন কৰা হয়। এই বিধেয়কখন ২০১৬ চনৰ আগষ্ট মাহত ৰাজ্যসভাত আৰু ২০১৭ চনৰ ২৭ মাৰ্চত লোকসভাত গৃহীত হয়। ২০১৭ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন লাভ কৰাৰ পিছত আইনখন প্ৰণয়ন কৰা হয় আৰু ২০১৮ চনৰ ২৯ মে’ৰ পৰা কাৰ্যকৰী হয়। এই আইনে পূৰ্বৰ Mental Health Act, 1987-ৰ স্থান গ্ৰহণ কৰে।
মানসিক স্বাস্থ্য সেৱা আইন, ২০১৭ৰ প্ৰধান ব্যৱস্থাসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—
এই আইনে মানসিক ৰোগত আক্ৰান্ত ব্যক্তিক অমানৱীয় বা নিষ্ঠুৰ চিকিৎসাৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। লগতে বিনামূলীয়া আইনী সেৱা লাভ, নিজৰ চিকিৎসাৰ ৰেকৰ্ড লাভ আৰু সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অভাৱ বা অনিয়ম হ’লে অভিযোগ কৰাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
এই কৰ্তৃপক্ষসমূহে—
- মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ পঞ্জীয়ন আৰু তদাৰক কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ আৰু উন্নত কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য পেছাদাৰীসকলৰ পঞ্জীয়ন বজাই ৰাখে।
- আৰক্ষী আৰু মানসিক স্বাস্থ্য পেছাদাৰীসকলক আইনখনৰ ব্যৱস্থাসমূহৰ বিষয়ে প্ৰশিক্ষণ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সেৱাৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা অভিযোগ গ্ৰহণ কৰে।
- মানসিক স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় বিষয়ত চৰকাৰক পৰামৰ্শ দিয়ে।
*****
