MSBSHSE Class 11 History Books Solution | Maharashtra MSBSHSE Class11 History lesson 5.1 Answer 2025-2026 |

Chapter-5.1                         मध्ययुगीन काव्य (अ) भक्ति महिमा  

प्रश्न १: अनेक जनपदे एकत्र आल्याने कोणत्या प्रकारचे राज्य निर्माण झाले?

उत्तर: अनेक जनपदे एकत्र येऊन तयार झालेले राज्य संघराज्य म्हणून ओळखले जाते. अशा राज्यात अनेक लहान गणराज्ये एकत्र येऊन सामायिक शासनव्यवस्था चालवतात.

प्रश्न २: इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकापर्यंत भारतात काय अस्तित्वात आले होते?

उत्तर: इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकापर्यंत भारतात अनेक स्वतंत्र गणराज्ये आणि संघराज्ये अस्तित्वात आली होती. ही राज्ये लोकसत्ताक पद्धतीवर चालत असत.

प्रश्न ३: कोणते गणसंघ गौतम बुद्धांच्या चरित्राशी संबंधित आहेत?

उत्तर: बंजि, शाक्य, लिच्छवी आणि मल्ल हे चार गणसंघ गौतम बुद्धांच्या काळाशी आणि चरित्राशी थेट संबंधित आहेत.

प्रश्न ४: गौतम बुद्धांचा जन्म कोणत्या कुळात झाला होता?

उत्तर: गौतम बुद्धांचा जन्म शाक्य कुळात झाला होता, जे एक प्राचीन गणराज्य होते.

प्रश्न ५: गौतम बुद्धांचे वडील शुद्धोदन कोण होते?

उत्तर: शुद्धोदन हे शाक्य गणपरिषदेचे राजा किंवा अध्यक्ष होते. ते शाक्य गणराज्याचे प्रमुख शासक होते.

प्रश्न ६: प्राचीन भारतीय गणराज्यांचे तीन प्रकार कोणते होते?

उत्तर:

(१) एकाच कुळातील सदस्यांनी बनवलेले गणराज्य,

(२) अनेक कुळे एकत्र येऊन तयार झालेले गणराज्य,

(३) अनेक स्वतंत्र गणराज्ये एकत्र येऊन तयार झालेले संघराज्य.

प्रश्न ७: मालव आणि शिबी कोणत्या प्रकारात मोडतात?

उत्तर: मालव आणि शिबी हे एकाच कुळातील सदस्यांचे गणराज्य म्हणून ओळखले जातात.

प्रश्न ८: वज्जी गणतंत्रात किती कुळांचा समावेश होता?

उत्तर: वज्जी गणतंत्रात एकूण आठ कुळांचा समावेश होता.

प्रश्न ९: वज्जी गणतंत्रातील प्रमुख कुळ कोणते होते?

उत्तर: वृज्जी, लिच्छवी, ज्ञातृक आणि विदेह ही वज्जी गणतंत्रातील प्रमुख कुळे होती.

प्रश्न १०: वज्जी गणतंत्रातील सर्वाधिक प्रभावशाली गण कोणता होता?

उत्तर: लिच्छवी गण हा वज्जी संघराज्यातील सर्वाधिक प्रभावशाली गण होता.

प्रश्न ११: बौधेय आणि क्षुद्रक गणसंघ कोणत्या प्रकारचे उदाहरण आहे?

उत्तर: हे गणसंघ अनेक स्वतंत्र गणराज्ये एकत्र येऊन तयार झालेले संघराज्य या प्रकारचे उदाहरण आहेत.

प्रश्न १२: बौद्ध ग्रंथांवरून आपल्याला कोणत्या गोष्टींची माहिती मिळते?

उत्तर: बौद्ध ग्रंथांवरून प्राचीन भारतीय गणराज्ये आणि संघराज्यांच्या राज्यव्यवस्था, त्यांचे शासनपद्धती आणि लोकसत्ताक रचना याबद्दल माहिती मिळते.

प्रश्न १३: गणराज्यांमध्ये निर्णय घेण्याची पद्धत कशी होती?

उत्तर: गणराज्यांमध्ये निर्णय लोकमत्ताक पद्धतीने म्हणजेच लोकांच्या मतेनुसार घेतले जात असत.

प्रश्न १४: गणसंघाच्या प्रादेशिक विभागांना काय म्हणत असत?

उत्तर: गणसंघाच्या प्रादेशिक विभागांना खंड असे म्हणत असत.

प्रश्न १५: लोकमत्ताक पद्धतीचा मुख्य आधार काय होता?

उत्तर: लोकमत्ताक पद्धतीचा मुख्य आधार होता — लोकांनी निवडलेल्या प्रतिनिधींवर सत्ता सोपवणे आणि लोकसहभागावर भर देणे.

प्रश्न १६: सिकंदराच्या स्वारीच्या वेळी कोणत्या प्रदेशात लोकसत्ताक गणराज्ये होती?

उत्तर: सिकंदराच्या भारतावरील स्वारीच्या काळात पंजाब आणि सिंध प्रदेशात लोकसत्ताक गणराज्ये अस्तित्वात होती.

प्रश्न १७: आयुधजीवी गणसंघ म्हणजे काय?

उत्तर: आयुधजीवी गणसंघ म्हणजे अस्त्रशस्त्रविद्या आणि युद्धकलेवर उपजीविका करणारे गणसंघ होत.

प्रश्न १८: त्रिगर्त गणसंघ कोणत्या प्रकारचा होता?

उत्तर: त्रिगर्त गणसंघ हा आयुधजीवी गणसंघ प्रकारात मोडतो.

प्रश्न १९: वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघ म्हणजे काय?

उत्तर: वार्ता-शस्त्रोपजीवी गणसंघ म्हणजे व्यापार, शेती, पशुपालन आणि युद्धकलेवर उपजीविका करणारे गणसंघ होत.

प्रश्न २०: वार्ता-शस्त्रोपजीवी संघांचे उदाहरण कोणते?

उत्तर: कांबोज आणि सुराष्ट्र हे वार्ता-शस्त्रोपजीवी संघांचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत.

प्रश्न ২১: गणसंघातील निवड झालेल्या प्रतिनिधींना काय म्हटले जाई?

उत्तर: गणसंघातील निवड झालेल्या प्रतिनिधींना गणमुख्य असे म्हटले जाई.

प्रश्न २२: गणमुख्य कोणत्या संस्थेचे सदस्य असत?

उत्तर: गणमुख्य हे गणपरिषदेचे सदस्य असत आणि निर्णय प्रक्रियेत सहभागी होत.

प्रश्न २३: गणपरिषदेचे प्रमुख अधिकार कोणते होते?

उत्तर: गणपरिषदेला गणसंघाशी संबंधित सर्व महत्त्वाचे निर्णय घेण्याचे अधिकार असत, जसे की कायदे करणे, प्रशासन पाहणे, आणि परराष्ट्र धोरण ठरवणे.

प्रश्न २४: गणप्रमुखाला आणखी कोणत्या नावाने ओळखले जाई?

उत्तर: गणप्रमुखाला राजा किंवा अध्यक्ष या नावाने ओळखले जात असे.

प्रश्न २५: गणसंघातील इतर पदाधिकारी कोण होते?

उत्तर: गणसंघात उपराजा (उपाध्यक्ष), सेनापती आणि भांडागारिक (कोषाध्यक्ष) असे इतर महत्त्वाचे पदाधिकारी होते.

प्रश्न २६: अल्पलोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत काय म्हणतात?

उत्तर: अल्पलोकमत्ताक पद्धतीला इंग्रजीत Oligarchy असे म्हणतात.

प्रश्न २७: अल्पलोकमत्ताक पद्धतीत सत्ता कोणाकडे असे?

उत्तर: या पद्धतीत सत्ता समाजातील अभिजन किंवा श्रीमंत वर्गाच्या सभेकडे असे.

प्रश्न २८: पाणिनी आणि कौटिल्य यांनी कोणत्या प्रकाराचा उल्लेख केला आहे?

उत्तर: त्यांनी राजशब्दोपजीवी संघ या प्रकाराचा उल्लेख केला आहे.

प्रश्न २९: पाणिनीने कोणत्या गणसंघांचा समावेश राजशब्दोपजीवी प्रकारात केला आहे?

उत्तर: पाणिनीने बज्जी, अंधक-वृष्णी आणि यौधेय या गणसंघांचा समावेश राजशब्दोपजीवी प्रकारात केला आहे.

प्रश्न ३०: जनपदांच्या उदयाचे प्रमुख कारण काय होते?

उत्तर: जनपदांच्या उदयाचे प्रमुख कारण म्हणजे भौगोलिक सीमांची जाणीव आणि स्वायत्ततेची गरज — म्हणजेच स्वतःच्या शासनव्यवस्थेची भावना निर्माण होणे.