MSBSHSE Class 11 History Books Solution | Maharashtra MSBSHSE Class 11 History lesson 6 Answer 2025-2026 |

Chapter-6                          कलम का सिपाही  

प्र.१. गौतम बुद्धांनी त्यांच्या उपदेशात कोणत्या मूलभूत प्रश्नाकडे लोकांचे लक्ष वेधले?

उ. गौतम बुद्धांनी त्यांच्या उपदेशामध्ये 'दुःख' या मनुष्यजीवनाच्या मूलभूत प्रश्नाकडे लोकांचे लक्ष वेधले. त्यांनी सांगितले की प्रत्येक मनुष्याच्या जीवनात दुःख आहे आणि त्या दुःखाचे मूळ कारण जाणून घेऊनच खरे समाधान मिळू शकते.

प्र.२. बुद्धांच्या मते दुःख उत्पन्न होण्याचे कारण काय आहे?

उ. बुद्धांच्या मते दुःख उत्पन्न होण्याचे मूळ कारण ‘तृष्णा’ म्हणजेच इच्छा, लोभ आणि आसक्ती आहे. जेव्हा मनुष्य आपल्या इच्छा आणि अपेक्षांमध्ये अडकतो तेव्हा त्याला दुःखाचा अनुभव येतो.

प्र.३. दुःखनिरोध कसा साध्य होतो?

उ. बुद्धांनी सांगितले की तृष्णेवर विजय मिळवल्याने दुःखनिरोध साध्य होतो. म्हणजेच मनुष्याने आपल्या इच्छा, लोभ, मोह यांवर नियंत्रण मिळवले तर तो खऱ्या अर्थाने दुःखातून मुक्त होऊ शकतो.

प्र.४. दुःखनिरोधाचा मार्ग कोणता आहे?

उ. दुःखनिरोधाचा मार्ग म्हणजे अष्टांगिक मार्ग. हा मार्ग मनुष्याला योग्य आचार, विचार, वर्तन आणि ध्यानधारणेच्या सहाय्याने दुःखमुक्तीचा मार्ग दाखवतो.

प्र.५. गौतम बुद्धांनी सांगितलेल्या चार आर्यसत्यांची नावे व त्यांचा अर्थ लिहा.

उ.

(१) जगात सर्वत्र दुःख आहे — प्रत्येक जीवाला दुःखाचा अनुभव येतो.

(२) दुःखाचे मूळ तृष्णा आहे — सर्व दुःखांचे मूळ कारण इच्छा आणि आसक्ती आहे.

(३) तृष्णेवर विजय मिळवला की दुःखनिरोध होतो — तृष्णेचा नाश म्हणजे दुःखाचा अंत.

(४) अष्टांगिक मार्ग हा दुःखनिरोधाचा मार्ग आहे — योग्य जीवनमार्गाने चालल्यास दुःख संपते.

प्र.६. 'सम्यक् दृष्टी' म्हणजे काय?

उ. निसर्गनियमाविरुद्ध काहीही घडत नाही, हे सत्य स्वीकारणे म्हणजे सम्यक् दृष्टी. मनुष्याने वस्तुस्थितीकडे खुले मनाने पाहणे आवश्यक आहे.

प्र.७. 'सम्यक् संकल्प' म्हणजे काय?

उ. योग्य निर्धार ठेवणे म्हणजे सम्यक् संकल्प. म्हणजेच सत्य, अहिंसा, दया आणि करुणेच्या विचारांवर ठाम राहणे.

प्र.८. 'सम्यक् वाचा' म्हणजे काय?

उ. योग्य, सत्य आणि मधुर बोलणे म्हणजे सम्यक् वाचा. खोटे, कटू किंवा दुसऱ्यांना दुखावणारे शब्द टाळावेत.

प्र.९. 'सम्यक् कर्मान्त' म्हणजे काय?

उ. योग्य वर्तणूक म्हणजे सम्यक् कर्मान्त. म्हणजेच दुसऱ्यांचे अहित न करता सत्य, दया आणि न्यायाने वागणे.

प्र.१०. 'सम्यक् आजीव' म्हणजे काय?

उ. योग्य मार्गाने उपजीविका करणे म्हणजे सम्यक् आजीव. म्हणजेच प्रामाणिकपणे आणि नैतिकतेने उपजीविका करावी.

प्र.११. 'सम्यक् व्यायाम' म्हणजे काय?

उ. अयोग्य गोष्टी टाळून योग्य कर्म करण्यासाठी प्रयत्न करणे म्हणजे सम्यक् व्यायाम. मनुष्याने वाईट सवयींवर मात करून चांगल्या सवयी विकसित कराव्यात.

प्र.१२. 'सम्यक् स्मृती' म्हणजे काय?

उ. चित्ताची अखंड सावधानता आणि योग्य गोष्टींची स्मृती राखणे म्हणजे सम्यक् स्मृती. म्हणजेच मन आणि विचार यावर नियंत्रण ठेवणे.

प्र.१३. 'सम्यक् समाधी' म्हणजे काय?

उ. सुख-दुःखाच्या पलीकडील अवस्थेमध्ये चित्त स्थिरावणे म्हणजे सम्यक् समाधी. हे ध्यानधारणेद्वारे साध्य होते.

प्र.१४. अष्टांगिक मार्गाला दुसरे नाव काय आहे?

उ. अष्टांगिक मार्गाला ‘मध्यम प्रतिपदा’ असे म्हणतात, कारण तो टोकाची विलासिता आणि टोकाचे तप यांचा मध्यम मार्ग दाखवतो.

प्र.१५. गौतम बुद्धांनी कोणता संघ प्रस्थापित केला?

उ. गौतम बुद्धांनी भिक्खूंचा संघ प्रस्थापित केला. या संघामध्ये लोकांनी संसाराचा त्याग करून धर्मप्रसाराचे जीवन स्वीकारले.

प्र.१६. बौद्ध धर्मातील ‘त्रिशरण’ कोणती आहेत?

उ. ‘बुद्धं सरणं गच्छामि’, ‘धम्मं सरणं गच्छामि’ आणि ‘संघं सरणं गच्छामि’ ही तीन शरणे बौद्ध धर्मातील त्रिशरणे आहेत.

प्र.१७. ‘बुद्धं सरणं गच्छामि’ या वाक्याचा अर्थ काय?

उ. ‘मी बुद्धाच्या शरण जातो’ — म्हणजेच मी बुद्धाच्या शिकवणी आणि मार्गाचे अनुसरण करतो.

प्र.१८. ‘धम्मं सरणं गच्छामि’ या वाक्याचा अर्थ काय?

उ. ‘मी धर्माच्या शरण जातो’ — म्हणजेच मी बुद्धांनी सांगितलेल्या धर्ममार्गावर चालण्याचा संकल्प करतो.

प्र.१९. ‘संघं सरणं गच्छामि’ या वाक्याचा अर्थ काय?

उ. ‘मी संघाच्या शरण जातो’ — म्हणजेच मी भिक्खूंच्या संघाचा अनुयायी म्हणून धार्मिक जीवन जगण्याची प्रतिज्ञा करतो.

प्र.२०. त्रिशरण महत्त्वाची का आहेत?

उ. त्रिशरणे बौद्ध धर्माच्या आचारसंहितेचा पाया आहेत. त्याद्वारे अनुयायी बुद्ध, धर्म आणि संघ या तिन्हींच्या मार्गाने चालण्याची प्रतिज्ञा घेतात.

प्र.२१. गौतम बुद्धांचा जन्म कुठे झाला?

उ. गौतम बुद्धांचा जन्म नेपाळमधील लुंबिनी (रुम्मिनदेई) येथे झाला.

प्र.२२. लुंबिनीचा उल्लेख असलेला स्तंभलेख कोणत्या सम्राटाचा आहे?

उ. लुंबिनीचा उल्लेख असलेला स्तंभलेख मौर्य सम्राट अशोकाचा आहे.

प्र.२३. रुम्मिनदेई येथे उत्खननात काय मिळाले?

उ. रुम्मिनदेई येथे उत्खननात सम्राट अशोकाचा दगडी स्तंभलेख मिळाला.

प्र.२४. अशोकाने त्या स्तंभावर काय लिहिले होते?

उ. अशोकाने लिहिले होते की "देवानामपिय पियदसी" राजाच्या राज्याभिषेकानंतर तो बुद्धांच्या जन्मस्थळाला भेट देण्यासाठी आला आणि येथे बुद्धांचा जन्म झाला.

प्र.२५. अशोकाने लुंबिनी ग्रामाबाबत कोणती घोषणा केली?

उ. अशोकाने लुंबिनी ग्राम समृद्ध व्हावा या हेतूने त्यावरील कर माफ केला आणि बुद्धप्रती श्रद्धा व्यक्त केली.

प्र.२६. इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकात भारतात काय परिवर्तन घडले?

उ. इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकात प्राचीन भारतात राजकीय, सामाजिक, धार्मिक आणि आर्थिक सर्वच क्षेत्रांत मोठे परिवर्तन झाले.

प्र.२७. कोणत्या चार महाजनपदांमध्ये सत्तासंघर्ष सुरू होता?

उ. काशी, कोसल, अवंती आणि मगध या चार महाजनपदांमध्ये सत्तासंघर्ष चालू होता.

प्र.२८. मगधाची राजसत्ता कधी प्रबळ झाली?

उ. इसवी सनपूर्व चौथ्या शतकापर्यंत मगधाची राजसत्ता सर्वांत प्रबळ झाली.

प्र.२९. मगधाच्या उदयानंतर इतर महाजनपदांचे काय झाले?

उ. मगधाच्या उदयानंतर इतर महाजनपदांचे स्वतंत्र अस्तित्व संपुष्टात आले आणि मगधच प्रमुख राज्य बनले.

प्र.३०. मगधाच्या उदयाचा इतिहास आपण कुठे शिकणार आहोत?

उ. मगधाच्या उदयाचा इतिहास आपण पुढील पाठात सविस्तर शिकणार आहोत.

Answer by Dimpee Bora