MSBSHSE Class 11 History Books Solution | Maharashtra MSBSHSE Class 11 History lesson 10 Answer 2025-2026 |

Chapter-10                              महत्त्वाकांक्षा और लोभ

प्र.1. बॅक्ट्रियातील काही नाणी ग्रीक धर्तीची कशी होती?

उ: बॅक्ट्रियामध्ये सापडलेली काही नाणी आकार, वजन आणि कलात्मक दृष्ट्या ग्रीक नमुन्यांवर आधारित होती. काही नाण्यांवर घुबडाची प्रतिमा दिसते, जी ‘अथेना’ देवीचे चिन्ह आहे. अथेना ही अथेन्सची अधिष्ठात्री देवता असल्यामुळे या नाण्यांवर ग्रीक धार्मिक प्रभाव स्पष्टपणे दिसतो. त्यामुळे या नाण्यांमधून ग्रीक आणि भारतीय संस्कृतींचा संमिश्र परिणाम आढळतो.

प्र.2. बॅक्ट्रियन नाण्यांवरील भाषा आणि लिपीचे स्वरूप कसे होते?

उ: बॅक्ट्रियात सापडलेल्या इंडो-ग्रीक नाण्यांवर पुढच्या बाजूला ग्रीक भाषेतील लेख आणि मागील बाजूला प्राकृत भाषेतील लेख आढळतात. प्राकृत भाषेच्या लेखांसाठी ‘खरोष्ठी’ लिपीचा वापर करण्यात आला होता. यावरून त्या काळात दोन भिन्न भाषिक परंपरांचा प्रभाव होता, आणि व्यापारामुळे भाषिक एकात्मता वाढली होती.

प्र.3. त्या काळात उपजीविकेची प्रमुख साधने कोणती होती?

उ: त्या काळात शेती, उद्योगधंदे आणि व्यापार ही उपजीविकेची प्रमुख साधने होती. याच काळात भारतीय व्यापाऱ्यांचा परकीयांशी संपर्क वाढला आणि सागरी व्यापार फुलला. त्यामुळे देशाची आर्थिक भरभराट झाली आणि भारत सुवर्णभूमी म्हणून ओळखला जाऊ लागला.

प्र.4. त्या काळात भारताचा परकीय देशांशी व्यापार कसा होता?

उ: भारताचा परकीय व्यापार अत्यंत व्यापक होता. भारतीय माल जहाजांतून लाल समुद्रापर्यंत आणि तेथून इजिप्तमार्गे रोमपर्यंत पोहोचत असे. त्यामुळे भारतातून मौल्यवान वस्तू निर्यात होऊन परदेशी वस्तू आयात केल्या जात. या व्यापारामुळे भारतात सोने आणि चांदीचा प्रचंड ओघ वाढला.

प्र.5. भारतातून कोणत्या वस्तू निर्यात केल्या जात होत्या?

उ: भारतातून वाघ, सिंह, माकड, पोपट, मोर यांसारखे प्राणी आणि पक्षी, तसेच लोकर, रेशीम, मलमल, सुती कापड, हस्तिदंत, मोती, मसाले, चंदन, औषधी वनस्पती, हिरे, माणके आणि इतर चैनीच्या वस्तू निर्यात केल्या जात. या वस्तू रोमसारख्या समृद्ध देशांत अत्यंत मागणीच्या होत्या.

प्र.6. भारतात कोणत्या परदेशी वस्तू आयात केल्या जात होत्या?

उ: परदेशातून भारतात शिसे, तांबे, काच, चांदी, सोने आणि मद्य यांसारख्या वस्तू आयात केल्या जात. या वस्तू मुख्यतः युरोप आणि पश्चिम आशियातून आणल्या जात, आणि भारतात त्यांचा वापर उच्चवर्गीय समाजात होत असे.

प्र.7. या व्यापारामुळे भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर काय परिणाम झाला?

उ: या व्यापारामुळे भारतात सुवर्ण नाण्यांचा मोठ्या प्रमाणात ओघ वाढला. त्यामुळे देश समृद्ध झाला आणि व्यापारी वर्ग बलवान झाला. बंदरे, व्यापारमार्ग आणि उद्योगधंदे फुलले, आणि भारत आशियातील आर्थिक केंद्र बनला.

प्र.8. बॅक्ट्रियन ग्रीकांनी चलनात आणलेल्या सुवर्ण नाण्यांची वैशिष्ट्ये काय होती?

उ: बॅक्ट्रियन ग्रीकांनी चलनात आणलेल्या सुवर्ण नाण्यांवर राजे आणि देवदेवतांच्या आकृती कोरलेल्या असत. या नाण्यांवरील कलात्मकता आणि सूक्ष्मता ग्रीक शिल्पपरंपरेचा प्रभाव दर्शवतात. या नाण्यांचा प्रभाव नंतरच्या शक आणि कुशाण नाण्यांवरही पडला.

प्र.9. शक आणि कुशाणांच्या नाण्यांवर कोणत्या लिपीचा वापर झाला?

उ: शक आणि कुशाण राजांच्या नाण्यांवर खरोष्ठी लिपीचा वापर आढळतो. या लिपीतील प्राकृत मजकूर त्यांच्या काळातील भाषिक स्थिती आणि सांस्कृतिक संमिश्रणाचे द्योतक आहे.

प्र.10. या काळातील नाणी कोणत्या संस्कृतींच्या प्रभावाखाली होती?

उ: या काळातील नाण्यांवर ग्रीक, भारतीय आणि इराणी संस्कृतींचा संमिश्र प्रभाव दिसतो. विशेषतः कुशाणांनी भारतीय देवतांचे चित्रण करून भारतीय धार्मिक संस्कृतीला महत्त्व दिले. त्यामुळे ही नाणी बहुसांस्कृतिक सहअस्तित्वाचे प्रतीक ठरली.

प्र.11. कुशाणांनी नाण्यांवर कोणत्या देवतेची प्रतिमा दाखवली?

उ: कुशाण हे पहिले राजे होते ज्यांनी भारतीय देवदेवतांच्या प्रतिमा नाण्यांवर दाखवल्या. त्यांनी शिवप्रतिमा असलेली तांब्याची नाणी चलनात आणली. हे भारतीय धार्मिक विचारांना दिलेल्या महत्त्वाचे प्रतीक आहे.

प्र.12. कुशाण नाणी कोणत्या प्रदेशात सापडली आहेत?

उ: कुशाणांची नाणी भारत आणि चीनच्या सीमेलगतच्या प्रदेशात सापडली आहेत. यावरून हे स्पष्ट होते की कुशाण आणि चिनी राज्यकर्त्यांमध्ये राजनैतिक आणि व्यापारी संबंध होते.

प्र.13. कुशाण नाण्यांवरील लिपी आणि भाषेचे महत्त्व काय आहे?

उ: मध्य आशियात सापडलेल्या कुशाण नाण्यांवर खरोष्ठी लिपीतील प्राकृत मजकूर आढळतो. या पुराव्यांवरून हे दिसते की त्या काळात प्राकृत भाषा बोलणारे लोक भारतीय उपखंडाबाहेरही वास्तव्यास होते.

प्र.14. गांधार प्रदेशाला सांस्कृतिकदृष्ट्या महत्त्व का प्राप्त झाले?

उ: गांधार प्रदेशात भारतीय, ग्रीक, रोमन, इराणी आणि शक संस्कृतींचा संगम झाला. त्यामुळे येथे एक अद्वितीय सांस्कृतिक आणि कलात्मक परंपरा निर्माण झाली, ज्यामुळे गांधार प्रदेश कला आणि संस्कृतीचे केंद्र बनले.

प्र.15. गांधार शैली म्हणजे काय?

उ: गांधार शैली ही मूर्तिकलेची अशी पद्धत होती जिथे मूर्ती भारतीय विषयांवर आधारित पण ग्रीक शैलीत बनवल्या जात. या शैलीत नैसर्गिक सौंदर्याला आणि शारीरिक प्रमाणबद्धतेला विशेष महत्त्व दिलेले होते.

प्र.16. गांधार शैलीच्या विकासाला कोणत्या कारणांनी प्रोत्साहन मिळाले?

उ: बौद्ध धर्मातील महायान पंथाच्या उदयामुळे गांधार शैलीला प्रोत्साहन मिळाले. बौद्ध भिक्षूंनी आणि दानशूर लोकांनी बुद्ध व बोधिसत्वांच्या मूर्ती बांधण्यास दान दिले, ज्यामुळे ही कलाशैली फुलली.

प्र.17. गांधार शैलीतील मूर्तींची वैशिष्ट्ये कोणती होती?

उ: गांधार शैलीतील मूर्ती ग्रीक कलाप्रभावाने घडविलेल्या असत. त्यांत चेहऱ्याचे भाव, केसांची रचना आणि वस्त्रप्रावरणे अत्यंत वास्तववादी दाखविली जात. या मूर्तींतून शांतता, सौंदर्य आणि अध्यात्म व्यक्त होत असे.

प्र.18. मथुरा व वाराणसी कला शैली कशी होती?

उ: मथुरा आणि वाराणसी कलाशैली पूर्णतः भारतीय स्वरूपाची होती. या शैलीतील बुद्ध प्रतिमा भारतीय चेहरेपट्टी, वस्त्रप्रावरणे आणि धार्मिक भावनांनी परिपूर्ण आहेत. मथुरा हे त्या काळातील प्रमुख शिल्पकेंद्र होते.

प्र.19. मथुरा शिल्पपद्धतीची वैशिष्ट्ये काय आहेत?

उ: मथुरा शिल्पपद्धतीत प्रतिमा शिल्पाचा प्राधान्याने वापर केला जातो. विम तक्षम आणि कनिष्क यांच्या मूर्ती या शैलीच्या उत्कृष्ट उदाहरणांपैकी आहेत. या शैलीत देवदेवतांच्या प्रतिमा अत्यंत जिवंत आणि सामर्थ्यशाली दिसतात.

प्र.20. कुशाणकाळातील शिल्पकलेला ‘नवनिर्मितीचा काळ’ का म्हटले जाते?

उ: कुशाण काळात भारतीय शिल्पकलेत नवीन प्रयोग झाले. या काळात फक्त धार्मिक नव्हे तर सामाजिक जीवनाचेही प्रतिबिंब शिल्पात उमटले. त्यामुळे हा काळ भारतीय शिल्पकलेच्या नवसंजीवनीचा काळ ठरला.

प्र.21. कुशाणकालीन समाजातील समृद्धी कलाकृतींत कशी दिसते?

उ: कुशाणकाळातील मूर्ती आणि नाणी यांत राजे, अधिकारी आणि व्यापारी यांचे वैभव स्पष्ट दिसते. त्यामुळे त्या काळातील समाज आर्थिकदृष्ट्या संपन्न आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या प्रगत होता, हे दिसते.

प्र.22. ‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ या ग्रंथाचे महत्त्व काय आहे?

उ: ‘पेरिप्लस ऑफ द एरिथ्रियन सी’ हा ग्रंथ इसवी सनपूर्व पहिल्या शतकात लिहिला गेला. त्यात तांबड्या समुद्रापासून भारतीय किनाऱ्यांपर्यंतच्या सागरी मार्गांचे आणि व्यापार केंद्रांचे वर्णन आहे. त्यामुळे त्या काळातील सागरी व्यापाराचा स्पष्ट अंदाज मिळतो.

प्र.23. भारत-रोम व्यापाराचे प्रमुख मार्ग कोणते होते?

उ: भारतातून जहाजे अरब समुद्र आणि तांबडा समुद्र ओलांडून इजिप्तमार्गे रोमपर्यंत पोहोचत. हे मार्ग भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील प्रमुख बंदरांपासून सुरू होत आणि रोमपर्यंत थेट व्यापाराची सोय करत.

प्र.24. भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरील व्यापार केंद्रे कोणती होती?

उ: महाराष्ट्र आणि गुजरात किनाऱ्यावर अनेक व्यापार केंद्रे होती. त्यांत सूपारक (सोपारा), कैकाडी, केळवे, चौल, दोर, आणि भारुकच्छ (भडोच) ही प्रमुख बंदरे होती, जिथून परदेशी व्यापार होत असे.

प्र.25. भारत-रोम व्यापारामुळे भारताला काय लाभ झाला?

उ: रोमशी झालेल्या व्यापारामुळे भारताला सोने आणि चांदीचे मोठे भांडार प्राप्त झाले. या व्यापारामुळे कारागीर, व्यापारी आणि बंदरनगरे समृद्ध झाली आणि भारताची आर्थिक प्रगती वेगाने झाली.

प्र.26. ग्रीक आणि रोमन संस्कृतीचा भारतीय कलांवर कसा प्रभाव पडला?

उ: भारतीय कलाकारांनी ग्रीक आणि रोमन कलांची सौंदर्यदृष्टी आत्मसात केली. मूर्तींतील चेहऱ्यांची अभिव्यक्ती, वस्त्रांचे तपशील आणि शारीरिक सौष्ठव हे गुण भारतीय कलांमध्ये दिसू लागले.

प्र.27. गांधार व मथुरा शैलींमधील मुख्य फरक काय आहे?

उ: गांधार शैली ग्रीक प्रभावाखाली असून ती वास्तववादी आहे, तर मथुरा शैली भारतीय परंपरेवर आधारित असून ती अधिक धार्मिक आणि भावनिक आहे.

प्र.28. कुशाण आणि चिनी राज्यकर्त्यांचे संबंध कसे होते?

उ: कुशाण आणि चिनी राज्यकर्त्यांमध्ये राजनैतिक तसेच व्यापारी संबंध होते. त्याचा पुरावा भारत-चीन सीमेलगत सापडलेल्या कुशाण नाण्यांवरून मिळतो.

प्र.29. गांधार शैलीत बोधिसत्वांच्या मूर्ती का तयार केल्या गेल्या?

उ: महायान पंथाच्या प्रभावाखाली बुद्ध आणि बोधिसत्वांना देवतांच्या स्वरूपात पूजले जाऊ लागले. त्यामुळे त्यांच्या मूर्ती तयार करणे हा धार्मिक श्रद्धेचा भाग बनला.

प्र.30. त्या काळातील कलाकृतींमधून कोणते सामाजिक मूल्य व्यक्त होते?

उ: त्या काळातील कला आणि शिल्पांमधून सौंदर्य, समृद्धी, धार्मिक सहिष्णुता आणि विविध संस्कृतींचे एकात्मतेचे मूल्य व्यक्त होते. या काळात भारत खरोखरच ‘संस्कृतींचे संगमस्थान’ बनला होता.

Answer by Dimpee Bora