MSBSHSE Class 11 History Chapter 15 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 11 History Lesson 15 Answer 2025-2026 |

Chapter- 15                        समाचार : जन से जनहित तक

१. मुघल काळात भारताचा परदेशी व्यापार कसा होता?

उ: मुघल काळात भारताचा परदेशी व्यापार अत्यंत समृद्ध आणि भरभराटीस आलेला होता. भारतातील कारागिरी, वस्त्रोद्योग आणि मसाल्यांचे उत्पादन यामुळे अनेक देश भारताशी व्यापार करत असत.

२. भारतातून निर्यात होणाऱ्या वस्तू कोणत्या होत्या?

उ: भारतातून रेशमी कापड, कापूस, रत्ने, मोती, मसाल्याचे पदार्थ, निळा रंग (नीळ) इत्यादी वस्तूंची निर्यात होत असे. या वस्तूंची युरोप आणि आशियात मोठी मागणी होती.

३. भारतात कोणत्या वस्तू आयात केल्या जात होत्या?

उ: भारतात प्रामुख्याने चैनीच्या वस्तू, जसे की मद्य, घड्याळे, आरसे, शस्त्रे आणि कलात्मक वस्तू आयात केल्या जात होत्या.

४. परदेशी व्यापाऱ्यांना भारतीय मालाची किंमत कोणत्या स्वरूपात द्यावी लागत असे?

उ: परदेशी व्यापाऱ्यांना भारतीय मालाची किंमत चांदीच्या स्वरूपात द्यावी लागत असे कारण भारतीय व्यापारी चांदीला अधिक महत्त्व देत असत.

५. भारतात दरवर्षी किती प्रकारचा मौल्यवान धातू येत असे?

उ: भारतात दरवर्षी परदेशी व्यापारातून मोठ्या प्रमाणात चांदी येत असे, त्यामुळे भारत “संपत्तीचा साठा” म्हणून ओळखला जात होता.

६. एडवर्ड टेरीने भारताबद्दल काय म्हटले होते?

उ: एडवर्ड टेरीने म्हटले की, “जशा नद्यांच्या प्रवाहांचा शेवट समुद्रात होतो तसे जगातील चांदीचे प्रवाह भारतात येऊन मिळतात आणि तेथेच राहतात.”

७. नीळ, हळद, लाख, कुसुंब यांपासून काय तयार केले जात होते?

उ: या सर्व पदार्थांपासून रंग तयार केले जात आणि त्यांचा वापर वस्त्रोद्योगात, कापड रंगवण्यासाठी आणि हस्तकलेत केला जात होता.

८. ओतकामाच्या उद्योगात काय तयार केले जात होते?

उ: ओतकामाच्या उद्योगात विविध प्रकारची शस्त्रास्त्रे, तोफा, भाले, तसेच शेतकऱ्यांसाठी नांगर, हत्यारे आणि अवजारे तयार केली जात होती.

९. तांबे आणि पितळ यांपासून कोणत्या वस्तूंना मागणी होती?

उ: तांबे आणि पितळ यांपासून भांडी, पूजा साहित्य आणि सजावटीच्या वस्तू बनवल्या जात व त्यांना देशांतर्गत आणि परदेशात मोठी मागणी होती.

१०. कागद निर्मितीसाठी कोणता प्रांत प्रसिद्ध होता?

उ: बिहार प्रांत कागद निर्मितीसाठी प्रसिद्ध होता. येथे रेशमापासून उत्कृष्ट दर्जाचा कागद तयार केला जात असे.

११. सियालकोटचा कागद कशासाठी प्रसिद्ध होता?

उ: सियालकोटचा कागद पांढरा आणि शुभ्र असल्यामुळे तो अतिशय प्रसिद्ध होता आणि तो उच्च दर्जाच्या हस्तलिखितांसाठी वापरला जात असे.

१२. मीठ आणि साखर कोणत्या काळातील महत्त्वाचे उद्योग होते?

उ: मीठ आणि साखर हे मुघल काळातील महत्त्वाचे उद्योग होते. देशभरात या वस्तूंचे उत्पादन मोठ्या प्रमाणात होत असे.

१३. मुघल काळात बहुसंख्य लोक कुठे राहत असत?

उ: मुघल काळात बहुसंख्य लोक ग्रामीण भागात म्हणजेच खेड्यांत राहत असत. शेती हा त्यांच्या जीवनाचा मुख्य आधार होता.

१४. त्या काळात प्रत्येक गाव कसे होते?

उ: प्रत्येक गाव स्वयंपूर्ण होते. गावातील लोकांना लागणाऱ्या सर्व वस्तू गावातच उपलब्ध होत आणि गाव स्वतःची प्रशासन व्यवस्था सांभाळत असे.

१५. त्या काळात जातिव्यवस्था कशी होती?

उ: त्या काळात जातिव्यवस्था अत्यंत स्थिर होती. प्रत्येक जातीचे ठरलेले व्यवसाय होते आणि सामाजिक जीवन त्या चौकटीतच चालत असे.

१६. उच्चवर्गातील स्त्रियांमध्ये कोणती प्रथा प्रचलित होती?

उ: उच्चवर्गातील मुसलमान व हिंदू स्त्रियांमध्ये पडदा पद्धत प्रचलित होती. स्त्रिया सार्वजनिक ठिकाणी पडद्याशिवाय बाहेर जात नसत.

१७. अकबराने शिक्षण पद्धतीत काय सुधारणा केल्या?

उ: अकबराने पारंपरिक इस्लामी शिक्षणाबरोबर भारतीय तत्त्वज्ञान, गणित, कृषिशास्त्र, राज्यशास्त्र, खगोलशास्त्र इत्यादी विषयांचा अभ्यासक्रमात समावेश करून शिक्षण व्यापक केले.

१८. मुघल काळात कोणत्या ठिकाणी मदरसे प्रस्थापित झाले होते?

उ: मुघल काळात संभलपूर, अहमदाबाद, आणि इतर अनेक ठिकाणी विद्या आणि धार्मिक शिक्षणासाठी मदरसे प्रस्थापित झाले होते.

१९. दक्षिण भारतातील कोणती शहरे शिक्षणासाठी प्रसिद्ध होती?

उ: दक्षिण भारतातील अहमदनगर, गुलबर्गा, बुर्हाणपूर, विजापूर, गोलकोंडा आणि हैदराबाद ही शहरे शिक्षण व विद्यासंस्थांसाठी प्रसिद्ध होती.

२०. अहमदनगर येथे कोणत्या संताने मदरसा स्थापन केला?

उ: अहमदनगर येथे संत ताहीर बांनी उत्कृष्ट मदरसा स्थापन केला होता, जो विद्वानांचा केंद्र बनला.

२१. मदरशांमध्ये कोणती सोय उपलब्ध होती?

उ: मदरशांमध्ये सुसज्ज ग्रंथालये, अभ्यासासाठी जागा आणि धार्मिक व लौकिक विषयांचे शिक्षण देण्यासाठी शिक्षक उपलब्ध होते.

२२. मदरशांच्या ग्रंथालयांची देखभाल कोण करत असे?

उ: मदरशांमधील ग्रंथालयांची देखभाल करण्यासाठी खास सेवकवर्ग नेमलेला होता.

२३. बाबर व हुमायून यांच्या काळात राज्याचा विस्तार कुठपर्यंत होता?

उ: बाबर व हुमायून यांच्या काळात मुघल राज्याचा विस्तार फक्त उत्तर भारतापुरता मर्यादित होता.

२४. नर्मदेच्या दक्षिणेस कोणती राज्ये होती?

उ: नर्मदेच्या दक्षिणेस खानदेशची सुलतानशाही, अहमदनगरची निजामशाही, विजापूरची आदिलशाही आणि गोलकोंड्याची कुतुबशाही अशी प्रमुख राज्ये होती.

२५. अकबराने कोणत्या सुलतानशाहीवर मोहीम राबवली?

उ: अकबराने अहमदनगरच्या निजामशाहीवर मोहीम राबवली.

२६. अकबराने अहमदनगरच्या किल्ल्याला वेढा कोणत्या वर्षी दिला?

उ: अकबराने इ.स. १५९५ मध्ये अहमदनगरच्या किल्ल्याला वेढा दिला.

२७. चांद सुलताना कोण होती?

उ: चांद सुलताना ही हुसेन निजामशहाची मुलगी होती आणि अहमदनगरची धाडसी शासिका होती.

२८. चांद सुलतानाने काय केले?

उ: चांद सुलतानाने अकबराच्या सैन्याविरुद्ध अत्यंत धैर्याने आणि हुशारीने प्रतिकार केला, ज्यामुळे तिचे नाव इतिहासात अजरामर झाले.

२९. अकबराने दक्षिणेत जिंकलेल्या प्रदेशांचे किती सुभे निर्माण केले?

उ: अकबराने दक्षिणेत जिंकलेल्या प्रदेशांचे तीन सुभे निर्माण केले — अहमदनगर, वन्हाड आणि खानदेश.

३०. औरंगजेबाच्या काळात कोणता संघर्ष झाला?

उ: औरंगजेबाच्या काळात मराठ्यांच्या छत्रपती शिवाजी महाराजांनी स्थापन केलेल्या राज्याने मुघल साम्राज्याशी तीव्र संघर्ष केला.

Answer by Dimpee Bora