MSBSHSE Class 6 History Chapter 5 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 6 History Lesson 5 Answer 2025-2026 |

 Chapter- 5                 प्राचीन भारतातील धार्मिक प्रवाह

1. बोधिवृक्ष व बोधगया यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: भगवान गौतम बुद्धांना दीर्घ तपश्चर्येनंतर बोधिवृक्षाखाली ज्ञानप्राप्ती झाली. या ज्ञानप्राप्तीमुळे ते ‘बुद्ध’ म्हणून ओळखले जाऊ लागले. ज्या ठिकाणी त्यांना बोध म्हणजेच ज्ञान प्राप्त झाले, त्या स्थळाला पुढे ‘बोधगया’ असे नाव पडले. बोधगया हे बौद्ध धर्माचे सर्वात पवित्र तीर्थस्थान मानले जाते आणि आजही जगभरातील बौद्ध भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

2. बुद्धांनी पहिले प्रवचन कुठे दिले?

उत्तर:भगवान बुद्धांनी आपले पहिले प्रवचन वाराणसीजवळील सारनाथ येथे दिले. येथे त्यांनी पंचशील व मध्यम मार्गाचा उपदेश केला. या प्रवचनामुळे बौद्ध धर्माच्या प्रचाराची अधिकृत सुरुवात झाली, म्हणून सारनाथला विशेष धार्मिक महत्त्व आहे.

3. बुद्धांच्या उपदेशाला काय म्हणतात?

उत्तर: भगवान बुद्धांनी दिलेल्या उपदेशाला ‘धम्म’ असे म्हटले जाते. धम्म हा सत्य, अहिंसा, करुणा, नैतिकता आणि संयम यांवर आधारित आहे. धम्माचा उद्देश मानवाला दुःखातून मुक्त करून शांत व सदाचारयुक्त जीवनाकडे नेणे हा होता.

4. ‘धम्मचक्कपवत्तन’ म्हणजे काय?

उत्तर: भगवान बुद्धांनी सारनाथ येथे पहिले प्रवचन दिले आणि धम्माचा प्रचार सुरू केला. त्यामुळे या घटनेला पाली भाषेत ‘धम्मचक्कपवत्तन’ असे म्हटले जाते. याचा अर्थ ‘धम्माच्या चक्राला गती देणे’ असा होतो.

 5. धम्मचक्कपवत्तनाचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: धम्मचक्कपवत्तन ही बौद्ध धर्माच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची घटना आहे. यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रचार सुरू झाला आणि बुद्धांच्या विचारांचा प्रसार समाजात होऊ लागला. ही घटना बौद्ध संघाच्या स्थापनेस कारणीभूत ठरली.

 6. बुद्धांनी सांगितलेली पंचशील तत्त्वे कोणती?

उत्तर: भगवान बुद्धांनी नैतिक जीवनासाठी पाच मूलभूत तत्त्वे सांगितली, त्यांनाच पंचशील असे म्हणतात. ही तत्त्वे सामान्य माणसाला सदाचाराचे मार्गदर्शन करतात.

7. पंचशीलांपैकी पहिला नियम कोणता आहे?

उत्तर: प्राण्यांची हत्या करण्यापासून दूर राहणे हा पंचशीलांचा पहिला नियम आहे. बुद्धांनी अहिंसेला अत्यंत महत्त्व दिले असून सर्व सजीवांवर करुणा बाळगण्याचा उपदेश केला.

8. चोरीविषयी बुद्धांचे मत काय होते?

उत्तर: चोरी करणे हे अनैतिक कृत्य आहे, असे बुद्धांचे मत होते. त्यामुळे चोरीपासून दूर राहावे व प्रामाणिक जीवन जगावे, असा त्यांनी उपदेश केला.

 9. अनैतिक आचरणाबाबत बुद्धांचा उपदेश काय होता?

उत्तर: बुद्धांनी अनैतिक आचरण टाळून शुद्ध, संयमित व सदाचारयुक्त जीवन जगण्याचा संदेश दिला. नैतिक आचरणामुळे मनाची शांती आणि सामाजिक सुसंवाद साधता येतो, असे त्यांनी सांगितले.

 

10. असत्य बोलण्याविषयी बुद्धांचे विचार स्पष्ट करा.

उत्तर: सत्य हे नैतिक जीवनाचे मूळ आहे, असे बुद्धांचे मत होते. असत्यामुळे समाजात अविश्वास निर्माण होतो, म्हणून सत्य बोलण्याचा आणि असत्यापासून दूर राहण्याचा उपदेश त्यांनी केला.

 11. मादक पदार्थांविषयी बुद्धांनी काय सांगितले?

उत्तर: मादक पदार्थांचे सेवन मनुष्याची बुद्धी व विवेक नष्ट करते. त्यामुळे सदाचार व संयम राखण्यासाठी मादक पदार्थांपासून दूर राहावे, असा बुद्धांचा स्पष्ट उपदेश होता.

12. बौद्ध संघ म्हणजे काय?

उत्तर: भगवान बुद्धांनी आपल्या धम्माचा प्रचार करण्यासाठी भिक्खूंचा संघ निर्माण केला. या संघाला ‘बौद्ध संघ’ असे म्हणतात. संघ हा बौद्ध धर्माचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ होता.

13. भिक्खू कोणाला म्हणतात?

उत्तर: गृहस्थ जीवनाचा त्याग करून बौद्ध संघात प्रवेश करणाऱ्या बुद्धांच्या अनुयायांना ‘भिक्खू’ असे म्हणतात. ते साधे, संयमित व त्यागमय जीवन जगत.

14. भिक्खूंचे जीवन कसे होते?

उत्तर: भिक्खू चारिका करून विविध ठिकाणी जात आणि लोकांना धम्माचा उपदेश करत. ते भिक्षेवर जीवन जगत आणि सांसारिक सुखांचा त्याग करत असत.

 15. चारिका म्हणजे काय?

उत्तर: धम्माचा प्रसार करण्यासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरणे याला ‘चारिका’ असे म्हणतात. चारिकेमुळे बौद्ध धर्म दूरदूर पसरला.

16. स्त्रियांसाठी बौद्ध संघ होता का?

उत्तर: होय, बौद्ध धर्मात स्त्रियांसाठी स्वतंत्र संघ होता. हे त्या काळातील समाजव्यवस्थेत एक क्रांतिकारी पाऊल होते.

17. स्त्री संघातील सदस्यांना काय म्हणत?

उत्तर:स्त्री संघातील सदस्यांना ‘भिक्खुनी’ असे म्हटले जात असे.

 18. बौद्ध धर्मात स्त्रियांचे स्थान कसे होते?

उत्तर: बौद्ध धर्मात स्त्रियांना संघात प्रवेश देण्यात आला होता. त्यामुळे त्यांना धार्मिक समानता व आदराचे स्थान प्राप्त झाले.

 19. बौद्ध धर्मात प्रवेशासाठी कोणती अट होती?

उत्तर: बौद्ध धर्मात प्रवेशासाठी जात, वर्ण किंवा लिंगाचा कोणताही भेद नव्हता. सर्वांना समान संधी देण्यात आली.

 20. बौद्ध धर्माचा सामाजिक संदेश काय होता?

उत्तर: सर्व मानव समान आहेत, करुणा, अहिंसा व नैतिकतेने जीवन जगावे, हा बौद्ध धर्माचा मुख्य सामाजिक संदेश होता.

 21. बौद्ध धर्म सर्व वर्णांसाठी खुला का होता?

उत्तर: बुद्धांनी जातिव्यवस्थेला विरोध केला. त्यामुळे सर्व वर्णांतील व जातींतील लोकांना बौद्ध धर्मात प्रवेश होता.

 22. बौद्ध संघाचा धर्मप्रसारात कसा उपयोग झाला?

उत्तर: भिक्खू व भिक्खुनी चारिका करून गावोगावी धम्माचा उपदेश करत. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा मोठ्या प्रमाणावर प्रसार झाला.

23. बुद्धांचा उपदेश लोकांपर्यंत कसा पोहोचला?

उत्तर: बुद्ध आणि त्यांच्या अनुयायांनी लोकांच्या बोलीभाषेत धम्म सांगितला. त्यामुळे सामान्य लोकांना तो सहज समजला आणि स्वीकारला.

24.  बौद्ध धर्मातील नैतिकतेचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: पंचशीलांमुळे मानवाच्या वर्तनात शुद्धता, संयम, करुणा आणि शांती निर्माण होते. म्हणूनच बौद्ध धर्मात नैतिकतेला अत्यंत महत्त्व दिले आहे.

25. बौद्ध धर्माचा भारतीय समाजावर झालेला परिणाम सांगा.

उत्तर: बौद्ध धर्मामुळे अहिंसा, समता, करुणा व नैतिक जीवनाचा प्रसार झाला. जातिभेद कमी होण्यास मदत झाली आणि समाज अधिक मानवी मूल्यांकडे वळला.

Answer by Dimpee Bora