MSBSHSE Class 6 History Chapter 6 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 6 History Lesson 6 Answer 2025-2026 |

 Chapter- 6                             जनपदे आणि महाजनपदे

1. जनपदे म्हणजे काय? जनपदांची निर्मिती कधी झाली?

उत्तर: इ.स.पू. १००० ते इ.स.पू. ६०० हा कालखंड वैदिकोत्तर कालखंड मानला जातो. या काळात भारतीय उपखंडात छोटी-छोटी राज्ये निर्माण झाली, त्यांनाच ‘जनपदे’ असे म्हणतात. जनपदे ही राजकीय, सामाजिक व आर्थिक संघटनांची प्रारंभीची रूपे होती.

2. जनपदे कोणत्या प्रदेशात पसरलेली होती?

उत्तर: जनपदे वायव्येला आजच्या अफगाणिस्तानपासून पूर्वेला बिहार, बंगाल, ओडिशापर्यंत आणि दक्षिणेला महाराष्ट्रापर्यंत पसरलेली होती. आजच्या महाराष्ट्राचा काही भाग ‘अश्मक’ या जनपदात येत होता.

 3. जनपदांविषयी माहिती कोणत्या स्रोतांतून मिळते?

उत्तर: संस्कृत, पाली व अर्धमागधी साहित्यामध्ये जनपदांची नावे आढळतात. तसेच ग्रीक इतिहासकारांच्या लिखाणातूनही जनपदांविषयी महत्त्वाची माहिती मिळते.

4. जनपदांमधील शासनपद्धती कशी होती?

उत्तर: काही जनपदांमध्ये राजेशाही होती, तर काही जनपदे गणराज्य स्वरूपाची होती. त्यामुळे त्या काळात विविध प्रकारच्या शासनपद्धती अस्तित्वात होत्या.

5. गणराज्य म्हणजे काय?

उत्तर: ज्या राज्यांमध्ये राजा नसून जनपदातील ज्येष्ठ व्यक्ती सामूहिकपणे राज्यकारभार चालवत, त्यांना गणराज्य असे म्हणत. येथे लोकसहभागावर आधारित प्रशासन होते.

6. गणपरिषद म्हणजे काय?

उत्तर: गणराज्यांमध्ये जनपदातील ज्येष्ठ व्यक्तींची एक परिषद असत, तिला ‘गणपरिषद’ असे म्हणत. या परिषदेत राज्यकारभाराविषयी चर्चा व निर्णय घेतले जात.

 7. संथागार म्हणजे काय?

उत्तर: ज्या सभागृहात गणपरिषदेच्या बैठकांचा आयोजन होत असे, त्या ठिकाणाला ‘संथागार’ असे म्हणत.

8. गौतम बुद्ध कोणत्या गणराज्याशी संबंधित होते?

उत्तर: गौतम बुद्ध हे शाक्य गणराज्याशी संबंधित होते. त्यामुळे बौद्ध धर्माच्या विचारांवर गणराज्यांची परंपरा दिसून येते.

 9. जनपदांची आर्थिक वैशिष्ट्ये कोणती होती?

उत्तर: प्रत्येक जनपदाची स्वतंत्र नाणी होती. यावरून त्या काळातील व्यापार व आर्थिक स्वायत्तता स्पष्ट होते.

10. महाजनपदे म्हणजे काय?

उत्तर: काही जनपदे कालांतराने अधिक बलशाली झाली व त्यांच्या सीमा विस्तारल्या. अशा सामर्थ्यवान जनपदांना ‘महाजनपदे’ असे म्हणू लागले.

11. सोळा महाजनपदांना विशेष महत्त्व कधी प्राप्त झाले?

उत्तर: साहित्यातील उल्लेखांनुसार इ.स.पू. सहाव्या शतकापर्यंत सोळा महाजनपदे विशेष महत्त्वाची ठरली होती.

 12. प्रमुख चार महाजनपदे कोणती होती?

उत्तर: कोसल, वत्स, अवंती आणि मगध ही चार महाजनपदे सर्वाधिक सामर्थ्यवान होती.

13. सोळा महाजनपदांची नावे लिहा.

उत्तर: काशी, कोसल, मल्ल, वत्स, चेदि, कुरु, पांचाल, मत्स्य, शूरसेन, अश्मक, अवंती, अंग, मगध, वृज्जी, गांधार आणि कंबोज.

14. मगध महाजनपदाचा उदय कसा झाला?

उत्तर: मगधाने आपल्या भौगोलिक स्थानाचा, सुपीक जमिनीचा व सक्षम शासकांचा लाभ घेऊन हळूहळू आपली सत्ता विस्तारली आणि एक सामर्थ्यवान साम्राज्य निर्माण केले.

15. अजातशत्रूचे मगधाच्या इतिहासातील महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: बिंबिसाराचा मुलगा अजातशत्रू याने मगधाचा विस्तार करण्याचे धोरण स्वीकारले. त्याने अनेक गणराज्ये जिंकून मगध अधिक बलवान केले.

16. अजातशत्रू व बौद्ध धर्म यांचे संबंध स्पष्ट करा.

उत्तर: अजातशत्रूने बौद्ध धर्म स्वीकारला होता. गौतम बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्याच्या कारकिर्दीत राजगृह येथे बौद्ध धर्माची पहिली संगिती (परिषद) झाली.

17. पाटलिपुत्रची स्थापना कशी झाली?

उत्तर: अजातशत्रूच्या काळात मगधाच्या पाटलीग्राम या नव्या राजधानीचा पाया घातला गेला. पुढे हेच शहर ‘पाटलिपुत्र’ या नावाने प्रसिद्ध झाले, जे आजच्या पाटण्याच्या परिसरात होते.

18. शिशुनागचे कार्य स्पष्ट करा.

उत्तर: अजातशत्रूनंतर शिशुनाग हा महत्त्वाचा राजा झाला. त्याने अवंती, कोसल व वत्स ही राज्ये मगध साम्राज्याला जोडली.

19. नंद घराण्याचा काळ व वैशिष्ट्ये सांगा.

उत्तर: इ.स.पू. ३६४ ते इ.स.पू. ३२४ या काळात नंद राजांची सत्ता होती. त्यांनी सक्षम शासनव्यवस्था उभारली आणि सामर्थ्यवान सैन्य ठेवले.

20. नंद राजांचे सैन्य कसे होते?

उत्तर: नंद राजांकडे पायदळ, घोडदळ, रथदळ आणि हत्तीदळ असे चतुरंग सैन्य होते, जे त्या काळात अत्यंत प्रभावी मानले जात होते.

21. नंद राजांचे आर्थिक योगदान काय होते?

उत्तर: नंद राजांनी वजनमापांची प्रमाणित पद्धत सुरू केली. यामुळे व्यापार आणि प्रशासन अधिक सुव्यवस्थित झाले.

22. धनानंद कोण होता?

उत्तर: धनानंद हा नंद घराण्याचा शेवटचा राजा होता. त्याच्या काळात मगध साम्राज्याचा विस्तार पंजाबपर्यंत झाला.

23. मौर्य साम्राज्याचा पाया कसा घातला गेला?

उत्तर: धनानंदाच्या कारकिर्दीत चंद्रगुप्त मौर्याने पाटलिपुत्र जिंकून नंद राजवटीचा अंत केला आणि मौर्य साम्राज्याचा पाया घातला.

24. मगध साम्राज्याचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: मगध साम्राज्यामुळे उत्तर भारतात राजकीय एकी साधली गेली. पुढे याच पायावर मौर्य साम्राज्यासारखे विशाल साम्राज्य उभे राहिले.

25. जनपदे ते महाजनपदे आणि मगध साम्राज्य – थोडक्यात आढावा द्या.

उत्तर: वैदिकोत्तर काळात जनपदांची निर्मिती झाली. काही जनपदे शक्तिशाली होऊन महाजनपदे बनली. त्यांपैकी मगध सर्वाधिक बलवान ठरले आणि पुढे भारतातील पहिले मोठे साम्राज्य म्हणून उदयास आले.

Answer by Dimpee Bora