MSBSHSE Class 7 History Chapter 1 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 7 History Lesson 1 Answer 2025-2026 |

 Chapter- 1                   इतिहासाची साधने

१. इतिहास म्हणजे काय?

उत्तर: भूतकाळात घडलेल्या घटनांची कालक्रमानुसार, शास्त्रशुद्ध व पद्धतशीर माहिती म्हणजे इतिहास होय. इतिहास हा विश्वसनीय पुराव्यांवर आधारित असतो आणि त्याच्या अभ्यासातून मानवाच्या भूतकाळातील जीवनपद्धती, संस्कृती व घडामोडी समजतात.

२. ‘इतिहास’ या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट करा.

उत्तर: इतिहास हा शब्द ‘इति + ह + आस’ असा तयार झाला आहे. याचा अर्थ ‘असे घडले’ असा होतो. म्हणजेच प्रत्यक्ष घडलेल्या घटनांचे सत्य व वस्तुनिष्ठ वर्णन म्हणजे इतिहास.

३. भारतीय मध्ययुगीन कालखंड कोणता मानला जातो?

उत्तर: भारतीय इतिहासातील मध्ययुगीन कालखंड साधारणतः इसवी सनाच्या नवव्या शतकापासून अठराव्या शतकाच्या अखेरपर्यंतचा मानला जातो.

४. इतिहासाच्या दृष्टीने कोणते चार घटक महत्त्वाचे आहेत?

उत्तर: व्यक्ती, समाज, स्थळ आणि काळ हे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे घटक आहेत. या चार घटकांच्या आधारे इतिहासाचा अभ्यास केला जातो.

५. इतिहासाची साधने म्हणजे काय?

उत्तर: इतिहासाच्या अभ्यासासाठी वापरल्या जाणाऱ्या विश्वसनीय पुराव्यांना इतिहासाची साधने असे म्हणतात. ही साधने इतिहास समजून घेण्यास मदत करतात.

६. इतिहासाच्या साधनांचे मुख्य प्रकार कोणते आहेत?

उत्तर: इतिहासाच्या साधनांचे तीन मुख्य प्रकार आहेत—

१) भौतिक साधने

२) लिखित साधने

३) मौखिक साधने

७. भौतिक साधने म्हणजे काय? उदाहरणे द्या.

उत्तर: वस्तू, वास्तू किंवा त्यांचे अवशेष यांना भौतिक साधने म्हणतात. उदा. किल्ले, नाणी, शिलालेख, स्मारके, लेणी, शस्त्रे, दागिने इत्यादी.

८. किल्ल्यांचे इतिहासात महत्त्व काय आहे?

उत्तर: किल्ल्यांवरून त्या काळातील संरक्षणव्यवस्था, वास्तुकला, राजकीय सत्ता व प्रशासनाची माहिती मिळते. गिरिदुर्ग, जलदुर्ग, वनदुर्ग, भुईकोट हे किल्ल्यांचे प्रकार आहेत.

९. स्मारकांमधून कोणती माहिती मिळते?

उत्तर: स्मारकांमधून त्या काळातील वास्तुकलेची प्रगती, आर्थिक स्थिती, कलेचा दर्जा, धार्मिक श्रद्धा व सामाजिक जीवनाची माहिती मिळते.

१०. नाणी इतिहास कसा सांगतात?

उत्तर: नाण्यांवरून राज्यकर्त्यांचा काळ, धर्म, प्रशासन, आर्थिक व्यवहार व धातूशास्त्राची प्रगती समजते. नाणी हे अत्यंत महत्त्वाचे भौतिक साधन आहे.

११. नाण्यांवरून धार्मिक समन्वय कसा दिसून येतो?

उत्तर: अकबराच्या नाण्यांवरील राम-सीतेचे चित्र किंवा हैदरअलीच्या नाण्यांवरील शिव-पार्वतीच्या प्रतिमा धार्मिक समन्वय दर्शवतात.

१२. शिलालेख म्हणजे काय?

उत्तर: दगड, भिंत किंवा मंदिरांवर कोरलेले लेख म्हणजे शिलालेख होत. हे इतिहासाचे अत्यंत विश्वसनीय साधन मानले जाते.

१३. ताम्रपट म्हणजे काय?

उत्तर: तांब्याच्या पत्र्यावर कोरलेल्या लेखांना ताम्रपट म्हणतात. यामध्ये राजाज्ञा, दानपत्रे व निर्णय कोरलेले असतात.

१४. शिलालेखांचे ऐतिहासिक महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: शिलालेखांमधून भाषा, लिपी, समाजजीवन, प्रशासन व धार्मिक माहिती मिळते. त्यामुळे ते इतिहासलेखनाचे महत्त्वाचे साधन ठरतात.

१५. लिखित साधने म्हणजे काय?

उत्तर: ग्रंथ, पोथ्या, फर्माने, चरित्रे, पत्रव्यवहार, प्रवासवर्णने, चित्रे इत्यादींना लिखित साधने म्हणतात.

१६. मध्ययुगीन भारतात कोणते परकीय प्रवासी आले होते?

उत्तर: अल्बेरूनी, इब्न बतुता, निकोलस मनुची असे अनेक परकीय प्रवासी भारतात आले होते.

१७. प्रवासवर्णनांचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: प्रवासवर्णनांतून तत्कालीन समाजजीवन, राजकारण, प्रशासन, संस्कृती व आर्थिक स्थितीची माहिती मिळते.

१८. तवारिख म्हणजे काय?

उत्तर: तवारिख म्हणजे घटनाक्रमाने लिहिलेला इतिहास. अनेक मुस्लिम इतिहासकारांनी तवारिख लिहिल्या आहेत.

१९. काही तवारिख लेखकांची नावे लिहा.

उत्तर: अल्बेरूनी, झियाउद्दीन बर्नी, मिर्झा हैदर, भीमसेन सक्सेना इत्यादी तवारिख लेखक आहेत.

२०. बखर म्हणजे काय?

उत्तर: बखर हा महाराष्ट्रात विकसित झालेला इतिहासलेखनाचा प्रकार आहे. ‘बखर’ हा शब्द ‘खबर’ या शब्दावरून आला आहे.

२१. बखरींचे ऐतिहासिक महत्त्व काय आहे?

उत्तर: बखरींतून तत्कालीन राजकीय घडामोडी, सामाजिक परिस्थिती, भाषा व सांस्कृतिक जीवनाची माहिती मिळते.

२२. मौखिक साधने म्हणजे काय?

उत्तर: पिढ्यानपिढ्या तोंडी चालत आलेली माहिती म्हणजे मौखिक साधने होय.

२३. मौखिक साधनांची उदाहरणे द्या.

उत्तर: मिथके, कथा, म्हणी, लोकगीते, पोवाडे, अभंग, गाथा ही मौखिक साधने आहेत.

२४. मौखिक साधनांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: मौखिक साधनांमधून लोकसंस्कृती, परंपरा, श्रद्धा व सामाजिक जीवन समजते.

२५. इतिहासाच्या साधनांचा वापर कसा करावा?

उत्तर: इतिहासाच्या साधनांचा वापर तारतम्याने, चिकित्सकपणे व अस्सलपणा तपासून करावा.

२६. इतिहासात संशोधनाची गरज का असते?

उत्तर: नवीन साधने व माहिती मिळाल्यामुळे इतिहासाचे पुनर्लेखन करावे लागते, म्हणून संशोधन आवश्यक असते.

२७. इतिहासाचे पुनर्लेखन का करावे लागते?

उत्तर: नवीन संशोधनातून नवी माहिती मिळाल्यामुळे इतिहासाचे पुनर्लेखन करावे लागते.

२८. भौतिक साधनांत कोणकोणत्या वस्तूंचा समावेश होतो?

उत्तर: शस्त्रे, दागिने, कपडे, भांडी, खेळणी, अवजारे, वाद्ये, विहिरी, बारवा इत्यादी.

२९. इतिहासाच्या पुस्तकांमध्ये काळानुसार फरक का दिसतो?

उत्तर: नवीन संशोधन व माहितीमुळे इतिहासाची मांडणी बदलत जाते, म्हणून फरक दिसतो.

३०. इतिहासाच्या साधनांचे एकूण महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर: भौतिक, लिखित व मौखिक साधनांच्या आधारेच इतिहासाचे लेखन केले जाते. ही साधने इतिहास समजून घेण्याचा मजबूत आधार आहेत.

Answer by Dimpee Bora