MSBSHSE Class 7 History Chapter 5 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 7 History Lesson 5 Answer 2025-2026 |

    Chapter- 5                         स्वराज्यस्थापना

१. सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात छत्रपती शिवाजी महाराजांना युगप्रवर्तक का म्हटले जाते?

उत्तर :

सतराव्या शतकाच्या पूर्वार्धात महाराष्ट्रात मुघल, आदिलशाहीसारख्या परकीय व अन्यायी राजसत्तांचे वर्चस्व होते. सामान्य जनतेवर अन्याय, जुलूम व करभार वाढलेला होता. अशा परिस्थितीत छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या अन्यायी सत्तांना आव्हान देत स्वराज्याची स्थापना केली. त्यांनी लोकांमध्ये स्वातंत्र्य, स्वाभिमान, स्वशासन व न्यायाची भावना जागवली. त्यामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासात त्यांनी नव्या युगाची सुरुवात केली आणि म्हणूनच त्यांना युगप्रवर्तक म्हटले जाते.

२. शिवाजी महाराजांचा जन्म कधी व कुठे झाला?

उत्तर :

छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जन्म शके १५५१, फाल्गुन वद्य तृतीया म्हणजेच १९ फेब्रुवारी १६३० रोजी पुणे जिल्ह्यातील जुन्नरजवळ असलेल्या शिवनेरी किल्ल्यावर झाला. शिवनेरी हा दुर्गम व सुरक्षित किल्ला असल्यामुळे त्यांच्या बालपणावर स्वराज्य व शौर्याचे संस्कार झाले.

३. शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे यांचे कार्य स्पष्ट करा.

उत्तर :

शिवाजी महाराजांचे वडील शहाजीराजे भोसले हे दक्षिणेतील पराक्रमी, बुद्धिमान व मुत्सद्दी सरदार होते. त्यांनी मुघलांच्या दक्षिणेतील वाढत्या प्रभावाला कडाडून विरोध केला. महाराष्ट्र, कर्नाटक व तमिळनाडूतील अनेक प्रदेश त्यांनी जिंकून घेतले. दक्षिण भारतात त्यांचा मोठा दरारा होता.

४. मुघल व आदिलशाही सत्तांबाबत शहाजीराजांची भूमिका काय होती?

उत्तर :

मुघलांचा दक्षिणेत प्रवेश होऊ नये, ही शहाजीराजांची ठाम भूमिका होती. त्यामुळे त्यांनी मुघलांशी संघर्ष केला. मात्र आदिलशाहाने स्वतःच्या फायद्यासाठी मुघलांशी सहकार्य केले. या राजकीय परिस्थितीत शहाजीराजांनी स्वतंत्र धोरण स्वीकारले.

५. ‘जहागीर’ म्हणजे काय? सविस्तर स्पष्ट करा.

उत्तर :

जहागीर म्हणजे राज्यकर्त्यांनी सरदारांना वेतनाऐवजी दिलेला प्रदेश. त्या प्रदेशातील महसूल उपभोगण्याचा हक्क सरदाराला दिला जात असे. राज्यसेवेच्या बदल्यात दिला जाणारा हा अधिकार म्हणजेच ‘जहागीर’.

६. शहाजीराजांचे व्यक्तिमत्त्व कसे होते?

उत्तर :

शहाजीराजे पराक्रमी, धैर्यशील, बुद्धिमान व श्रेष्ठ राजनीतिज्ञ होते. ते उत्तम धनुर्धर होते तसेच तलवार, भाला व पट्टा चालवण्यात निपुण होते. प्रजेवर प्रेम करणारे व न्यायप्रिय शासक म्हणून त्यांची ओळख होती.

७. शहाजीराजांनी शिवाजी महाराजांच्या शिक्षणासाठी कोणती व्यवस्था केली?

उत्तर :

शिवाजी महाराज व जिजाबाई बंगळूरू येथे असताना शहाजीराजांनी त्यांना राजकारण, युद्धकौशल्य, प्रशासन व नीतीशास्त्र यांचे शिक्षण मिळेल अशी उत्तम व्यवस्था केली. त्यामुळे शिवाजी महाराज योग्य राजे म्हणून घडले.

८. शहाजीराजांना स्वराज्य संकल्पक का म्हणतात?

उत्तर :

परकीय सत्तांचा पाडाव करून स्वतंत्र स्वराज्य स्थापन करावे, ही शहाजीराजांची तीव्र इच्छा होती. त्यांनी हा विचार शिवाजी महाराजांमध्ये रुजवला. त्यामुळे त्यांना स्वराज्य संकल्पक म्हटले जाते.

९. वीरमाता जिजाबाईंचे शिवाजी महाराजांच्या घडणीत योगदान स्पष्ट करा.

उत्तर :

वीरमाता जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांवर शील, सत्यप्रियता, धैर्य, निर्भयता, शस्त्रप्रयोग, विजयाकांक्षा व स्वराज्यस्वप्न यांचे संस्कार केले. त्यांच्या कथांमधून शिवाजी महाराजांमध्ये राष्ट्रभक्ती व पराक्रमाची भावना निर्माण झाली.

१०. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यस्थापनेची सुरुवात कोठून व का केली?

उत्तर :

शिवाजी महाराजांनी स्वराज्यस्थापनेची सुरुवात मावळ प्रदेशातून केली. हा प्रदेश डोंगराळ, दुर्गम व संरक्षणासाठी योग्य होता. त्यामुळे स्वराज्य उभारणीसाठी तो अत्यंत उपयुक्त ठरला.

११. मावळ प्रदेशाची भौगोलिक वैशिष्ट्ये स्पष्ट करा.

उत्तर :

मावळ प्रदेश डोंगराळ, दऱ्याखोऱ्यांचा व दुर्गम होता. या प्रदेशात गनिमी काव्याच्या युद्धासाठी अनुकूल परिस्थिती होती. शिवाजी महाराजांनी या भौगोलिक परिस्थितीचा कुशलतेने उपयोग केला.

१२. स्वराज्यस्थापनेत लोकांचा पाठिंबा महाराजांना कसा मिळाला?

उत्तर :

शिवाजी महाराजांनी लोकांशी प्रेमाने वागून त्यांचा विश्वास संपादन केला. न्याय, सुरक्षितता व स्वाभिमान दिल्यामुळे जनता स्वराज्याच्या कार्यात सहभागी झाली.

१३. शिवाजी महाराजांचे प्रमुख सहकारी कोण होते? त्यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर :

कान्होजी जेधे, बाजीप्रभू देशपांडे, दादाजी नरसप्रभू देशपांडे हे शिवाजी महाराजांचे प्रमुख सहकारी होते. त्यांच्या निष्ठा व पराक्रमामुळे स्वराज्यस्थापनेचे कार्य यशस्वी झाले.

१४. किल्ल्यांचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर :

त्या काळी किल्ले म्हणजे सत्ता व सुरक्षिततेचे केंद्र होते. किल्ला ताब्यात असला म्हणजे परिसरावर नियंत्रण मिळत असे. म्हणूनच “ज्याचे किल्ले त्याचे राज्य” असे म्हटले जाई.

१५. शिवाजी महाराजांच्या जहागिरीतील किल्ले कोणाच्या ताब्यात होते?

उत्तर :

शिवाजी महाराजांच्या जहागिरीतील बहुतांश किल्ले आदिलशाही सत्तेच्या ताब्यात होते.

१६. महाराजांनी कोणते किल्ले प्रथम जिंकले?

उत्तर :

शिवाजी महाराजांनी तोरणा, मुरुंबदेव, कोंढाणा व पुरंदर हे किल्ले जिंकून स्वराज्याची मुहूर्तमेढ रोवली.

१७. किल्ले जिंकणे म्हणजे आदिलशाहीस आव्हान का होते?

उत्तर :

किल्ले जिंकणे म्हणजे आदिलशाहीच्या सत्तेवर थेट आघात करणे होते. त्यामुळे हे कृत्य मोठे राजकीय आव्हान मानले जात होते.

१८. जावळीचा ताबा स्वराज्यासाठी का महत्त्वाचा होता?

उत्तर :

जावळी प्रदेश सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचा व संपन्न होता. तो स्वराज्याच्या विस्तारासाठी आवश्यक होता.

१९. जावळीवर स्वारी कधी करण्यात आली?

उत्तर :

इ.स. १६५६ मध्ये शिवाजी महाराजांनी जावळीवर स्वारी करून तो प्रदेश जिंकून घेतला.

२०. जावळी जिंकल्यानंतर महाराजांना कोणते लाभ झाले?

उत्तर :

जावळीची प्रचंड संपत्ती महाराजांच्या हाती आली. त्यामुळे स्वराज्याची आर्थिक व लष्करी ताकद वाढली.

२१. रायगड जिंकण्याचे महत्त्व स्पष्ट करा.

उत्तर :

रायगड जिंकल्यामुळे महाराजांना सुरक्षित व मजबूत राजधानी मिळाली. स्वराज्याला स्थैर्य व प्रतिष्ठा प्राप्त झाली.

२२. प्रतापगड किल्ला का व कोठे बांधण्यात आला?

उत्तर :

जावळीच्या खोऱ्यात सामरिक सुरक्षिततेसाठी प्रतापगड किल्ला बांधण्यात आला. हा किल्ला संरक्षणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा होता.

२३. कल्याण व भिवंडी जिंकल्यामुळे काय परिणाम झाले?

उत्तर :

कल्याण व भिवंडी जिंकल्यामुळे पश्चिम किनारपट्टीवर महाराजांचा प्रभाव वाढला व व्यापारी मार्गांवर नियंत्रण मिळाले.

२४. पश्चिम किनारपट्टीवरील कोणत्या सत्तांशी महाराजांचा संबंध आला?

उत्तर :

सिद्दी, पोर्तुगीज व इंग्रज या सत्तांशी शिवाजी महाराजांचा संबंध व संघर्ष झाला.

२५. आरमार उभारण्याची गरज महाराजांना का वाटली?

उत्तर :

समुद्रकिनाऱ्यावरील परकीय सत्तांना रोखण्यासाठी आणि किनारपट्टीचे संरक्षण करण्यासाठी मजबूत आरमार आवश्यक होते.

२६. शिवाजी महाराजांची स्वराज्यसंकल्पना स्पष्ट करा.

उत्तर :

स्वतःच्या भूमीवर स्वतंत्र राज्य, न्यायपूर्ण प्रशासन, प्रजेचे संरक्षण व परकीय सत्तेपासून मुक्तता ही स्वराज्यसंकल्पनेची प्रमुख तत्त्वे होती.

२७. स्वराज्यस्थापनेत जिजाबाईंची भूमिका काय होती?

उत्तर :

जिजाबाईंनी शिवाजी महाराजांना नैतिक बळ, प्रेरणा व राष्ट्रभक्तीचे संस्कार दिले. त्या स्वराज्य चळवळीचा कणा होत्या.

२८. शिवाजी महाराजांचे नेतृत्वगुण स्पष्ट करा.

उत्तर :

धैर्य, दूरदृष्टी, मुत्सद्देगिरी, लोकसंग्रह, सैनिकी कौशल्य व न्यायप्रियता हे त्यांच्या नेतृत्वाचे प्रमुख गुण होते.

२९. स्वराज्यस्थापनेचा महाराष्ट्रावर काय परिणाम झाला?

उत्तर :

स्वराज्यामुळे महाराष्ट्रात आत्मसन्मान, सुरक्षितता, सांस्कृतिक जागृती व स्वातंत्र्याची भावना निर्माण झाली.

३०. शिवाजी महाराजांचे कार्य इतिहासात अजरामर का आहे?

उत्तर :

स्वराज्याची स्थापना, जनतेचे कल्याण, परकीय सत्तांना आव्हान देणारे धैर्य, आदर्श नेतृत्व व न्यायपूर्ण शासन यांमुळे शिवाजी महाराजांचे कार्य इतिहासात अजरामर झाले आहे.

Answer by Dimpee Bora