MSBSHSE Class 8 History Chapter 8 Answer | Maharashtra MSBSHSE Class 8 History Lesson 8 Answer 2025-2026 |

 Chapter- 8                सविनय कायदेभंग चळवळ

प्रश्न 1: गांधी–आयर्विन करार म्हणजे काय?

उत्तर: महात्मा गांधी आणि व्हॉईसरॉय लॉर्ड आयर्विन यांच्यात झालेल्या समझोत्याला गांधी–आयर्विन करार असे म्हणतात. सविनय कायदेभंगाच्या तीव्र आंदोलनानंतर ब्रिटिश सरकार आणि भारतीय राष्ट्रीय सभा यांच्यात तणावाची स्थिती निर्माण झाली होती. ही परिस्थिती शांत करण्यासाठी आणि संवादाचा मार्ग मोकळा करण्यासाठी हा करार करण्यात आला. या करारामुळे दोन्ही बाजूंमध्ये चर्चा करण्यासाठी अनुकूल वातावरण तयार झाले आणि राजकीय संघर्षाला तात्पुरती विश्रांती मिळाली.

प्रश्न 2: गांधी–आयर्विन करारामागील मुख्य उद्देश काय होता?

उत्तर: या करारामागील मुख्य उद्देश ब्रिटिश सरकार आणि भारतीय नेत्यांमध्ये थेट संवाद प्रस्थापित करणे हा होता. आंदोलनामुळे निर्माण झालेली तीव्रता कमी करणे, संघर्षाऐवजी चर्चेच्या मार्गाने तोडगा काढणे आणि भारताच्या भविष्यातील राज्यघटनेबाबत घटनात्मक सुधारणांवर चर्चा सुरू करणे, हा या कराराचा केंद्रबिंदू होता.

प्रश्न 3: या करारानुसार ब्रिटिश सरकारने कोणती हमी दिली?

उत्तर: या करारानुसार ब्रिटिश सरकारने भारताच्या प्रस्तावित राज्यघटनेमध्ये जबाबदार राज्यपद्धतीचा स्वीकार केला जाईल, अशी हमी दिली. याचा अर्थ भारतीय प्रतिनिधींना प्रशासनात अधिक अधिकार देण्याचे आणि स्वशासनाच्या दिशेने पावले उचलण्याचे आश्वासन सरकारने दिले.

प्रश्न 4: गांधी–आयर्विन करारामुळे राष्ट्रीय सभेने कोणता निर्णय घेतला?

उत्तर: गांधी–आयर्विन करारानंतर भारतीय राष्ट्रीय सभेने सविनय कायदेभंगाची चळवळ मागे घेण्याचा महत्त्वाचा निर्णय घेतला. हा निर्णय सरकारशी सहकार्य वाढवण्यासाठी आणि चर्चेच्या मार्गाने स्वातंत्र्याच्या दिशेने प्रगती करण्यासाठी घेण्यात आला.

प्रश्न 5: राष्ट्रीय सभेने कोणत्या परिषदेत सहभागी होण्याची तयारी दर्शवली?

उत्तर: या करारानंतर राष्ट्रीय सभेने दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील चर्चेत सहभागी होण्याची तयारी दर्शवली. या परिषदेत भारताच्या राजकीय भवितव्याबाबत महत्त्वाचे निर्णय होण्याची अपेक्षा होती.

प्रश्न 6: तिसरी गोलमेज परिषद कधी आणि कुठे भरवण्यात आली?

उत्तर: तिसरी गोलमेज परिषद नोव्हेंबर १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये भरवण्यात आली. ही परिषद भारताच्या घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा करण्यासाठी आयोजित करण्यात आली होती.

प्रश्न 7: तिसऱ्या गोलमेज परिषदेबाबत राष्ट्रीय सभेची भूमिका काय होती?

उत्तर: राष्ट्रीय सभेने तिसऱ्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला. कारण दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील अनुभव समाधानकारक नव्हता आणि भारतीयांच्या मागण्यांकडे सरकारकडून अपेक्षित गांभीर्य दाखवले गेले नव्हते.

प्रश्न 8: तिसरी गोलमेज परिषद अर्थहीन का ठरली?

उत्तर: राष्ट्रीय सभेसारख्या प्रमुख संघटनेचा सहभाग नसल्यामुळे तिसरी गोलमेज परिषद कोणतेही ठोस आणि सर्वमान्य निर्णय घेऊ शकली नाही. त्यामुळे ही परिषद केवळ औपचारिक ठरली आणि अर्थहीन मानली गेली.

प्रश्न 9: सविनय कायदेभंगाच्या दुसऱ्या फेरीत गांधीजींनी काय केले?

उत्तर: दुसऱ्या गोलमेज परिषदेने अपेक्षित परिणाम न दिल्यामुळे गांधीजी निराश मनाने भारतात परतले. त्यानंतर त्यांनी येरवडा तुरुंगात आमरण उपोषण सुरू केले. हे उपोषण त्यांनी सामाजिक ऐक्य आणि राष्ट्रहिताच्या प्रश्नावर लक्ष वेधण्यासाठी केले.

प्रश्न 10: गांधीजींच्या उपोषणामागील कारण काय होते?

उत्तर: ब्रिटिश सरकारने दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ देण्याचा निर्णय घेतला होता. गांधीजींना वाटत होते की यामुळे भारतीय समाजात कायमची फूट पडेल. समाजाची एकता टिकवण्यासाठी आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध लढा देण्यासाठी त्यांनी आमरण उपोषणाचा मार्ग स्वीकारला.

प्रश्न 11: राष्ट्रीय सभेच्या नेत्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना काय विनंती केली?

उत्तर: गांधीजींच्या उपोषणाच्या पार्श्वभूमीवर राष्ट्रीय सभेच्या नेत्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीचा पुनर्विचार करण्याची विनंती केली. ही विनंती राष्ट्रहित आणि सामाजिक ऐक्य लक्षात घेऊन करण्यात आली.

प्रश्न 12: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी या विनंतीला कसा प्रतिसाद दिला?

उत्तर: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी राष्ट्रहित आणि गांधीजींच्या प्राणरक्षणाचा विचार करून ही विनंती मान्य केली. त्यांनी तडजोडीची भूमिका घेत सामाजिक ऐक्याला प्राधान्य दिले.

प्रश्न 13: पुणे करार म्हणजे काय?

उत्तर: १९३२ साली महात्मा गांधी आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यात पुणे येथे झालेल्या ऐतिहासिक कराराला पुणे करार असे म्हणतात. या कराराने दलितांच्या राजकीय हक्कांचा प्रश्न तडजोडीतून सोडवला.

प्रश्न 14: पुणे करारातील मुख्य तरतूद कोणती होती?

उत्तर: पुणे करारानुसार दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ देण्याऐवजी विधिमंडळात त्यांच्यासाठी राखीव जागांची तरतूद करण्यात आली. यामुळे दलितांना प्रतिनिधित्व मिळाले आणि समाजातील फूट टाळता आली.

प्रश्न 15: सविनय कायदेभंग चळवळीला सरकारने कसे उत्तर दिले?

उत्तर: सरकारने सविनय कायदेभंग चळवळीला अमानुष दडपशाहीने उत्तर दिले. आंदोलकांवर कठोर कारवाई करण्यात आली आणि सर्वत्र नागरी हक्कांची गळचेपी करण्यात आली.

प्रश्न 16: सरकारने राष्ट्रीय सभेबाबत कोणती कठोर पावले उचलली?

उत्तर: सरकारने राष्ट्रीय सभा आणि तिच्या सहयोगी संघटनांना बेकायदेशीर ठरवले. त्यांच्या कार्यालयांवर छापे टाकून निधी जप्त करण्यात आला, ज्यामुळे चळवळीला मोठा धक्का बसला.

प्रश्न 17: वर्तमानपत्रे आणि साहित्याबाबत सरकारची भूमिका काय होती?

उत्तर: सरकारने राष्ट्रीय विचार मांडणाऱ्या वर्तमानपत्रे आणि साहित्यावर कठोर निर्बंध लादले. अनेक वृत्तपत्रांवर बंदी घालण्यात आली, ज्यामुळे अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर गंभीर मर्यादा आल्या.

प्रश्न 18: या घटनांचा भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यावर काय परिणाम झाला?

उत्तर: या सर्व घटनांमुळे भारतीय स्वातंत्र्यलढा अधिक व्यापक आणि सशक्त झाला. दडपशाही असूनही जनतेमध्ये राजकीय जागृती वाढली, एकतेचे महत्त्व अधोरेखित झाले आणि पुढील स्वातंत्र्यलढ्यासाठी मजबूत पाया तयार झाला.

Answer by Dimpee Bora