Chapter 10

                                                  वसुधैव कुटुम्बकम्


1.सर्वभूतहितसाधनं कस्य लक्ष्यमस्ति?

उत्तर: सम्पूर्णस्य विश्वस्य कल्याणम्।

2.अयं निजः परो वेति भावना केषां भवति?

उत्तर: लघुचेतसाम्।

3.परहितनाशनं कस्य विनाशं साधयति?

उत्तर: अपकर्तुः।

4.विश्वधर्मभावनायाः मूलं किम्?

उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानाम् सङ्ग्रहः।

5.सहानुभूतिः किं वर्धयति?

उत्तर: स्नेहं, सद्भावं च।

6.स्वार्थबुद्धिः कस्य चिन्ता जनयति?

उत्तर: अल्पधियाम्।

7.तत्त्वदर्शिनः कुत्र प्रवर्तन्ते?

उत्तर: समत्वबुद्धिं आधृत्य विश्वहितचिन्तने।

8.निजत्व-परत्वभावकल्पनं कस्मै लाघवम्?

उत्तर: अल्पधियाम्।

9.उदारचरितानाम् किम्?

उत्तर: वसुधैव कुटुम्बकम्।

10.अपकर्तुः किं जनयति?

उत्तर: विनाशं।

11.दुष्कृतं किं जनयति?

उत्तर: दुष्कृतं जनयति दुष्कृतं, सुकृतं च जनयति सुकृतं।

12.निरामयाः कुर्वन्तु इति कस्य हेतुः?

उत्तर: लोकहिताय।

13.भद्राणि कुर्वन्तु इत्यस्य उद्देश्यं किम्?

उत्तर: समृद्धिकार्याय।

14.दुःखभाग् न भवेत् इत्यस्य हेतुः कः?

उत्तर: परहिताश्रयणं।

15.विश्वबन्धुत्वं किं प्रददाति?

उत्तर: मानवं देवत्वं प्रापयति।

16.जीवने देवत्वप्राप्त्यै किं आश्रयणीयं?

उत्तर: वसुधैव कुटुम्बकम्।

17.कृण्वन्तो विश्वमार्यम् इत्यस्य शास्त्रार्थः कः?

उत्तर: सर्वलोककल्याणाय।

18.परार्थसाधनम् किं?

उत्तर: दूसरों का उपकार करना।

19.अल्पधियाम् के लिए अयं निजः परो भावनायाः अर्थः किम्?

उत्तर: लघुचेतसाम्।

20.ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः कुत्र प्रवर्तन्ते?

उत्तर: समत्वबुद्धिं आधृत्य, विश्वहितचिन्तने।

21.‘स्वाहा’ इत्यस्य कः अर्थः?

उत्तर: स्वार्थस्य सर्वथा त्यागः।

22.ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनश्च कुत्र प्रवर्तन्ते?

उत्तर: विश्वहितचिन्तने, सर्वलोककल्याणसम्पादने।

23.दुष्कृतं किं जनयति?

उत्तर: दुष्कृतं दुष्कृतं, सुकृतं सुकृतञ्च जनयति।

24.विश्वधर्मत्वं कथं सम्भवति?

उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानां सङ्ग्रहेण।

25.परहितनाशनं के द्वारा क्या होता है?

उत्तर: न केवल दोष साध्य होता है, अपितु अपकर्तु का विनाश भी।

26.सहानुभूतिः सामाजिकं कार्यं कथं सहयोग करती है?

उत्तर: विश्वासमूलकं कार्यं सुखदं, समृद्धिकारि, लोकहितकारि च बनाती है।

27.विश्वधर्मभावना के लिए क्या आवश्यक है?

उत्तर: सभी धर्मों के सारभूत तत्वों का समझना।

28.वसुधैव कुटुम्बकम् का मूल संदेश क्या है?

उत्तर: सम्पूर्ण मानवता को एक परिवार मानना।

29.परार्थचिन्तन और स्वार्थत्याग के लिए क्या शिक्षित किया गया है?

उत्तर: यज्ञप्रक्रियायाः स्वाहा, इदं न मम आदि पदैः।

30.सर्वे भवन्तु सुखिनः का संदेश क्या है?

उत्तर: सभी लोग सुखी और रोगरहित हों।

31.वेदेषु स्वार्थबुद्धित्यागस्य उदाहरणानि क्या हैं?

उत्तर: यज्ञप्रक्रियायाम् ‘स्वाहा’, ‘इदं न मम’ इत्यादि पदानि।

32.सामाजिकं राष्ट्रीयं कार्यं लोकहितकारि कथं सम्पद्यते?

उत्तर: यदि सहानुभूति-विश्वासमूलकं कार्यं हो।

33.अयं निजः परो वेति भावनायाः परिष्कारः कथं कर्तुं शक्यते?

उत्तर: उदारचरितानां माध्यमेन।

34.वसुधायां सर्वेऽपि जनाः कीदृशाः भवेयुः?

उत्तर: सुखेन, रोगरहितेन, भद्रं पश्यन्तः।

35.विश्वधर्मभावना विश्वकल्याणमूला कथं सम्भवति?

उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानां सङ्ग्रहेण।

36.परहितनाशनं परार्थनाशनं वा का दुष्प्रभाव क्या है?

उत्तर: दुष्कृतं दुष्कृतं, सुकृतं सुकृतञ्च जनयति; कलह, विद्वेष आदि जन्मते हैं।

37.सहानुभूतिः और सद्भावना सामाजिक जीवन में क्या उत्पन्न करती हैं?

उत्तर: स्नेह, सद्भाव, सहानुभूति वर्धित होते हैं।

38.निजत्व-परत्वभावकल्पना अल्पधियाम् के लिए क्या संकेत करती है?

उत्तर: वे स्वकीय और परकीय में भेद करके कार्य करते हैं।

39.परार्थसाधनं क्यों महत्त्वपूर्ण है?

उत्तर: यह मानव को देवत्व की प्राप्ति के मार्ग पर ले जाता है।

40.जीवने देवत्वप्राप्त्यै वसुधैव कुटुम्बकम् का आश्रय क्यों आवश्यक है?

उत्तर: क्योंकि यह परहिताश्रयणं, विश्वबन्धुत्वं और मानवीयता को बढ़ाता है।

Answer by Mrinmoee