Chapter 10
वसुधैव कुटुम्बकम्
1.सर्वभूतहितसाधनं कस्य लक्ष्यमस्ति?
उत्तर: सम्पूर्णस्य विश्वस्य कल्याणम्।
2.अयं निजः परो वेति भावना केषां भवति?
उत्तर: लघुचेतसाम्।
3.परहितनाशनं कस्य विनाशं साधयति?
उत्तर: अपकर्तुः।
4.विश्वधर्मभावनायाः मूलं किम्?
उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानाम् सङ्ग्रहः।
5.सहानुभूतिः किं वर्धयति?
उत्तर: स्नेहं, सद्भावं च।
6.स्वार्थबुद्धिः कस्य चिन्ता जनयति?
उत्तर: अल्पधियाम्।
7.तत्त्वदर्शिनः कुत्र प्रवर्तन्ते?
उत्तर: समत्वबुद्धिं आधृत्य विश्वहितचिन्तने।
8.निजत्व-परत्वभावकल्पनं कस्मै लाघवम्?
उत्तर: अल्पधियाम्।
9.उदारचरितानाम् किम्?
उत्तर: वसुधैव कुटुम्बकम्।
10.अपकर्तुः किं जनयति?
उत्तर: विनाशं।
11.दुष्कृतं किं जनयति?
उत्तर: दुष्कृतं जनयति दुष्कृतं, सुकृतं च जनयति सुकृतं।
12.निरामयाः कुर्वन्तु इति कस्य हेतुः?
उत्तर: लोकहिताय।
13.भद्राणि कुर्वन्तु इत्यस्य उद्देश्यं किम्?
उत्तर: समृद्धिकार्याय।
14.दुःखभाग् न भवेत् इत्यस्य हेतुः कः?
उत्तर: परहिताश्रयणं।
15.विश्वबन्धुत्वं किं प्रददाति?
उत्तर: मानवं देवत्वं प्रापयति।
16.जीवने देवत्वप्राप्त्यै किं आश्रयणीयं?
उत्तर: वसुधैव कुटुम्बकम्।
17.कृण्वन्तो विश्वमार्यम् इत्यस्य शास्त्रार्थः कः?
उत्तर: सर्वलोककल्याणाय।
18.परार्थसाधनम् किं?
उत्तर: दूसरों का उपकार करना।
19.अल्पधियाम् के लिए अयं निजः परो भावनायाः अर्थः किम्?
उत्तर: लघुचेतसाम्।
20.ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः कुत्र प्रवर्तन्ते?
उत्तर: समत्वबुद्धिं आधृत्य, विश्वहितचिन्तने।
21.‘स्वाहा’ इत्यस्य कः अर्थः?
उत्तर: स्वार्थस्य सर्वथा त्यागः।
22.ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनश्च कुत्र प्रवर्तन्ते?
उत्तर: विश्वहितचिन्तने, सर्वलोककल्याणसम्पादने।
23.दुष्कृतं किं जनयति?
उत्तर: दुष्कृतं दुष्कृतं, सुकृतं सुकृतञ्च जनयति।
24.विश्वधर्मत्वं कथं सम्भवति?
उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानां सङ्ग्रहेण।
25.परहितनाशनं के द्वारा क्या होता है?
उत्तर: न केवल दोष साध्य होता है, अपितु अपकर्तु का विनाश भी।
26.सहानुभूतिः सामाजिकं कार्यं कथं सहयोग करती है?
उत्तर: विश्वासमूलकं कार्यं सुखदं, समृद्धिकारि, लोकहितकारि च बनाती है।
27.विश्वधर्मभावना के लिए क्या आवश्यक है?
उत्तर: सभी धर्मों के सारभूत तत्वों का समझना।
28.वसुधैव कुटुम्बकम् का मूल संदेश क्या है?
उत्तर: सम्पूर्ण मानवता को एक परिवार मानना।
29.परार्थचिन्तन और स्वार्थत्याग के लिए क्या शिक्षित किया गया है?
उत्तर: यज्ञप्रक्रियायाः स्वाहा, इदं न मम आदि पदैः।
30.सर्वे भवन्तु सुखिनः का संदेश क्या है?
उत्तर: सभी लोग सुखी और रोगरहित हों।
31.वेदेषु स्वार्थबुद्धित्यागस्य उदाहरणानि क्या हैं?
उत्तर: यज्ञप्रक्रियायाम् ‘स्वाहा’, ‘इदं न मम’ इत्यादि पदानि।
32.सामाजिकं राष्ट्रीयं कार्यं लोकहितकारि कथं सम्पद्यते?
उत्तर: यदि सहानुभूति-विश्वासमूलकं कार्यं हो।
33.अयं निजः परो वेति भावनायाः परिष्कारः कथं कर्तुं शक्यते?
उत्तर: उदारचरितानां माध्यमेन।
34.वसुधायां सर्वेऽपि जनाः कीदृशाः भवेयुः?
उत्तर: सुखेन, रोगरहितेन, भद्रं पश्यन्तः।
35.विश्वधर्मभावना विश्वकल्याणमूला कथं सम्भवति?
उत्तर: सर्वेषां धर्माणां सारभूततत्त्वानां सङ्ग्रहेण।
36.परहितनाशनं परार्थनाशनं वा का दुष्प्रभाव क्या है?
उत्तर: दुष्कृतं दुष्कृतं, सुकृतं सुकृतञ्च जनयति; कलह, विद्वेष आदि जन्मते हैं।
37.सहानुभूतिः और सद्भावना सामाजिक जीवन में क्या उत्पन्न करती हैं?
उत्तर: स्नेह, सद्भाव, सहानुभूति वर्धित होते हैं।
38.निजत्व-परत्वभावकल्पना अल्पधियाम् के लिए क्या संकेत करती है?
उत्तर: वे स्वकीय और परकीय में भेद करके कार्य करते हैं।
39.परार्थसाधनं क्यों महत्त्वपूर्ण है?
उत्तर: यह मानव को देवत्व की प्राप्ति के मार्ग पर ले जाता है।
40.जीवने देवत्वप्राप्त्यै वसुधैव कुटुम्बकम् का आश्रय क्यों आवश्यक है?
उत्तर: क्योंकि यह परहिताश्रयणं, विश्वबन्धुत्वं और मानवीयता को बढ़ाता है।
Answer by Mrinmoee