MPBSE Class 9 Sanskrit Chapter 6 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 9 Sanskrit Lesson 6 Answer 2026

 Chapter 6 

                                                              वेदाङ्गानि

1. प्रश्न: वेदाङ्गानि किमर्थं आवश्यकं मन्यन्ते?

उत्तर: वेदाङ्गानि वेदानां संरक्षण, शुद्धोच्चारण, वैदिकक्रियाणां सम्पादन, अर्थबोध तथा वेदज्ञानस्य पूर्णावगमनार्थं आवश्यकं मन्यन्ते। वेदाङ्गानाम् अभ्यासः वेदपुरुषस्य अङ्गत्वेन, वेदज्ञानस्य सारवृद्ध्यै च अतीव उपयोगी अस्ति।

2. प्रश्न: वेदाङ्गानि केषां अङ्गत्वेन परिगण्यन्ते?

उत्तर: वेदाङ्गानि वेदपुरुषस्य अङ्गत्वेन परिगण्यन्ते, यतः वेदानां स्वरूपज्ञानं, वेदस्य शुद्धोच्चारणं, यज्ञकार्यविन्यासं च वेदाङ्गैः प्राप्तं भवति।

3. प्रश्न: वेदाङ्गानि कति सन्ति तथा तेषां नामानि काणि?

उत्तर: वेदाङ्गानि षट्संख्यकानि सन्ति। तेषां नामानि क्रमतः शिक्षा, कल्प, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम् इति।

4. प्रश्न: शिक्षायाः प्रयोजनं किं?

उत्तर: शिक्षा वेदस्य शुद्धोच्चारणार्थं आवश्यकं अस्ति। यथा नासिकायाः घ्राणेन्द्रियस्य आवश्यकता शरीरस्य जीवनाय आवश्यकं तद्वत्, तद्वत् शिक्षा वेदमन्त्राणां उच्चारणाय।

5. प्रश्न: कल्पशास्त्रस्य विशेषं किं?

उत्तर: कल्पशास्त्रं यज्ञकार्याणां व्यवस्थितरूपेण सम्पादनार्थं रचितं शास्त्रं अस्ति। एतस्मिन्नेव यज्ञीयानुष्ठानविधयः विस्तरेणोपन्यस्ताः।

6. प्रश्न: व्याकरणस्य आवश्यकता किमर्थं अस्ति?

उत्तर: लोकः वाग्व्यवहारं भाषायाः माध्यमेन एव करोति। तस्मात् वेदज्ञानस्य संरक्षणार्थं, भाषायाः शुद्ध्यर्थं, तथा वेदस्यान्तःकरणबुद्ध्यर्थं व्याकरणशास्त्रं आवश्यकं।

7. प्रश्न: पाणिनिः, कात्यायनः, पतञ्जलिः के?

उत्तर: एते त्रयः मुनयः सन्ति ये व्याकरणशास्त्रस्य प्रवर्तकाः। तेषां कृत्येन संस्कृतव्याकरणं वैज्ञानिकरूपेण विकसितम्।

8. प्रश्न: निरुक्तस्य प्रयोजनं किं?

उत्तर: वेदमन्त्रेषु विद्यमानानां पदानामर्थबोधनार्थं निरुक्तं रचितं। एषः वेदस्य श्रोत्रं, अर्थज्ञानाय उपयुक्तं, शब्दार्थानां स्पष्टतां प्रददाति।

9. प्रश्न: छन्दशास्त्रस्य महत्त्वं किं?

उत्तर: छन्दः वेदमन्त्राणां सम्यक् उच्चारणाय, भावबोधाय, तथा मन्त्राध्ययनं यथायोग्यम् करणाय अनिवार्यम्। लौकिकं वैदिकं च छन्दशास्त्रं अध्ययनस्य विशेषाधारः।

10. प्रश्न: ज्योतिषशास्त्रस्य कार्यं किम्?

उत्तर: वैदिककर्मकाण्डनिमित्तं तिथिवार-नक्षत्र-योग-करणानां ज्ञानं, गणनाविधानं प्रददाति। एषः कालविज्ञापकं शास्त्रम् अस्ति।

11. प्रश्न: वेदाङ्गानां श्रेण्यां मुण्डकोपनिषदि कथं निर्दिष्टम्?

उत्तर: मुण्डकोपनिषदि वेदाङ्गानां क्रमः शिक्षा, कल्प, व्याकरणम्, निरुक्तम्, छन्दः, ज्योतिषम् इति निर्दिष्टः।

12. प्रश्न: शिक्षायाः षडध्यायाः के?

उत्तर: वर्णः, स्वरः, मात्रा, बलं, सामः, सन्तानः — एतेषां षडध्यायाः शिक्षायां वेदमन्त्राणां उच्चारणविधये निर्दिष्टाः।

13. प्रश्न: कल्पसूत्राणि कति प्रकाराणि सन्ति?

उत्तर: चत्वारि प्रकाराणि — श्रौतसूत्रम्, गृह्यसूत्रम्, धर्मसूत्रम्, शुल्बसूत्रम्। एते यज्ञीयानुष्ठानादीनां प्रक्रियायाः विस्तारेण विवरणं ददाति।

14. प्रश्न: व्याकरणशास्त्रस्य मुखत्वं किं?

उत्तर: व्याकरणं वेदपुरुषस्य मुखत्वेन स्वीक्रियते। तेन भाषायाः शुद्धि, वाक्यरचना, तथा वेदसंरक्षणं सुनिश्चितं भवति।

15. प्रश्न: निरुक्तस्य प्रणेता कः?

उत्तर: यास्काचार्यः।

16. प्रश्न: निरुक्ते कति अध्यायाः सन्ति?

उत्तर: चतुर्दश अध्यायाः सन्ति।

17. प्रश्न: छन्दशास्त्रं द्विविधं कथं लभ्यते?

उत्तर: छन्दशास्त्रं लौकिकं तथा वैदिकं इत्येव द्विविधं चिन्तनरूपेण उपलभ्यते।

18. प्रश्न: छन्दस्य महत्त्वं वेदाध्ययनाय कथं?

उत्तर: मन्त्राध्ययनं, सम्यक् उच्चारणं, भावबोधाय छन्दशास्त्रस्य अध्ययनं आवश्यकं।

19. प्रश्न: पाणिनीय शिक्षायाम् वेदाङ्गानां स्वरूपं कथं वर्णितम्?

उत्तर: शिक्षा — घ्राणं, व्याकरणं — मुखं, निरुक्तं — श्रोत्रम्, छन्दः — पादौ, कल्पः — हस्तौ, ज्योतिषम् — नेत्रत्वेन।

20. प्रश्न: ज्योतिषशास्त्रस्य गणना किमर्थम् आवश्यकम्?

उत्तर: यज्ञकर्माणाम् अनुचितसमयेन आयोजनं न भवेत्। तस्मात् तिथि, वार, नक्षत्र, योग, करण इत्यादीनां गणना अतीव आवश्यकं।

21. प्रश्न: वेदाङ्गानां अध्ययनं ब्रह्मलोके महीयते कथं?

उत्तर: यथा शिक्षायाः अध्ययनेन, व्याकरणस्य अध्ययनात्, निरुक्तस्य अध्ययनात्, छन्दस्य अध्ययनात्, कल्पशास्त्रस्य अभ्यासात्, ज्योतिषस्य अभ्यासात् वेदज्ञानं सम्पूर्णं भवति, एवं साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।

22. प्रश्न: शिक्षा वेदस्य किम्?

उत्तर: शिक्षा वेदस्य घ्राणम्।

23. प्रश्न: व्याकरणं वेदस्य किम्?

उत्तर: व्याकरणं वेदस्य मुखम्।

24. प्रश्न: निरुक्तं वेदस्य किम्?

उत्तर: निरुक्तं वेदस्य श्रोत्रम्।

25. प्रश्न: छन्दः वेदस्य किम्?

उत्तर: छन्दः वेदस्य पादौ।

26. प्रश्न: कल्पशास्त्रं वेदस्य किम्?

उत्तर: कल्पशास्त्रं वेदस्य हस्तौ।

27. प्रश्न: ज्योतिषशास्त्रं वेदस्य किम्?

उत्तर: ज्योतिषशास्त्रं वेदस्य नेत्रम्।

28. प्रश्न: वेदाङ्गानां अभ्यासस्य लाभः कः?

उत्तर: वेदाङ्गानां अभ्यासेन वेदस्य शुद्धोच्चारण, यज्ञकार्यविन्यास, अर्थबोध, मन्त्राध्ययनशुद्धि च सुनिश्चितं भवति।

29. प्रश्न: वेदाङ्गानि वेदानां संरक्षणे कथं सहायकानि?

उत्तर: शिक्षायाः, व्याकरणस्य, निरुक्तस्य, छन्दस्य, कल्पशास्त्रस्य, ज्योतिषस्य अभ्यासेन वेदाः शुद्धरूपेण संकलिताः, उच्चारिताः च भवति।

30. प्रश्न: वेदाङ्गानां अभ्यासं कस्य उपयोगाय कथ्यते?

उत्तर: वेदपुरुषस्य अङ्गत्वेन वेदानां स्वरूपज्ञानं, शुद्धोच्चारणं, यज्ञविन्यासं च अवगन्तुम्।

31. प्रश्न: वेदाङ्गानि केन प्रकारेण ज्ञायन्ते?

उत्तर: अङ्गयन्ते, ज्ञायन्ते, अमीभिरिति — वेदाङ्गानि अङ्गप्रकारेण ज्ञायन्ते।

32. प्रश्न: शिक्षा वेदस्य शुद्धोच्चारणाय कथं सहायकं?

उत्तर: शिक्षा वेदमन्त्राणां स्वर, मात्रा, बलं, सामः, सन्तानः इत्यादीनि निर्दिष्टानि अध्यायानि विना उच्चारणं सम्यक् न भवति।

33. प्रश्न: कल्पशास्त्रस्य यज्ञानुष्ठानाय महत्त्वं किं?

उत्तर: कल्पशास्त्रं यज्ञीयानुष्ठानप्रक्रियायाः व्यवस्थित निर्देशं ददाति।

34. प्रश्न: व्याकरणस्य अध्ययनं किमर्थं अवश्यकम्?

उत्तर: भाषायाः शुद्ध्यर्थं, वेदसंरक्षणार्थं, वाग्व्यवहारशुद्ध्यर्थं च व्याकरणस्य अध्ययनं अनिवार्यम्।

35. प्रश्न: निरुक्तस्य विशेषताः?

उत्तर: निरुक्तं वेदमन्त्रेषु पदानां अर्थबोधनार्थं रचितम्। यास्काचार्यकृतम्।

36. प्रश्न: छन्दस्य अध्ययनं किन्तु किमर्थं?

उत्तर: मन्त्राध्ययनं, सम्यक् उच्चारणं, भावबोधाय छन्दशास्त्रस्य अभ्यासः आवश्यकः।

37. प्रश्न: ज्योतिषशास्त्रस्य अध्ययनं यज्ञकर्मणि कथं सहाय्यकं?

उत्तर: यज्ञकर्मणि उचितकालं ज्ञातुम्, तिथिवार, नक्षत्र, योग, करण गणनायै।

38. प्रश्न: वेदाङ्गानां अभ्यासेन व्यक्ति किम् प्राप्नोति?

उत्तर: वेदज्ञानसंपन्नता, शुद्धवाणी, यज्ञसिद्धि, संस्कृतभाषाशुद्धि च।

39. प्रश्न: वेदाङ्गानि अभ्यासेन महत्त्वपूर्णं शिक्षणं किं प्रददाति?

उत्तर: वेदाङ्गानि व्यक्ति, समाज, धर्म, संस्कृतिशास्त्र, यज्ञकर्म आदि जीवनक्षेत्रेषु मार्गदर्शनं प्रददाति।

40. प्रश्न: वेदाङ्गानि अधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते कथं?

उत्तर: वेदाङ्गानां अध्ययनम् एव वेदज्ञानस्य शुद्धरूपेण प्राप्तिः, यज्ञसिद्धिः, जीवनसार्थकता च सुनिश्चितं कुर्वन्ति, तस्मात् अधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते।

Answer by Mrinmoee