MPBSE Class 7 Sanskrit Chapter 10 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 7 Sanskrit Lesson 10 Answer 2026

  Chapter 10 

                                                            महर्षिः पाणिनिः

१. प्रश्नः हरिकृष्णः कं वेदघोषमिव श्रुत्वा किम् अपृच्छत्?

उत्तरः हरिकृष्णः वेदघोषमिव ध्वनिं श्रुत्वा स्वभ्रातरं रमणं पप्रच्छ— “भ्रातः! किं पठसि?” इति।

२. प्रश्नः रमणः किं पठति स्म?

उत्तरः रमणः माहेश्वरसूत्राणि पठति स्म।

३. प्रश्नः माहेश्वरसूत्राणि कथं प्रादुर्भूतानि?

उत्तरः शिवताण्डवसमये महेश्वरस्य ढक्कातः एतानि सूत्राणि निस्सृतानि, अतः तानि माहेश्वरसूत्राणि कथ्यन्ते।

४. प्रश्नः माहेश्वरसूत्राणां नामकरणस्य कारणं किम्?

उत्तरः एतानि सूत्राणि महेश्वरात् आगतानि, अतः तेषां नाम “माहेश्वरसूत्राणि” इति अभवत्।

५. प्रश्नः पाणिनिः कः आसीत्?

उत्तरः पाणिनि संस्कृतव्याकरणस्य महान् नियमारचयिता आसीत्।

६. प्रश्नः पाणिनिना कियत् सूत्रसंख्या रचिता?

उत्तरः पाणिनिना प्रायः ४००० व्याकरणनियमाः रचिताः।

७. प्रश्नः पाणिनीयसूत्राणां सङ्ग्रहग्रन्थस्य नाम किम्?

उत्तरः पाणिनीयसूत्राणां सङ्ग्रहग्रन्थः “अष्टाध्यायी” इति प्रसिद्धः।

८. प्रश्नः अष्टाध्याय्यां कति अध्यायाः सन्ति?

उत्तरः अष्टाध्याय्यां अष्ट अध्यायाः सन्ति।

९. प्रश्नः प्रत्येकस्मिन् अध्याये कति पादाः भवन्ति?

उत्तरः प्रत्येकस्मिन् अध्याये चत्वारः पादाः भवन्ति।

१०. प्रश्नः पाणिनेः जन्म कुत्र अभवत्?

उत्तरः पाणिनेः जन्म वर्तमानपाकिस्तानस्य शलातुरग्रामे अभवत्।

११. प्रश्नः शलातुरग्रामः कस्मिन् प्रसिद्धनगरस्य समीपे अस्ति?

उत्तरः शलातुरग्रामः तक्षशिला नगरस्य समीपे अस्ति।

१२. प्रश्नः तक्षशिला किमर्थं प्रसिद्धा आसीत्?

उत्तरः तक्षशिला विश्वविख्यातम् अध्ययनकेन्द्रम् आसीत्।

१३. प्रश्नः पाणिनेः कालः कदा आसीत्?

उत्तरः विद्वांसः वदन्ति यत् पाणिनेः कालः प्रायः ईसा पूर्व ५२० तः ४६० पर्यन्तम् आसीत्।

१४. प्रश्नः पाणिनेः मातुः नाम किम् आसीत्?

उत्तरः पाणिनेः मातुः नाम दाक्षी आसीत्।

१५. प्रश्नः पाणिनेः पितुः नाम किम् आसीत्?

उत्तरः पाणिनेः पितुः नाम पाणी आसीत्।

१६. प्रश्नः पाणिनिः कस्य पुत्रः आसीत्?

उत्तरः पाणिनिः दाक्षीपुत्रः आसीत्।

१७. प्रश्नः पाणिनिः किमर्थं महावैयाकरणः इति कथ्यते?

उत्तरः सः व्याकरणशास्त्रस्य महान् ज्ञाता आसीत्, अतः महावैयाकरणः इति कथ्यते।

१८. प्रश्नः व्याकरणस्य प्रवर्तकाः त्रयः मुनयः के?

उत्तरः प्रथमः पाणिनिः, द्वितीयः वररुचिः, तृतीयः पतञ्जलिः— एते त्रयः मुनयः व्याकरणस्य प्रवर्तकाः।

१९. प्रश्नः वररुचिः किम् अकरोत्?

उत्तरः वररुचिः वाक्यकारः आसीत्।

२०. प्रश्नः पतञ्जलिः कः आसीत्?

उत्तरः पतञ्जलि भाष्यकारः आसीत्।

२१. प्रश्नः व्याकरणं नाम किम्?

उत्तरः व्याकरणं एकं विशिष्टं शास्त्रम् अस्ति, यत्र बहुविशिष्टं ज्ञानं वर्तते।

२२. प्रश्नः विशिष्टज्ञानम् किम् उच्यते?

उत्तरः विशिष्टज्ञानम् एव विज्ञानम् इति उच्यते।

२३. प्रश्नः माहेश्वरसूत्रेषु किम् विज्ञानम् अस्ति?

उत्तरः माहेश्वरसूत्रेषु स्वरविज्ञानम् अस्ति।

२४. प्रश्नः पाणिनीयसूत्रेषु किम् विज्ञानम् दृश्यते?

उत्तरः पाणिनीयसूत्रेषु गणितविज्ञानम् अपि दृश्यते।

२५. प्रश्नः पाणिनीयं व्याकरणं कथं विज्ञानम् अस्ति?

उत्तरः पाणिनीयं व्याकरणं प्राचीनं, विश्वप्रसिद्धं, वैज्ञानिकतत्त्वयुक्तं भारतीयं विज्ञानम् अस्ति।

२६. प्रश्नः भारतीयाः पाणिनिं कथं स्मरन्ति?

उत्तरः भारतीयाः तं महर्षिं श्रद्धया स्मरन्ति नमन्ति च।

२७. प्रश्नः विदेशीयाः विज्ञानिनः पाणिनिं कथं मन्यन्ते?

उत्तरः विदेशीयाः अपि तं विश्वप्रसिद्धव्याकरणसूत्रप्रणेतारं मन्यन्ते।

२८. प्रश्नः “येनाक्षरसमाम्नायम्…” इति श्लोकस्य भावः कः?

उत्तरः येन महेश्वरात् अक्षरसमाम्नायः अधिगम्य कृत्स्नं व्याकरणं प्रोक्तं, तस्मै पाणिनये नमः इति भावः।

२९. प्रश्नः अष्टाध्याय्याः महत्त्वं किम्?

उत्तरः अष्टाध्यायी संस्कृतव्याकरणस्य मूलग्रन्थः अस्ति।

३०. प्रश्नः पाणिनीयव्याकरणस्य वैशिष्ट्यं किम्?

उत्तरः तत्र सूत्ररूपेण संक्षेपेण गूढं वैज्ञानिकं ज्ञानं निहितम् अस्ति।

३१. प्रश्नः पाणिनिः किमर्थं विश्वप्रसिद्धः?

उत्तरः सः व्यवस्थितव्याकरणप्रणाल्याः निर्माता आसीत्, अतः विश्वप्रसिद्धः।

३२. प्रश्नः माहेश्वरसूत्राणां संख्या कति?

उत्तरः माहेश्वरसूत्राणि चतुर्दश सन्ति।

३३. प्रश्नः व्याकरणस्य अध्ययनस्य लाभः कः?

उत्तरः व्याकरणाध्ययनेन भाषाज्ञानं शुद्धं सुस्पष्टं च भवति।

३४. प्रश्नः पाणिनीयसूत्राणां शैली कथं अस्ति?

उत्तरः पाणिनीयसूत्राणि लघूनि, सारगर्भितानि च सन्ति।

३५. प्रश्नः पाणिनिः त्रिषु मुनिषु अन्यतमः कथं?

उत्तरः सः सूत्रकारः आसीत्, अतः मुनित्रये प्रमुखः आसीत्।

३६. प्रश्नः व्याकरणं किमर्थं आवश्यकम्?

उत्तरः व्याकरणं भाषायाः शुद्धप्रयोगाय अत्यावश्यकम्।

३७. प्रश्नः पाणिनीयव्याकरणस्य प्रभावः कुत्र दृश्यते?

उत्तरः तस्य प्रभावः भारतीयभाषासु, विश्वव्याकरणशास्त्रे च दृश्यते।

३८. प्रश्नः पतञ्जलिः किमर्थं प्रसिद्धः?

उत्तरः सः महाभाष्यस्य रचयिता आसीत्।

३९. प्रश्नः व्याकरणस्य मुख्यलक्षणं किम्?

उत्तरः व्याकरणं नियमबद्धं, वैज्ञानिकं, व्यवस्थितं च शास्त्रम् अस्ति।

४०. प्रश्नः वयं पाणिनिं कथं सम्मानयामः?

उत्तरः वयं तं शिरसा नमामः, मनसा स्मरामः च, तस्य महान् योगदानं स्वीकुर्मः।

Answer by Mrinmoee