Chapter 3 

"অৰ্থনৈতিক প্ৰাণী বিজ্ঞানৰ প্ৰাথমিক ধাৰণা (Basics in Economic Zoology)" 


অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (১ নম্বৰীয়া - ১৫ টা)

প্ৰশ্ন ১: ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচ (Langstroth Box) কিহৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰ: ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচ আধুনিক আৰু বাণিজ্যিকভাৱে মৌ-মাখি পালন (Apiculture) কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।


প্ৰশ্ন ২: ‘এৰী পলু’ (Eri Silkworm)ৰ মুখ্য খাদ্য কি?

উত্তৰ: এৰী পলুৰ মুখ্য খাদ্য হৈছে এৰা গছৰ পাত (Ricinus communis)।


প্ৰশ্ন ৩: মাছ সংৰক্ষণৰ এবিধ পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: মাছ সংৰক্ষণৰ এটা পৰম্পৰাগত পদ্ধতি হৈছে ৰ’দত শুকুৱাই সংৰক্ষণ কৰা (Sun Drying)।


প্ৰশ্ন ৪: ‘সংমিশ্ৰিত মৎস্য পালন’ (Composite Fish Farming) মানে কি?

উত্তৰ: একেটা পুখুৰীত পানীৰ বিভিন্ন স্তৰত খাদ্য গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ, যেনে ৰৌ, বাহু আৰু মিৰিকা, একেলগে পালন কৰা পদ্ধতিক সংমিশ্ৰিত মৎস্য পালন বোলে।


প্ৰশ্ন ৫: ৰেচম কটা বা ‘Reeling’ প্ৰক্ৰিয়া কি?

উত্তৰ: ৰেচম পলুৰ **কোঁহা (Cocoon)**ৰ পৰা ৰেচমৰ সূতা উলিওৱা প্ৰক্ৰিয়াক ৰেচম কটা বা Reeling বোলে।


প্ৰশ্ন ৬: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত পোৱা এবিধ অৰ্ধ-ঘৰচীয়া (Semi-domesticated) ৰেচম পলুৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত পোৱা এবিধ অৰ্ধ-ঘৰচীয়া ৰেচম পলু হৈছে মুগা ৰেচম পলু (Antheraea assamensis)।


প্ৰশ্ন ৭: মাছ চাপ দিয়া বা ধোঁৱাত শুকোৱা পদ্ধতি (Smoking) কি?

উত্তৰ: ধোঁৱা আৰু উত্তাপৰ সহায়ত মাছৰ আৰ্দ্ৰতা কমাই অধিক দিনলৈ সংৰক্ষণ কৰা পদ্ধতিক ধোঁৱাত শুকোৱা বা Smoking বোলে।


প্ৰশ্ন ৮: মৌ-মাখিৰ জাকত ‘ৰাণী মৌ-মাখি’ (Queen Bee)ৰ মূল কাম কি?

উত্তৰ: ৰাণী মৌ-মাখিৰ প্ৰধান কাম হৈছে ডিম পৰা আৰু মৌ-মাখিৰ বংশবৃদ্ধি নিশ্চিত কৰা।


প্ৰশ্ন ৯: মুকুটা খেতি (Pearl Culture)ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ঝিনুকৰ বৈজ্ঞানিক নাম লিখা।

উত্তৰ: মুকুটা খেতিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা ঝিনুকৰ এটা বৈজ্ঞানিক নাম হৈছে Pinctada fucata।


প্ৰশ্ন ১০: ‘প্ৰেৰিত প্ৰজনন’ (Induced Breeding) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰ: মাছৰ দেহত উপযুক্ত হৰম’ন বা পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ ৰস প্ৰয়োগ কৰি কৃত্ৰিমভাৱে ডিম আৰু শুক্ৰাণু নিঃসৰণ ঘটোৱা প্ৰজনন পদ্ধতিক প্ৰেৰিত প্ৰজনন বোলে।


প্ৰশ্ন ১১: পাট পলুৰ (Muga Silkworm) ঘাই খাদ্য উদ্ভিদবিধৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?

উত্তৰ: মুগা পলুৰ প্ৰধান খাদ্য উদ্ভিদৰ ভিতৰত সোম গছ (Litsea monopetala) অন্যতম।


প্ৰশ্ন ১২: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত পোৱা বাণিজ্যিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ এবিধ মৌ-মাখিৰ প্ৰজাতিৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত পোৱা বাণিজ্যিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ এবিধ মৌ-মাখি হৈছে ভাৰতীয় মৌ-মাখি (Apis cerana indica)।


প্ৰশ্ন ১৩: ক্ৰাষ্টেচীয়ান (Crustacean) পালনৰ অন্তৰ্গত এবিধ প্ৰাণীৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: ক্ৰাষ্টেচীয়ান পালনৰ অন্তৰ্গত এবিধ প্ৰাণীৰ উদাহৰণ হৈছে মিছা মাছ বা চিংৰি (Prawn/Shrimp)। কেঁকোৰাও ইয়াৰ আন এটা উদাহৰণ।


প্ৰশ্ন ১৪: মৌ-মাখি পালনত ব্যৱহৃত ‘নিউটন বাকচ’ (Newton Box) কি?

উত্তৰ: নিউটন বাকচ হৈছে মৌ-মাখিক কৃত্ৰিমভাৱে পালন আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে মৌ সংগ্ৰহ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ বাকচ।


প্ৰশ্ন ১৫: ৰেশম কাপোৰত ব্যৱহাৰ কৰা ‘প্ৰাকৃতিক ৰং’ (Natural Dye) কিহৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়?

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক ৰং সাধাৰণতে গছৰ ছাল, পাত, ফুল, ফল, বীজ আদি উদ্ভিদজাত উৎসৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে জেতুকা, হালধি আৰু তামোলৰ বাকলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।


২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত মৎস্য পালনৰ দুটা সম্ভাৱনা আৰু দুটা প্ৰত্যাহ্বান উল্লেখ কৰা।

উত্তৰ: পূৰ্বাঞ্চলত মৎস্য পালনৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে। যেনে—

  • সম্ভাৱনা: অঞ্চলটোত বহুতো নদী, বিল, পুখুৰী আৰু অন্যান্য প্ৰাকৃতিক জলাশয় থকাৰ বাবে মৎস্য পালনৰ সুবিধা আছে। তদুপৰি মাছৰ স্থানীয় চাহিদাও যথেষ্ট বেছি।
  • প্ৰত্যাহ্বান: উন্নত প্ৰযুক্তি আৰু উন্নত জাতৰ মাছৰ পোনাৰ অভাৱ, লগতে বানপানীৰ ফলত পুখুৰী প্লাবিত হৈ মাছৰ ক্ষতি হোৱা অন্যতম সমস্যা।


প্ৰশ্ন ২: সংমিশ্ৰিত আৰু সংহত মৎস্য পালনৰ (Integrated & Composite Fish Farming) পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: সংমিশ্ৰিত মৎস্য পালনত একেটা পুখুৰীত পানীৰ বিভিন্ন স্তৰত খাদ্য গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাছ একেলগে পালন কৰা হয়। আনহাতে, সংহত মৎস্য পালনত মাছ পালনৰ সৈতে হাঁহ-কুকুৰা পালন, গাহৰি বা গৰু পালন, ধান খেতি আদি অন্যান্য কৃষিকাৰ্য একেলগে কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত কৃষি-জৈৱিক সম্পদৰ পুনঃব্যৱহাৰ হয় আৰু উৎপাদন ব্যয় হ্ৰাস পায়।


প্ৰশ্ন ৩: মুকুটা (Pearl) কেনেকৈ গঠন হয়?

উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বাহ্যিক কণা, যেনে— বালিৰ কণা বা পৰজীৱী, ঝিনুকৰ দেহৰ ভিতৰত সোমাই যায়, তেতিয়া ঝিনুকে আত্মৰক্ষাৰ বাবে সেই কণাটোৰ চাৰিওফালে নেক্ৰে (Nacre) নামৰ পদাৰ্থৰ স্তৰ সৃষ্টি কৰে। সময়ৰ লগে লগে নেক্ৰেৰ বহুতো স্তৰ জমা হৈ মুকুতাৰ সৃষ্টি হয়।


প্ৰশ্ন ৪: ক্ৰাষ্টেচীয়ান (Crustacean) আৰু কেঁকোৰা পালনৰ অর্থনৈতিক গুৰুত্ব কি?

উত্তৰ: মিছা মাছ, চিংৰি আৰু কেঁকোৰা আদি ক্ৰাষ্টেচীয়ান খাদ্য হিচাপে অতি জনপ্ৰিয় আৰু প্ৰ’টিনসমৃদ্ধ। ইয়াৰ দেশীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত যথেষ্ট চাহিদা আছে। ৰপ্তানিৰ জৰিয়তে বৈদেশিক মুদ্ৰা উপাৰ্জন হয় আৰু মৎস্যজীৱী তথা কৃষকসকলৰ আয় বৃদ্ধিত সহায় কৰে।


প্ৰশ্ন ৫: মাছ ধৰাৰ পিছৰ প্ৰযুক্তি (Post-harvest Technology) কি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?

উত্তৰ: মাছ ধৰাৰ পিছত ইয়াৰ গুণগত মান অক্ষুণ্ণ ৰাখি সংৰক্ষণ, পৰিষ্কাৰকৰণ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, পেকেজিং আৰু বজাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক মাছ ধৰাৰ পিছৰ প্ৰযুক্তি (Post-harvest Technology) বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা মাছ সোনকালে পচি নষ্ট হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা হয় আৰু মাছৰ বজাৰমূল্য তথা ব্যৱসায়ীৰ লাভ বৃদ্ধি পায়।


প্ৰশ্ন ৬: অসমত মুগা ৰেচম পলু পালনৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: মুগা ৰেচম অসমৰ এক বিশেষ পৰম্পৰাগত সম্পদ আৰু ইয়াৰ GI স্বীকৃতি আছে। ইয়াৰ সোণালী উজ্জ্বলতা, স্থায়িত্ব আৰু উৎকৃষ্ট গুণৰ বাবে মুগা ৰেচমৰ যথেষ্ট বজাৰমূল্য আছে। মুগা পালন আৰু ৰেচম উৎপাদনে গ্ৰামাঞ্চলৰ বহু লোকক কৰ্মসংস্থান আৰু স্ব-ৰোজগাৰৰ সুযোগ প্ৰদান কৰি অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা বৃদ্ধি কৰে।


প্ৰশ্ন ৭: মৌ-মাখিৰ সামাজিক সংগঠনৰ চমু পৰিচয় দিয়া।

উত্তৰ: মৌ-মাখি এক সুসংগঠিত সামাজিক পতংগ। এটা মৌ-জাকত সাধাৰণতে তিনিটা শ্ৰেণীৰ মৌ-মাখি থাকে—

১. ৰাণী মৌ (Queen): কণী পৰা আৰু প্ৰজননৰ মুখ্য দায়িত্ব পালন কৰে।
২. মতা মৌ (Drone): ৰাণী মৌৰ সৈতে প্ৰজননত অংশগ্ৰহণ কৰে।
৩. পৰিশ্ৰমী মৌ (Worker): খাদ্য সংগ্ৰহ, চাক নিৰ্মাণ, পলু যত্ন আৰু চাকৰ সুৰক্ষা আদি কাম কৰে।


প্ৰশ্ন ৮: কৃত্ৰিম মৌ-পালনত নিউটন আৰু ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচৰ ব্যৱহাৰ কিয় কৰা হয়?

উত্তৰ: নিউটন আৰু ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচ কৃত্ৰিম বা বৈজ্ঞানিক মৌ-পালনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই বাকচত মৌ-চাকসমূহ সুৰক্ষিতভাৱে ৰখা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি উলিয়াব পৰা যায়। ইয়াৰ সহায়ত মৌ-মাখিৰ ক্ষতি নকৰাকৈ পৰিষ্কাৰভাৱে আৰু অধিক পৰিমাণে মৌ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ৯: ৰেচম শিল্পত 'প্ৰাকৃতিক ৰং' (Natural Dye) ব্যৱহাৰৰ সুবিধা কি কি?

উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক ৰং সাধাৰণতে পৰিৱেশ-বান্ধৱ আৰু জৈৱ-বিয়োজনযোগ্য। ই ৰাসায়নিক ৰঙৰ তুলনাত পৰিৱেশৰ ওপৰত কম ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ পেলায়। প্ৰাকৃতিক ৰঙেৰে ৰঞ্জিত ৰেচমৰ কাপোৰৰ সৌন্দৰ্য আৰু স্বকীয়তাৰ বাবে দেশীয় তথা আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত ইয়াৰ চাহিদা আছে।


প্ৰশ্ন ১০: মৌ-মাখি চয়ন (Selection of Bee Species) কৰোঁতে কি কি গুণ চোৱা হয়?

উত্তৰ: মৌ-মাখিৰ প্ৰজাতি নিৰ্বাচন কৰোঁতে তলত দিয়া গুণসমূহ বিবেচনা কৰা হয়—

  • শান্ত আৰু সহজে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পৰা স্বভাৱ
  • অধিক পৰিমাণে মৌ সংগ্ৰহ কৰাৰ ক্ষমতা
  • সঘনাই Swarming নকৰা স্বভাৱ
  • ৰোগ-প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা
  • পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খুৱাব পৰা ক্ষমতা।


প্ৰশ্ন ১১: ইণ্ডিউচড ব্রিডিং বা প্ৰেৰিত প্ৰজননৰ মূল সুবিধাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: ইণ্ডিউচড ব্ৰিডিং পদ্ধতিৰ সহায়ত উপযুক্ত সময়ত প্ৰয়োজন অনুসৰি উন্নত জাতৰ মাছৰ পোনা উৎপাদন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিকভাৱে পোনা পোৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমে আৰু উন্নত মানৰ পোনা উৎপাদন সহজ হয়। লগতে নদী, বিল আদিৰ পৰা পোনা সংগ্ৰহ কৰাৰ সময়ত অপ্ৰয়োজনীয় মাছ মিহলি হোৱাৰ সম্ভাৱনাও কমে।


প্ৰশ্ন ১২: ৰেচম পলুৰ আহাৰ যোগান ধৰা গছ-গছনিৰ বংশবিস্তাৰ (Propagation) কিদৰে কৰা হয়?

উত্তৰ: ৰেচম পলুৰ খাদ্য হিচাপে ব্যৱহৃত সোম, সোৱালু, নুনি আৰু এৰা আদি গছৰ বংশবিস্তাৰ গুটিৰ দ্বাৰা আৰু অঙ্গজ পদ্ধতিৰ দ্বাৰা, যেনে— কাটিং বা কলমৰ সহায়ত কৰা হয়। উন্নত পদ্ধতিৰে পুলি প্ৰস্তুত কৰি অধিক গুণসম্পন্ন আৰু পুষ্টিকৰ পাত উৎপাদন কৰিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ১৩: মাছ সংৰক্ষণত লৱণায়ন (Salting) প্ৰক্ৰিয়াই কেনেকৈ কাম কৰে?

উত্তৰ: লৱণায়নৰ সময়ত নিমখে অস্মোসিছ (Osmosis) প্ৰক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে মাছৰ দেহৰ পৰা পানী বাহিৰলৈ উলিয়াই আনে। পানীৰ পৰিমাণ কমি যোৱাৰ ফলত পচনকাৰী অণুজীৱৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়। ফলত মাছ অধিক সময়লৈ সংৰক্ষণ কৰি ৰাখিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ১৪: উদ্যোগশীলতা (Entrepreneurship) হিচাপে ৰেশম শিল্পৰ সুযোগ কেনেকুৱা?

উত্তৰ: ৰেচম শিল্প কম বা মধ্যম মূলধনেৰে আৰম্ভ কৰিব পৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগ। ৰেচম পলু পালন, খাদ্য গছৰ খেতি, কোকুন উৎপাদন, সূতা উলিওৱা আৰু ৰেচম কাপোৰ বোৱা আদি বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ আছে। বিশেষকৈ গ্ৰামাঞ্চলৰ লোকসকলৰ বাবে ই স্ব-ৰোজগাৰ আৰু আয় বৃদ্ধিৰ এক ভাল মাধ্যম।


প্ৰশ্ন ১৫: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত মৌ-পালনৰ প্ৰাকৃতিক অনুকূলতা কি কি?

উত্তৰ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত বিস্তৃত বনাঞ্চল, প্ৰচুৰ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য আৰু বিভিন্ন কৃষিজাত উদ্ভিদ আছে। বছৰৰ বিভিন্ন সময়ত বহুতো ফুল ফুলাৰ বাবে মৌ-মাখিয়ে পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে ফুলৰ ৰস আৰু পৰাগ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে। সেয়েহে অঞ্চলটোৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ মৌ-পালনৰ বাবে যথেষ্ট অনুকূল।


৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: মৎস্য পালন প্ৰণালীত প্ৰেৰিত প্ৰজনন (Induced Breeding) ৰ বৈজ্ঞানিক কৌশল, কাৰ্য্যপদ্ধতি আৰু গুৰুত্ব বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: প্ৰেৰিত প্ৰজনন বা Induced Breeding হৈছে মৎস্য পালনৰ এক আধুনিক আৰু বৈজ্ঞানিক পদ্ধতি। এই পদ্ধতিত পৰিপক্ক পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী মাছক উপযুক্ত হৰম’ন প্ৰয়োগ কৰি কৃত্ৰিমভাৱে প্ৰজননত উদ্দীপিত কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ডিম্ব আৰু শুক্ৰাণু নিঃসৰণ কৰাই নিষেচিত ডিম্ব তথা উন্নতমানৰ মাছৰ পোনা উৎপাদন কৰা হয়। ৰৌ, বাহু আৰু মিৰিকা আদি মেজৰ কাৰ্প মাছৰ ক্ষেত্ৰত এই পদ্ধতি বিশেষভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।

কাৰ্যপদ্ধতি:

১. প্ৰজননক্ষম মাছ নিৰ্বাচন:
সুস্থ, সবল আৰু পৰিপক্ক পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী মাছক প্ৰজননৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা হয়। এই মাছবোৰক Brooders বুলি কোৱা হয়।

২. হৰম’ন প্ৰয়োগ:
পিটুইটাৰী গ্ৰন্থিৰ নিৰ্যাস (Pituitary Gland Extract) অথবা Ovaprim, Ovatide আদি কৃত্ৰিম হৰম’ন ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাত হৰম’ন মাছৰ পেশীত বেজীৰ জৰিয়তে প্ৰয়োগ কৰা হয়।

৩. প্ৰজনন আৰু নিষেচন:
হৰম’ন প্ৰয়োগ কৰাৰ পিছত উপযুক্ত সময়ত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰী মাছক হাপা বা প্ৰজনন টেংকত ৰখা হয়। ইয়াত মাছবোৰে ডিম্ব আৰু শুক্ৰাণু নিঃসৰণ কৰে আৰু স্বাভাৱিকভাৱে নিষেচন ঘটে।

৪. ডিম্ব আৰু পোনা প্ৰতিপালন:
নিষেচিত ডিম্বসমূহ উপযুক্ত ইনকিউবেচন বা পোনা উৎপাদন টেংকলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। উপযুক্ত উষ্ণতা, পানীৰ গুণগত মান আৰু অক্সিজেন বজাই ৰাখি ডিম্ব ফুটি পোনা ওলোৱালৈকে যত্ন লোৱা হয়।

গুৰুত্ব:
প্ৰেৰিত প্ৰজননৰ সহায়ত প্ৰয়োজন অনুসৰি উপযুক্ত সময়ত উন্নতমানৰ মাছৰ পোনা উৎপাদন কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিক উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমে আৰু নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ পোনা অধিক পৰিমাণে উৎপাদন কৰা সম্ভৱ হয়। বাণিজ্যিক মৎস্য পালনৰ উৎপাদন বৃদ্ধি, উন্নত জাত সংৰক্ষণ আৰু মৎস্য খণ্ডৰ বিকাশত এই পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব অতি বেছি।


প্ৰশ্ন ২: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ৰেশম শিল্প (Sericulture) ৰ ঐতিহ্য, অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব আৰু প্ৰধান প্ৰজাতিসমূহৰ বিষয়ে আলোকপাত কৰা।

উত্তৰ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল, বিশেষকৈ অসম, ৰেচম উৎপাদনৰ এক সমৃদ্ধ পৰম্পৰাগত অঞ্চল। প্ৰাচীন কালৰ পৰাই এই অঞ্চলত ৰেচম পলু পালন, কোকুন উৎপাদন আৰু ৰেচমৰ কাপোৰ বোৱাৰ পৰম্পৰা চলি আহিছে। ৰেচম শিল্প গ্ৰাম্য জীৱন আৰু অৰ্থনীতিৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত।

প্ৰধান ৰেচম প্ৰজাতিসমূহ:

১. মুগা ৰেচম (Antheraea assamensis):
মুগা ৰেচম অসমৰ এক বিশেষ সম্পদ। ই অৰ্ধ-ঘৰচীয়া প্ৰজাতি আৰু ইয়াৰ ৰেচমৰ সোণালী উজ্জ্বলতা আৰু স্থায়িত্বৰ বাবে বিশেষভাৱে জনপ্ৰিয়।

২. এৰী ৰেচম (Samia ricini):
এৰী ৰেচম পলু সাধাৰণতে ঘৰতে পালন কৰা হয়। ইয়াৰ ৰেচম কোমল, উষ্ণ আৰু টেকসই। এৰী ৰেচমক ‘অহিংসা ৰেচম’ বুলিও কোৱা হয়।

৩. পাট বা নুনি ৰেচম (Bombyx mori):
এই ৰেচম পলুৱে নুনি গছৰ পাত খায়। ইয়াৰ পৰা মিহি, উজ্জ্বল আৰু উন্নতমানৰ ৰেচম সূতা উৎপাদন কৰা হয়।

৪. টাচৰ ৰেচম (Antheraea mylitta):
টাচৰ ৰেচম মূলতঃ বনৰীয়া বা অৰ্ধ-ঘৰচীয়া ৰেচম পলুৰ পৰা পোৱা যায়। ইয়াৰ সূতা তুলনামূলকভাৱে মোটা আৰু শক্তিশালী।

অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব:
ৰেচম শিল্প গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ইয়াৰ জৰিয়তে কৃষক আৰু বিশেষকৈ মহিলাসকলে ঘৰুৱাভাৱে স্ব-ৰোজগাৰৰ সুযোগ লাভ কৰে। পলু পালন, খাদ্য গছৰ খেতি, কোকুন উৎপাদন, সূতা প্ৰস্তুত আৰু কাপোৰ বোৱাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হয়। মুগা আৰু এৰী ৰেচমৰ চাহিদা দেশ-বিদেশত থকাৰ বাবে এই শিল্পই আয় আৰু বাণিজ্য বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

সামৰণি:
সেয়েহে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ পৰম্পৰা, গ্ৰাম্য অৰ্থনীতি আৰু স্ব-নিয়োজনৰ ক্ষেত্ৰত ৰেচম শিল্পৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।


প্ৰশ্ন ৩: আধুনিক মৌ-পালন (Apiculture) পদ্ধতিৰ মূল নীতিসমূহ কি কি? নিউটন আৰু ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচৰ গঠন আৰু কাৰ্য্যকাৰিতাৰ তুলনা কৰা।

উত্তৰ: মৌ-পালন বা Apiculture হৈছে বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে মৌ-মাখি পালন কৰি মৌ, মম আৰু অন্যান্য মৌ-জাতীয় সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা ব্যৱস্থা। আধুনিক মৌ-পালনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে মৌ-মাখিৰ সুস্থ কলনী বজাই ৰাখি অধিক আৰু উন্নতমানৰ মৌ উৎপাদন কৰা।

আধুনিক মৌ-পালনৰ মূল নীতিসমূহ:

  • উপযুক্ত আৰু শান্ত স্বভাৱৰ মৌ-মাখিৰ প্ৰজাতি নিৰ্বাচন কৰা।
  • বৈজ্ঞানিক মৌ-বাকচ ব্যৱহাৰ কৰা।
  • ৰাণী মৌৰ স্বাস্থ্য আৰু উৎপাদনক্ষমতাৰ যত্ন লোৱা।
  • খাদ্যৰ অভাৱৰ সময়ত কৃত্ৰিম খাদ্য যোগান ধৰা।
  • মৌ-কলনীক ৰোগ আৰু কীট-পতংগৰ পৰা সুৰক্ষিত ৰখা।
  • সময়মতে মৌ সংগ্ৰহ আৰু চাক পৰিচালনা কৰা।

নিউটন আৰু ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচৰ তুলনা:

বৈশিষ্ট্যনিউটন বাকচ (Newton Box)ল্যাংষ্ট্ৰথ বাকচ (Langstroth Box)
আকাৰতুলনামূলকভাৱে সৰুতুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ
ফ্ৰেমসৰু আকাৰৰ ফ্ৰেম থাকেচলনযোগ্য ডাঙৰ ফ্ৰেম থাকে
ব্যৱহাৰসৰু পৰিসৰৰ মৌ-পালনৰ বাবে উপযোগীবাণিজ্যিক মৌ-পালনৰ বাবে অধিক উপযোগী
মৌ-মাখিভাৰতীয় মৌ-মাখি, যেনে Apis ceranaৰ বাবে উপযোগীApis mellifera আদি মৌ-মাখিৰ বাবে বিশেষভাৱে ব্যৱহৃত
ধাৰণক্ষমতাতুলনামূলকভাৱে কমতুলনামূলকভাৱে বেছি
উপযোগিতাসৰু পাম আৰু ঘৰুৱা মৌ-পালনৰ বাবে সুবিধাজনকবৃহৎ পৰিসৰৰ মৌ উৎপাদনৰ বাবে সুবিধাজনক

সামৰণি:
নিউটন আৰু ল্যাংষ্ট্ৰথ দুয়োটা বাকচেই বৈজ্ঞানিক মৌ-পালনত গুৰুত্বপূৰ্ণ। চলনযোগ্য ফ্ৰেমৰ ব্যৱস্থাই মৌ-চাক নষ্ট নকৰাকৈ পৰিদৰ্শন আৰু মৌ সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰে।


প্ৰশ্ন ৪: মাছ সংৰক্ষণৰ (Fish Preservation) প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: মাছ এবিধ অতি সোনকালে পচি যোৱা খাদ্য। মাছ ধৰাৰ পিছত বেক্টেৰিয়া, অন্যান্য অণুজীৱ আৰু এনজাইমৰ ক্ৰিয়াৰ ফলত ইয়াৰ গুণগত মান হ্ৰাস পায়। সেয়েহে মাছক অধিক সময়লৈ সতেজ আৰু ব্যৱহাৰযোগ্য কৰি ৰাখিবলৈ বিভিন্ন সংৰক্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰধান পদ্ধতিসমূহ হ’ল—

১. শীতলীকৰণ আৰু হিমায়িতকৰণ (Chilling and Freezing):
মাছ ধৰাৰ পিছত বৰফ ব্যৱহাৰ কৰি ইয়াৰ উষ্ণতা কমাই ৰখা হয়। দীৰ্ঘদিন সংৰক্ষণৰ বাবে মাছক অতি নিম্ন উষ্ণতাত হিমায়িত কৰি ৰখা হয়। ইয়াৰ ফলত অণুজীৱৰ বৃদ্ধি আৰু এনজাইমৰ ক্ৰিয়া ধীৰ হয়।

২. শুষ্কীকৰণ (Drying):
এই পদ্ধতিত মাছৰ শৰীৰৰ পানীভাগ ৰ’দ বা কৃত্ৰিম তাপৰ সহায়ত কমোৱা হয়। পানীৰ পৰিমাণ কমি যোৱাৰ ফলত পচনকাৰী অণুজীৱৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত হয়।

৩. লৱণায়ন (Salting):
মাছত উপযুক্ত পৰিমাণৰ নিমখ প্ৰয়োগ কৰা হয়। নিমখে অস্মোসিছৰ জৰিয়তে মাছৰ দেহৰ পৰা পানী বাহিৰলৈ উলিয়াই আনে আৰু অণুজীৱৰ বৃদ্ধি বাধাগ্ৰস্ত কৰে।

৪. ধোঁৱাত শুকোৱা (Smoking):
কাঠ বা অন্যান্য উপযুক্ত জৈৱ পদাৰ্থৰ ধোঁৱাৰ সহায়ত মাছ শুকোৱা হয়। ধোঁৱাই মাছৰ সংৰক্ষণকাল বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে ইয়াক বিশেষ সোৱাদ আৰু গোন্ধ প্ৰদান কৰে।

৫. টিনজাতকৰণ (Canning):
মাছ পৰিষ্কাৰ কৰি উপযুক্তভাৱে প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰাৰ পিছত বায়ুৰুদ্ধ পাত্ৰত ভৰাই তাপ প্ৰয়োগ কৰি সংৰক্ষণ কৰা হয়। এই পদ্ধতিত মাছ বহুদিনলৈ সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি।

সামৰণি:
উপযুক্ত সংৰক্ষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰিলে মাছৰ পচন ৰোধ কৰাৰ লগতে ইয়াৰ গুণগত মান, খাদ্যগুণ আৰু বজাৰমূল্য বজাই ৰাখিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ৫: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত জলকৃষি বা মৎস্য পালনৰ (Aquaculture) প্ৰত্যাহ্বানসমূহ কি কি? এই সমস্যাসমূহ সমাধানৰ বাবে কি কি পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি?

উত্তৰ: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত নদী, বিল, পুখুৰী আৰু অন্যান্য জলসম্পদ প্ৰচুৰ পৰিমাণে আছে। সেয়েহে জলকৃষি বা মৎস্য পালনৰ যথেষ্ট সম্ভাৱনা আছে। কিন্তু বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক, প্ৰযুক্তিগত আৰু অৰ্থনৈতিক সমস্যাৰ বাবে এই খণ্ডৰ সম্পূৰ্ণ বিকাশ এতিয়াও বাধাগ্ৰস্ত হৈ আছে।

প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ:

১. প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ:
বানপানী, গৰাখহনীয়া আৰু অতিবৃষ্টিৰ ফলত পুখুৰী আৰু মৎস্য পাম ক্ষতিগ্ৰস্ত হয় আৰু মাছ উটি যাব পাৰে।

২. উন্নত পোনা আৰু খাদ্যৰ অভাৱ:
সময়মতে উন্নতমানৰ মাছৰ পোনা আৰু সুষম মাছৰ খাদ্য নোপোৱাৰ বাবে উৎপাদন ব্যাহত হয়।

৩. প্ৰযুক্তিগত জ্ঞানৰ অভাৱ:
বহুতো গ্ৰাম্য মৎস্য পালকৰ মাজত আধুনিক মৎস্য পালন, ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ, পানীৰ গুণমান পৰীক্ষা আৰু বৈজ্ঞানিক খাদ্য ব্যৱস্থাপনাৰ বিষয়ে পৰ্যাপ্ত জ্ঞান নাথাকে।

৪. বিত্তীয় আৰু বজাৰ সমস্যা:
পৰ্যাপ্ত মূলধনৰ অভাৱ, সংৰক্ষণৰ সুবিধাৰ অভাৱ, দুৰ্বল পৰিবহণ ব্যৱস্থা আৰু বজাৰৰ সৈতে উপযুক্ত সংযোগ নথকাৰ ফলত মৎস্য পালকসকলে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।

সমাধানৰ উপায়সমূহ:

১. বান-প্ৰতিৰোধী পুখুৰী নিৰ্মাণ:
পুখুৰীৰ পাৰ ওখ আৰু শক্তিশালী কৰা, উপযুক্ত নিষ্কাশন ব্যৱস্থা কৰা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি সুৰক্ষা জাল ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।

২. উন্নত পোনা উৎপাদন:
স্থানীয়ভাৱে উন্নতমানৰ মাছৰ পোনা উৎপাদনৰ বাবে হেচাৰী স্থাপন আৰু প্ৰেৰিত প্ৰজনন পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰিব লাগে।

৩. স্থানীয় প্ৰজাতিৰ উন্নয়ন:
কুঁচিয়া, শিঙি, মাগুৰ, পাব্দা আদি স্থানীয়ভাৱে চাহিদাসম্পন্ন মাছৰ বৈজ্ঞানিক পালন আৰু বাণিজ্যিক উৎপাদনত গুৰুত্ব দিব লাগে।

৪. সংহত মৎস্য পালন:
ধান-মাছ, হাঁহ-মাছ আদি সংহত পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি একেটা পামৰ পৰা অধিক উৎপাদন আৰু আয় লাভ কৰিব পাৰি।

৫. প্ৰশিক্ষণ আৰু চৰকাৰী সহায়:
মৎস্য পালকসকলক আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ প্ৰশিক্ষণ, সহজ ঋণ, চৰকাৰী সাহায্য আৰু প্ৰয়োজনীয় পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰিব লাগে।

৬. সংৰক্ষণ আৰু বজাৰ ব্যৱস্থা উন্নত কৰা:
কোল্ড ষ্ট’ৰেজ, মাছ সংৰক্ষণাগাৰ, উন্নত পৰিবহণ আৰু বজাৰ সংযোগৰ সুবিধা বৃদ্ধি কৰিব লাগে।

সামৰণি:
উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জলসম্পদক সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি আধুনিক প্ৰযুক্তি, উন্নত পোনা, প্ৰশিক্ষণ আৰু উন্নত বজাৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিব পাৰিলে অঞ্চলটোৰ মৎস্য পালনে অধিক বাণিজ্যিক আৰু অৰ্থনৈতিক সফলতা লাভ কৰিব।


*****