Chapter 4 

"জীৱ বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োগসমূহ (Applications of life science)" 


অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (১ নম্বৰীয়া) — ১৫ টা

প্ৰশ্ন ১: বিশ্বৰ প্ৰথমটো ক্ল'ন কৰা স্তন্যপায়ী প্ৰাণীটোৰ নাম কি আছিল?

উত্তৰ: বিশ্বৰ প্ৰথমটো ক্ল'ন কৰা স্তন্যপায়ী প্ৰাণী আছিল ‘ডলী’ (Dolly) নামৰ এজনী ভেড়া।


প্ৰশ্ন ২: PCR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপটো কি?

উত্তৰ: PCR ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হৈছে Polymerase Chain Reaction (পলিমাৰেছ চেইন ৰিঅেকচন)।


প্ৰশ্ন ৩: প্লাজম্ৰিড (Plasmid) কি?

উত্তৰ: প্লাজম্ৰিড হৈছে বেক্টেৰিয়া কোষত পোৱা ক্ৰম'জমৰ বাহিৰত থকা, সাধাৰণতে বৃত্তাকাৰ আৰু স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰতিলিপি সৃষ্টি কৰিব পৰা DNA অণু।


প্ৰশ্ন ৪: 'Biotechnology' (জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যা) শব্দটো পোনপ্ৰথমতে কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?

উত্তৰ: ১৯১৯ চনত হাংগেৰীৰ কৃষি অভিযন্তা কাৰ্ল এৰেকী (Karl Ereky)-য়ে ‘Biotechnology’ শব্দটো পোনপ্ৰথমে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।


প্ৰশ্ন ৫: জিনীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যাত ব্যৱহাৰ কৰা ‘আণৱিক কেঁচি’ (Molecular Scissors) বুলি কাক কোৱা হয়?

উত্তৰ: Restriction Endonuclease (ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এণ্ড’নিউক্লিয়েজ) এনজাইমক ‘আণৱিক কেঁচি’ বুলি কোৱা হয়।


প্ৰশ্ন ৬: RNA ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?

উত্তৰ: RNA ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে Ribonucleic Acid (ৰাইব’নিউক্লিক এছিড)।


প্ৰশ্ন ৭: DNA ছিকুৱেন্সিং (DNA Sequencing) ৰ উদ্দেশ্য কি?

উত্তৰ: DNA Sequencing ৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে DNA অণুত থকা নিউক্লিঅ’টাইড আধাৰ A, T, G আৰু C-ৰ সঠিক ক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰা।


প্ৰশ্ন ৮: জিন (Gene) কি?

উত্তৰ: জিন হৈছে বংশগতিৰ মৌলিক ভৌতিক আৰু কাৰ্যকৰী একক, যি DNA-ৰ এটা নিৰ্দিষ্ট অংশৰে গঠিত।


প্ৰশ্ন ৯: কৃষি ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত Bt cotton ৰ ‘Bt’ ৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰ: ‘Bt’ ৰ অৰ্থ হৈছে Bacillus thuringiensis নামৰ এবিধ মাটিত পোৱা বেক্টেৰিয়া।


প্ৰশ্ন ১০: আণৱিক মাৰ্কাৰ (Molecular Marker) ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰ: আণৱিক মাৰ্কাৰৰ উদাহৰণ হৈছে RFLP (Restriction Fragment Length Polymorphism) আৰু SSR (Simple Sequence Repeats)।


প্ৰশ্ন ১১: ক্ল'নিং (Cloning) কি?

উত্তৰ: কোনো কোষ বা জীৱৰ পৰা জিনীয়ভাৱে একে বা অভিন্ন প্ৰতিৰূপ সৃষ্টি কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ক্ল'নিং (Cloning) বোলে।


প্ৰশ্ন ১২: DNA ৰ গঠন ব্যাখ্যা কৰা বিখ্যাত মডেলটো কাৰ?

উত্তৰ: ১৯৫৩ চনত জেমছ ৱাটছন (James Watson) আৰু ফ্ৰান্সিছ ক্ৰিক (Francis Crick)-এ DNA-ৰ দ্বি-সূত্ৰকাৰ বা Double Helix Model প্ৰস্তাৱ কৰিছিল।


প্ৰশ্ন ১৩: ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰস্তুত কৰোঁতে সংযোগকাৰী এনজাইম হিচাপে কি ব্যৱহাৰ হয়?

উত্তৰ: ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰস্তুত কৰোঁতে সংযোগকাৰী এনজাইম হিচাপে DNA Ligase ব্যৱহাৰ কৰা হয়।


প্ৰশ্ন ১৪: পৰিৱেশ জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাক চমুকৈ কি বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰ: পৰিৱেশ জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাক সাধাৰণতে Green Biotechnology বা Environmental Biotechnology বুলি কোৱা হয়।


প্ৰশ্ন ১৫: ৰোগ প্ৰতিষেধক ইনচুলিন (Insulin) প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জীৱাণুবিধ কি?

উত্তৰ: ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে ইনচুলিন উৎপাদনত Escherichia coli (E. coli) বেক্টেৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হয়।


২. চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ সংজ্ঞাত পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: পৰম্পৰাগত জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাত প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা জীৱাণু আৰু জীৱৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে দৈ, পাউৰুটি, মদ আদি সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়। আনহাতে, আধুনিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাত DNA আৰু জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ সহায়ত জীৱৰ জিনীয় গঠন পৰিৱৰ্তন কৰি ইনচুলিন, উন্নত জাতৰ জীৱ আৰু GMO আদি প্ৰস্তুত কৰা হয়।


প্ৰশ্ন ২: জিন মেনেপুলেচন (Gene Manipulation) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: কোনো জীৱৰ জিনীয় গঠন ইচ্ছাকৃতভাৱে পৰিৱৰ্তন কৰা, কোনো জিন আঁতৰোৱা বা নতুন জিন সংযোজন কৰা প্ৰক্ৰিয়াক জিন মেনিপুলেচন বোলে। আকাংক্ষিত গুণ সৃষ্টি বা সংশোধনৰ বাবে এই পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।


প্ৰশ্ন ৩: DNA আৰু RNA ৰ মাজৰ মূল দুটা পাৰ্থক্য লিখা। 

উত্তৰ: ১. DNA সাধাৰণতে দ্বি-সূত্ৰীয় আৰু ইয়াত ডিঅক্সিৰাইবোজ শৰ্কৰা থাকে; আনহাতে RNA সাধাৰণতে এক-সূত্ৰীয় আৰু ইয়াত ৰাইবোজ শৰ্কৰা থাকে।

২. DNA-ত থাইমিন (T) থাকে, কিন্তু RNA-ত থাইমিনৰ পৰিৱৰ্তে ইউৰেছিল (U) থাকে।


প্ৰশ্ন ৪: PCR (পলিমাৰেছ চেইন ৰিঅেকচন) ৰ প্ৰধান তিনিটা ধাপ কি কি? 

উত্তৰ: PCR ৰ প্ৰধান তিনিটা ধাপ হৈছে—

১. Denaturation: উচ্চ উষ্ণতাত DNA-ৰ দুয়োডাল সূত্ৰ পৃথক কৰা হয়।
২. Annealing: উষ্ণতা কমাই প্ৰাইমাৰসমূহ DNA-ৰ নিৰ্দিষ্ট অংশৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হয়।
৩. Extension: DNA Polymerase এনজাইমৰ সহায়ত নতুন DNA সূত্ৰ গঠন কৰা হয়।


প্ৰশ্ন ৫: আণৱিক মাৰ্কাৰ (Molecular Marker) ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: আণৱিক মাৰ্কাৰ হৈছে DNA-ৰ এনে নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য বা ক্ৰম, যাৰ সহায়ত জিনীয় পাৰ্থক্য চিনাক্ত কৰিব পাৰি। ই উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ উন্নত প্ৰজনন, জিনীয় বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়ন আৰু বংশগত ৰোগ চিনাক্তকৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।


প্ৰশ্ন ৬: জিনীয় অভিযন্ত্ৰণত (Genetic Engineering) প্লাজম্ৰিডৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: জিনীয় অভিযন্ত্ৰণত প্লাজম্ৰিডক Vector বা বাহক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আকাংক্ষিত জিন প্লাজম্ৰিডৰ সৈতে সংযুক্ত কৰি ৰিকম্বিনেন্ট DNA তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু ইয়াক লক্ষ্য কোষত প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়।


প্ৰশ্ন ৭: ক্ল'নিং ভেক্টৰ (Cloning Vector) কি? ইয়াৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। 

উত্তৰ: ক্ল'নিং ভেক্টৰ হৈছে এনে এটা DNA অণু, যিয়ে বহিৰাগত DNA খণ্ডক লক্ষ্য কোষলৈ বহন কৰি নিয়ে আৰু তাত ইয়াৰ প্ৰতিলিপি সৃষ্টি কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য হৈছে— ইয়াত Replication Origin (Ori) থাকে।


প্ৰশ্ন ৮: Gene Therapy (জিন থেৰাপি) বুলিলে কি বুজা? 

উত্তৰ: ত্ৰুটিপূৰ্ণ বা অকাৰ্যকৰী জিনৰ ফলত হোৱা বংশগত ৰোগৰ চিকিৎসাৰ বাবে কাৰ্যক্ষম জিন সংযোজন, প্ৰতিস্থাপন বা জিনীয় উপাদানৰ পৰিৱৰ্তন কৰা চিকিৎসা পদ্ধতিক Gene Therapy বোলে।


প্ৰশ্ন ৯: পৰিৱেশ সুৰক্ষাত বায়'ৰেমিডিয়েশ্বন (Bioremediation) ৰ ভূমিকা কি? 

উত্তৰ: অণুজীৱ, যেনে— বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰৰ সহায়ত প্ৰদূষিত মাটি বা পানীত থকা বিষাক্ত আৰু ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ ভাঙি পেলোৱা বা অপসাৰণ কৰাৰ পদ্ধতিক বায়'ৰেমিডিয়েশ্বন বোলে। ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।


প্ৰশ্ন ১০: কৃষি ক্ষেত্ৰত 'Bt Cotton' ৰ বিশেষত্ব কি? 

উত্তৰ: Bt Cotton হৈছে জিনীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তিত কপাহ। ইয়াত Bacillus thuringiensis ৰ পৰা পোৱা Bt বা Cry জিন সংযোজন কৰা হয়। ফলত কপাহ গছত কিছুমান ক্ষতিকাৰক পোক-পৰুৱাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা সৃষ্টি হয়।


প্ৰশ্ন ১১: DNA ছিকুৱেন্সিং (Sequencing) ৰ ব্যৱহাৰিক প্রয়োগ লিখা। 

উত্তৰ: DNA Sequencing চিকিৎসাবিজ্ঞানত জিনীয় ৰোগ চিনাক্তকৰণ, জিনীয় গৱেষণা আৰু ব্যক্তিভিত্তিক চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি Forensic Science-ত DNA চিনাক্তকৰণ আৰু বংশগত সম্পৰ্ক নিৰ্ধাৰণতো ইয়াৰ ব্যৱহাৰ আছে।


প্ৰশ্ন ১২: উদ্যোগিক বায়'টেকন'লজী বা হোৱাইট বায়'টেকন'লজী কি? 

উত্তৰ: অণুজীৱ, কোষ বা এনজাইম ব্যৱহাৰ কৰি উদ্যোগিকভাৱে উপযোগী সামগ্ৰী, যেনে— জৈৱ-ইন্ধন, এনজাইম, জৈৱ-প্লাষ্টিক আৰু বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থ উৎপাদন কৰা জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ শাখাক White Biotechnology বা Industrial Biotechnology বোলে।


প্ৰশ্ন ১৩: খাদ্য উৎপাদনত 'Golden Rice' ৰ গুৰুত্ব কি? 

উত্তৰ: Golden Rice হৈছে জিনীয় প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত উন্নত কৰা এক প্ৰকাৰৰ ধান। ইয়াৰ ধানত বিটা-কেৰ’টিন (Beta-carotene) উৎপাদনৰ ক্ষমতা থাকে। শৰীৰত বিটা-কেৰ’টিন ভিটামিন A-লৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ বাবে ই ভিটামিন A-ৰ অভাৱ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰিব পাৰে।


প্ৰশ্ন ১৪: ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইম (Restriction Enzymes) ৰ কাৰ্য্যপদ্ধতি কেনেকুৱা? 

উত্তৰ: ৰেষ্ট্ৰিকশ্বন এনজাইমে DNA-ৰ নিৰ্দিষ্ট নিউক্লিঅ’টাইড ক্ৰম চিনাক্ত কৰি সেই নিৰ্দিষ্ট স্থানত DNA কাটি পেলায়। ইয়াৰ সহায়ত আকাংক্ষিত DNA খণ্ড পৃথক কৰি জিনীয় অভিযন্ত্ৰণত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ১৫: জৈৱ-সুৰক্ষা বা বায়'ইথিক্স (Bioethics) কিয় প্ৰয়োজনীয়? 

উত্তৰ: জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত মানৱ স্বাস্থ্য, জীৱ-জগত আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত পৰিব পৰা সম্ভাৱ্য ক্ষতিকাৰক প্ৰভাৱ বিবেচনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ জৈৱ-সুৰক্ষা আৰু বায়'ইথিক্সৰ প্ৰয়োজন। বিশেষকৈ GMO আৰু জিনীয় অভিযন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ দায়িত্বশীল আৰু নিৰাপদ ব্যৱহাৰ নিশ্চিত কৰাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।


৩. দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ :

প্ৰশ্ন ১: জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যা (Biotechnology) ৰ উৎপত্তি, ইতিহাস আৰু আধুনিক সমাজত ইয়াৰ পৰিসৰ চমুকৈ আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যা হৈছে জীৱ, জীৱকোষ, অনুজীৱ বা জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰি মানুহৰ উপকাৰী সামগ্ৰী আৰু সেৱা উৎপাদন কৰা বিজ্ঞান। ইয়াৰ ব্যৱহাৰ প্ৰাচীন কালৰ পৰাই চলি আহিছে।

উৎপত্তি আৰু ইতিহাস:
প্ৰাচীন কালত মানুহে ইষ্ট (Yeast) আৰু বেক্টেৰিয়া আদি অনুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰি পাউৰুটি, দৈ, মদ আদি প্ৰস্তুত কৰিছিল। ১৯১৯ চনত কাৰ্ল এৰেকীয়ে (Karl Ereky) প্ৰথমবাৰৰ বাবে “Biotechnology” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰে। ১৯২৮ চনত এলেক্সেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰ কৰাত চিকিৎসা আৰু উদ্যোগিক অনুজীৱবিজ্ঞানৰ বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়। ১৯৫৩ চনত ৱাটছন আৰু ক্ৰিকে DNA-ৰ দ্বি-সূত্ৰীয় গঠনৰ আৰ্হি প্ৰস্তাৱ কৰে। ইয়াৰ পিছত ১৯৭০-ৰ দশকত ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ লগে লগে আধুনিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ দ্ৰুত বিকাশ ঘটে।

আধুনিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ পৰিসৰ:
জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ পৰিসৰ বৰ্তমান অতি বিস্তৃত। ইয়াৰ প্ৰধান ক্ষেত্ৰসমূহ হ’ল—

১. চিকিৎসাবিজ্ঞান (Red Biotechnology): ইনচুলিন, ভেকচিন, এণ্টিবায়’টিক, জিন থেৰাপি আদি উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

২. কৃষি খণ্ড (Green Biotechnology): Bt Cotton-ৰ দৰে কীট-প্ৰতিৰোধী শস্য, অধিক উৎপাদনশীল আৰু পুষ্টিকৰ শস্য প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৩. পৰিৱেশ খণ্ড (Grey/Brown Biotechnology): বায়’ৰেমিডিয়েশ্যন, বৰ্জ্য পদাৰ্থ ব্যৱস্থাপনা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ হয়।

৪. উদ্যোগিক খণ্ড (White Biotechnology): জৈৱ-ইন্ধন, এনজাইম, জৈৱ-প্লাষ্টিক আদি উৎপাদনত অনুজীৱ আৰু এনজাইম ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সামৰণি:
সেয়েহে, জৈৱ-প্ৰযুক্তিবিদ্যাই চিকিৎসা, কৃষি, উদ্যোগ আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আধুনিক সমাজৰ উন্নয়নত বিশেষ অৱদান আগবঢ়াইছে।


প্ৰশ্ন ২: ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তি (Genetic Engineering) ৰ মূল ধাপসমূহ পদ্ধতিগতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তি হৈছে কোনো জীৱৰ পৰা আকাংক্ষিত জিন পৃথক কৰি অন্য DNA-ৰ সৈতে সংযোগ কৰি নতুন DNA অণু সৃষ্টি কৰা এক গুৰুত্বপূৰ্ণ জিনীয় প্ৰযুক্তি। ইয়াৰ মুখ্য ধাপসমূহ হ’ল—

১. DNA পৃথকীকৰণ:
প্ৰথমে লক্ষ্য জীৱ বা কোষৰ পৰা DNA পৃথক কৰি সংগ্ৰহ কৰা হয়।

২. আকাংক্ষিত জিন পৃথকীকৰণ:
Restriction Endonuclease এনজাইমৰ সহায়ত DNA-ৰ নিৰ্দিষ্ট স্থান কাটি আকাংক্ষিত জিনটো পৃথক কৰা হয়।

৩. PCR-ৰ দ্বাৰা জিনৰ বৃদ্ধি:
আকাংক্ষিত DNA খণ্ডৰ বহুতো প্ৰতিলিপি প্ৰস্তুত কৰিবলৈ Polymerase Chain Reaction (PCR) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৪. ভেক্টৰ আৰু জিনৰ সংযোগ:
প্লাজমিডৰ দৰে উপযুক্ত ভেক্টৰ আৰু আকাংক্ষিত জিনক DNA Ligase এনজাইমৰ সহায়ত সংযোগ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত ৰিকম্বিনেন্ট DNA সৃষ্টি হয়।

৫. পোষক কোষত প্ৰৱেশ কৰোৱা:
ৰিকম্বিনেন্ট DNA-টো উপযুক্ত পোষক কোষত, যেনে—E. coli বেক্টেৰিয়াত প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়।

৬. জিনৰ প্ৰকাশ আৰু উৎপাদন:
পোষক কোষে বংশবৃদ্ধি কৰাৰ লগে লগে আকাংক্ষিত জিনৰ প্ৰকাশ ঘটে। তাৰ পিছত বৃহৎ পৰিসৰত সংবৰ্ধন কৰি প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী, যেনে—ইনচুলিন বা এনজাইম উৎপাদন, পৃথকীকৰণ আৰু বিশোধন কৰা হয়।

সামৰণি:
এইদৰে ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰয়োজনীয় জিন ব্যৱহাৰ কৰি চিকিৎসা, কৃষি আৰু উদ্যোগিক ক্ষেত্ৰৰ বিভিন্ন উপযোগী সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিব পাৰি।


প্ৰশ্ন ৩: PCR (Polymerase Chain Reaction) কি? ইয়াৰ মূল কৌশল আৰু জীৱ বিজ্ঞানত ইয়াৰ প্ৰয়োগসমূহ লিখা।

উত্তৰ: PCR (Polymerase Chain Reaction) হৈছে DNA-ৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট অংশৰ অসংখ্য প্ৰতিলিপি অতি কম সময়ৰ ভিতৰত প্ৰস্তুত কৰিব পৰা এক আণৱিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিগত পদ্ধতি। কেৰী মুলিছ (Kary Mullis)-এ ১৯৮৩ চনত এই পদ্ধতি বিকশিত কৰে।

PCR-ৰ প্ৰয়োজনীয় উপাদান:
DNA Template, Primer, dNTPs আৰু তাপ-সহনশীল Taq DNA Polymerase আদি PCR-ৰ বাবে প্ৰয়োজন হয়।

PCR-ৰ মূল ধাপসমূহ:

১. Denaturation:
উচ্চ উষ্ণতাত DNA-ৰ দ্বি-সূত্ৰ পৃথক হৈ দুটা একক সূত্ৰত পৰিণত হয়।

২. Annealing:
উষ্ণতা হ্ৰাস কৰাৰ পিছত Primer-সমূহ লক্ষ্য DNA-ৰ নিৰ্দিষ্ট অংশত সংযোজিত হয়।

৩. Extension:
Taq Polymerase-এ dNTPs ব্যৱহাৰ কৰি নতুন DNA সূত্ৰ গঠন কৰে।

এই তিনিটা ধাপ একাধিকবাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰাৰ ফলত লক্ষ্য DNA-ৰ পৰিমাণ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।

PCR-ৰ প্ৰয়োগ:

  • ৰোগ চিনাক্তকৰণ: বিভিন্ন সংক্ৰমণ আৰু জিনীয় ৰোগ চিনাক্ত কৰাত ব্যৱহাৰ হয়।
  • ফৰেনছিক বিজ্ঞান: তেজ, চুলি আদি নমুনাৰ পৰা DNA বিশ্লেষণ কৰি ব্যক্তিৰ পৰিচয় নিৰ্ণয় কৰাত সহায় কৰে।
  • জিনীয় গৱেষণা: জিন ক্ল'নিং, DNA বিশ্লেষণ আৰু ছিকুৱেন্সিংৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
  • সংক্ৰমণ চিনাক্তকৰণ: বিভিন্ন ভাইৰাছ বা অনুজীৱৰ জিনীয় পদাৰ্থ ধৰা পেলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সামৰণি:
PCR হৈছে আধুনিক জীৱবিজ্ঞানৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল, যিয়ে কম পৰিমাণৰ DNA-ৰ পৰা বৃহৎ পৰিমাণৰ DNA প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।


প্ৰশ্ন ৪: চিকিৎসাবিজ্ঞান আৰু কৃষি খণ্ডত জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ আৰু গুৰুত্ব বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ বিকাশে চিকিৎসাবিজ্ঞান আৰু কৃষি খণ্ডত উল্লেখযোগ্য পৰিৱৰ্তন আনিছে। জিনীয় প্ৰযুক্তি, অনুজীৱ আৰু কোষীয় প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত বহুতো নতুন চিকিৎসা আৰু কৃষি পদ্ধতিৰ বিকাশ ঘটিছে।

১. চিকিৎসাবিজ্ঞানত জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ

(ক) পুনৰ্যোজিত ইনচুলিন:
জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত E. coli আদি বেক্টেৰিয়াৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে মানৱ ইনচুলিন উৎপাদন কৰিব পাৰি। ই ডায়েবেটিছ ৰোগৰ চিকিৎসাত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

(খ) জিন থেৰাপি:
ত্ৰুটিপূৰ্ণ জিনৰ কাৰ্য সংশোধন বা প্ৰয়োজনীয় জিনীয় উপাদান সংযোজনৰ জৰিয়তে কিছুমান বংশগত ৰোগৰ চিকিৎসাৰ চেষ্টা কৰা হয়।

(গ) ভেকচিন উৎপাদন:
ৰিকম্বিনেন্ট DNA প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত হেপাটাইটিছ-বি আদি ৰোগৰ বাবে ভেকচিন প্ৰস্তুত কৰা হয়।

(ঘ) ৰোগ নিৰ্ণয়:
PCR আৰু অন্যান্য আণৱিক পদ্ধতিৰ সহায়ত বিভিন্ন সংক্ৰমণ আৰু জিনীয় ৰোগ সোনকালে চিনাক্ত কৰিব পাৰি।

২. কৃষি খণ্ডত জৈৱ-প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ

(ক) কীট-প্ৰতিৰোধী শস্য:
Bt Cotton-ৰ দৰে জিনীয়ভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্যে কিছুমান ক্ষতিকাৰক কীটৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।

(খ) পুষ্টিগুণ বৃদ্ধি:
জিনীয় প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত অধিক পুষ্টিকৰ শস্য প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি। উদাহৰণস্বৰূপে, Golden Rice-ত প্ৰ’ভিটামিন-A (বিটা-কেৰ’টিন) উৎপাদনৰ বৈশিষ্ট্য সংযোজন কৰা হৈছে।

(গ) প্ৰতিকূল পৰিৱেশ সহনশীল শস্য:
খৰাং, লৱণাক্ততা বা অন্যান্য পৰিৱেশগত চাপ সহ্য কৰিব পৰা শস্যৰ বিকাশৰ বাবে জৈৱ-প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

সামৰণি:
সেয়েহে, জৈৱ-প্ৰযুক্তিয়ে উন্নত চিকিৎসা, ৰোগ নিৰ্ণয়, পুষ্টিকৰ খাদ্য উৎপাদন আৰু কৃষি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।


প্ৰশ্ন ৫: আণৱিক মাৰ্কাৰ (Molecular Markers) আৰু DNA ছিকুৱেন্সিং (DNA Sequencing) ৰ মূল ধাৰণা কি? জীৱ বিজ্ঞানৰ গৱেষণাত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰ: আণৱিক মাৰ্কাৰ (Molecular Markers):

আণৱিক মাৰ্কাৰ হৈছে DNA-ৰ এনে নিৰ্দিষ্ট চিহ্ন বা বৈশিষ্ট্য, যাৰ সহায়ত কোনো জীৱৰ জিনীয় পাৰ্থক্য বা নিৰ্দিষ্ট জিনীয় অঞ্চল চিনাক্ত কৰিব পাৰি। RFLP, RAPD, AFLP আৰু SSR (Microsatellite) আদি আণৱিক মাৰ্কাৰৰ উদাহৰণ।

আণৱিক মাৰ্কাৰৰ ভূমিকা:

১. উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য অধ্যয়নত সহায় কৰে।
২. উন্নত জাত নিৰ্বাচনত Marker-Assisted Selection ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩. বংশানুক্ৰমিক সম্পৰ্ক আৰু জিনীয় বৈশিষ্ট্য অধ্যয়নত সহায় কৰে।
৪. কোনো নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে জড়িত জিনীয় অঞ্চল চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।

DNA ছিকুৱেন্সিং (DNA Sequencing):

DNA ছিকুৱেন্সিং হৈছে DNA অণুত থকা Adenine (A), Thymine (T), Guanine (G) আৰু Cytosine (C) নিউক্লিঅ’টাইডসমূহৰ সঠিক ক্ৰম নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পদ্ধতি।

প্ৰথমতে Sanger Sequencing বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। বৰ্তমান বৃহৎ পৰিমাণৰ DNA দ্ৰুতগতিত বিশ্লেষণ কৰিবলৈ Next-Generation Sequencing (NGS) প্ৰযুক্তিও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

DNA ছিকুৱেন্সিঙৰ ভূমিকা:

১. জিন আৰু জিন'মৰ গঠন অধ্যয়নত সহায় কৰে।
২. বংশগত ৰোগৰ সৈতে জড়িত জিনীয় পৰিৱৰ্তন চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে।
৩. কেন্সাৰ আদি ৰোগৰ জিনীয় কাৰণ অধ্যয়নত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪. অণুজীৱ আৰু অন্যান্য জীৱৰ বংশগতি অধ্যয়নত সহায় কৰে।
৫. Human Genome Project-ৰ জৰিয়তে মানৱ জিন'মৰ প্ৰায় ৩ বিলিয়ন নিউক্লিঅ’টাইডৰ ক্ৰম অধ্যয়ন কৰাত DNA ছিকুৱেন্সিং ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।

সামৰণি:
আণৱিক মাৰ্কাৰ আৰু DNA ছিকুৱেন্সিং আধুনিক জীৱবিজ্ঞানৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি। এই দুয়োটাই জিনীয় বৈচিত্ৰ্য, বংশগতি, ৰোগৰ কাৰণ আৰু জীৱৰ জিন'ম অধ্যয়নত গৱেষকসকলক বিশেষ সহায় আগবঢ়াইছে।


*****