"পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু আইনসমূহ (Environmental Pollution and laws)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক গুণাগুণৰ অপ্ৰত্যাশিত পৰিৱৰ্তনে যেতিয়া জীৱজগতৰ অনিষ্ট সাধন কৰে, তাকেই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ বোলে।
২. প্ৰশ্ন: বায়ুমণ্ডলৰ অম্ল বৰষুণৰ (Acid Rain) বাবে দায়ী এটা প্ৰধান গেছৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: চালফাৰ ডাই-অক্সাইড ।
৩. প্ৰশ্ন: শব্দ প্ৰদূষণৰ প্ৰাবল্য জোখা এককটো কি?
উত্তৰ: ডেলিবে্ল (Decibel - dB)।
৪. প্ৰশ্ন: অনিয়ন্ত্ৰিত প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা কি ধৰণৰ প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণ?
উত্তৰ: মাটি বা মৃদা প্ৰদূষণ।
৫. প্ৰশ্ন: চি.পি.চি.বি. (CPCB)-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: Central Pollution Control Board (কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ)।
৬. প্ৰশ্ন: নগৰীয়া কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাৰ '3R' সূত্ৰটো কি?
উত্তৰ: Reduce (হ্ৰাস কৰা), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰা) আৰু Recycle (পুনৰাবৰ্তন কৰা)।
৭. প্ৰশ্ন: ই-আৱৰ্জনা (E-waste) বুলিলে কি বুজা যায়?
উত্তৰ: ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী হৈ পৰা ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী যেনে— পুৰণি মোবাইল, কম্পিউটাৰ বা মেচিনৰ অংশবোৰক ই-আৱৰ্জনা বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: ভাৰতত 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন' (Environment Protection Act) কত চনত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৬ চনত।
৯. প্ৰশ্ন: বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন (Wildlife Protection Act) প্ৰথম কেতিয়া বলৱৎ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭২ চনত।
১০. প্ৰশ্ন: পানী (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইনখন ভাৰতত কেতিয়া গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৪ চনত।
১১. প্ৰশ্ন: বায়ু (প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন কেতিয়া প্ৰণয়ন কৰা হয়?
উত্তৰ: ১৯৮১ চনত।
১২. প্ৰশ্ন: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন (Forest Conservation Act) কোন চনত গ্ৰহণ কৰা হয়?
উত্তৰ: ১৯৮০ চনত।
১৩. প্ৰশ্ন: ১৯৭২ চনত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বাবে অনুষ্ঠিত হোৱা প্ৰথমখন ঐতিহাসিক বিশ্ব সন্মিলন ক’ত হৈছিল?
উত্তৰ: চুইডেনৰ ষ্টকহ’ম (Stockholm) চহৰত।
১৪. প্ৰশ্ন: 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' (Kyoto Protocol) মূলতঃ কি উদ্দেশ্যৰ বাবে কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: বিশ্ব উষ্ণায়ন আৰু সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰিবলৈ।
১৫. প্ৰশ্ন: মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল (Montreal Protocol) কি সংৰক্ষণৰ লগত জৰিত?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলৰ অ’জন স্তৰ সংৰক্ষণ কৰাৰ লগত।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. প্ৰশ্ন: বায়ু প্ৰদূষণৰ মুখ্য কাৰণ দুটা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
১. উদ্যোগ আৰু শক্তি প্ৰকল্পসমূহৰ পৰা নিৰ্গমন হোৱা অতিৰিক্ত ধোঁৱা আৰু ক্ষতিকাৰক গেছ।
২. যানবাহনৰ পৰা নিৰ্গমন হোৱা বিষাক্ত গেছ (যেনে— কাৰ্বন মন’অক্সাইড) আৰু ধূলিকণা।
২. প্ৰশ্ন: পানী প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ শৰীৰত দেখা দিয়া দুটা বেমাৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণৰ ফলত মুখ্যতঃ পেটৰ ৰোগ আৰু সংক্ৰামক ব্যাধি হয়। তাৰে দুটা প্ৰধান ৰোগ হ’ল— কলেৰা (Cholera) আৰু টাইফয়েড (Typhoid)।
৩. প্ৰশ্ন: মাটি প্ৰদূষণ কেনেকৈ খেতি-বাতিৰ ক্ষতি কৰে?
উত্তৰ: অতিৰিক্ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ প্ৰাকৃতিক গুণাগুণ নষ্ট হয়। ইয়াৰ ফলত মাটিত থকা উপকাৰী অণুজীৱবোৰ ধ্বংস হয় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা ক্ষমতা ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায়।
৪. প্ৰশ্ন: শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ স্বাস্থ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অতিৰিক্ত আৰু নিৰৱচ্ছিন্ন শব্দৰ ফলত মানুহৰ শ্ৰৱণ শক্তি হ্ৰাস পাব পাৰে। ইয়াৰ উপৰি ই উচ্চ ৰক্তচাপ, মানসিক মানসিক চাপ, টোপনিৰ ব্যাঘাত আৰু মানসিক অশান্তিৰ সৃষ্টি কৰে।
৫. প্ৰশ্ন: কঠিন আৱৰ্জনা (Solid Waste) কি? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: আমাৰ দৈনন্দিন কাম-কাজৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কঠিন বা আধা-কঠিন পেলাই দিয়া অব্যৱহাৰ্য বস্তুবোৰেই হ’ল কঠিন আৱৰ্জনা।
উদাহৰণ: প্লাষ্টিকৰ বোতল আৰু পাকঘৰৰ পচা আৱৰ্জনা।
৬. প্ৰশ্ন: উদ্যোগিক আৱৰ্জনা নিয়ন্ত্ৰণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ:
১. উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা বৰ্জিত পানী নদীত পেলোৱাৰ আগতে শোধন সুনিশ্চিত কৰা।
২. কাৰখানাৰ ধোঁৱাত বিশেষ ফিল্টাৰ (Scrubber/Electrostatic Precipitator) ব্যৱহাৰ কৰা।
৭. প্ৰশ্ন: পৌৰসভাৰ আৱৰ্জনা প্ৰসংগত 'পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ' (Composting) কি?
উত্তৰ: নগৰ বা পৌৰসভা এলেকাৰ জৈৱিক আৱৰ্জনা (যেনে- শাক-পাচলিৰ বাকলি, গছৰ পাত) একত্ৰিত কৰি অণুজীৱৰ সহায়ত জৈৱিক সাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ বা কম্পোষ্টিং বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: 'লেণ্ডফিল' (Landfill) প্ৰক্ৰিয়াটো চমুৱাই বুজাই লিখা।
উত্তৰ: চহৰৰ অলাগতিয়াল কঠিন আৱৰ্জনাসমূহ কোনো জনবসতিহীন তলতীয়া ঠাইত জমা কৰি মাটিৰে ঢাকি দিয়াৰ পদ্ধতিটোকে 'লেণ্ডফিল' বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা পচা গোন্ধ আৰু দুৰ্গন্ধ বিয়পা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হয়।
৯. প্ৰশ্ন: ১৯৮৬ চনৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: সমগ্ৰ দেশত পৰিৱেশৰ গুণাগুণ সুৰক্ষিত আৰু উন্নত কৰা, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু প্ৰদূষণকাৰীৰ বিৰুদ্ধে আইনী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাটোৱেই আছিল এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য।
১০. প্ৰশ্ন: বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-এ বনৰীয়া জীৱ-জন্তুক কেনেকৈ সুৰক্ষা দিয়ে?
উত্তৰ: এই আইনে বনৰীয়া জীৱ-জন্তু চিকাৰ কৰা, ধৰা বা ব্যৱসায় কৰাটো সম্পূৰ্ণভাৱে নিষিদ্ধ আৰু দণ্ডনীয় অপৰাধ বুলি ঘোষণা কৰিছে। লগতে অভয়াৰণ্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান স্থাপনৰ আইনী ব্যৱস্থা কৰে।
১১. প্ৰশ্ন: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০-ৰ প্ৰধান নিয়মটো কি?
উত্তৰ: এই আইন অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতি অবিহনে কোনো সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ মাটি অ-বনাঞ্চল বা ব্যৱসায়িক কাম-কাজৰ বাবে ৰূপান্তৰ বা ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নাযাব।
১২. প্ৰশ্ন: পানী ( প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৭৪-ৰ কাম কি?
উত্তৰ: পানীৰ পৰিষ্কাৰতা বজাই ৰখা, জলাশয়ত অপৰিষ্কাৰ উদ্যোগিক আৱৰ্জনা পেলোৱাত বাধা দিয়া আৰু প্ৰদূষিত পানী পুনৰ ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰি তুলিবলৈ নিয়ম প্ৰস্তুত কৰা।
১৩. প্ৰশ্ন: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী (UNEP) কি?
উত্তৰ: UNEP (United Nations Environment Programme) হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ এক বিশেষ শাখা, যিয়ে বিশ্বজুৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সজাগতা সৃষ্টিৰ কাম পৰিচালনা কৰে।
১৪. প্ৰশ্ন: পেৰিছ জলবায়ু চুক্তিৰ (Paris Agreement) প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: বিশ্বজুৰি গড় উত্তাপ বৃদ্ধি প্রাক-শিল্প উদ্যোগৰ তুলনাত ২ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছৰ ভিতৰত সীমিত ৰখা আৰু সম্ভৱ হ’লে ১.৫ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছত আবদ্ধ ৰখা।
১৫. প্ৰশ্ন: 'প্ৰদূষণকাৰীয়ে মাচুল দিব' (Polluter Pays Principle) নীতিটো কি?
উত্তৰ: যিটো উদ্যোগ বা ব্যক্তিয়ে পৰিৱেশৰ ক্ষতি সাধন কৰিব, সেই ক্ষতিপূৰণ আৰু পৰিৱেশ পুনৰাই সংস্কাৰ কৰাৰ খৰচ তেওঁ নিজেই বহন কৰিব লাগিব— ইয়াকেই এই নীতি বোলে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
প্ৰশ্ন ১: পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পানী প্ৰদূষণ বৰ্তমান সময়ত বিশ্বৰ এক গুৰুতৰ পৰিৱেশগত সমস্যা। মাটিত থকা জলাশয় বা ভূগৰ্ভস্থ পানী যেতিয়া বিভিন্ন ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰৰ অনুপযোগী হয়, তাকে পানী প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১. উদ্যোগৰ আৱৰ্জনা: কাৰখানাবোৰৰ পৰা কোনো ধৰণৰ শোধন নকৰাকৈ পোনপটীয়াকৈ নৈ-বিলত পেলোৱা ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু বিষাক্ত পানী।
২. পৌরসভাৰ পেলনীয়া পানী: ঘৰুৱা ব্যৱহাৰৰ লেতেৰা পানী আৰু শৌচাগাৰৰ আৱৰ্জনা মুকলিকৈ নদীত উটুৱাই দিয়া।
৩. কৃষি কাৰ্য: খেতি পথাৰত অতিৰিক্তভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে ধুই গৈ ওচৰৰ জলাশয়ত পৰে।
৪. কঠিন আৱৰ্জনা: নলা-নৰ্দমা বা নদীৰ কাষত জমাই থোৱা প্লাষ্টিক আৰু আন বোৰ লেতেৰা আৱৰ্জনা।
প্ৰভাৱসমূহ:
- মানুহৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ: প্ৰদূষিত পানী খোৱাৰ ফলত কলেৰা, টাইফয়ড, জণ্ডিচ আদি বিষাক্ত বেমাৰ বিয়পে।
- জলজ জীৱৰ ক্ষতি: পানীত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পাই মাছ আৰু অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু হয় (ইউট্ৰ'ফিকেশ্বন)।
- পৰিৱেশ সংহতিত প্ৰভাৱ: খাদ্য শ্ৰেণীত বিষাক্ত পদাৰ্থ প্ৰৱেশ কৰি গোটেই পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ ধ্বংস কৰে।
প্ৰশ্ন ২: নগৰীয়া কঠিন আৱৰ্জনা সূচাৰুৰূপে ব্যৱস্থাপনা কৰাৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: নগৰীকৰণৰ লগে লগে কঠিন আৱৰ্জনাৰ পৰিমাণ দিনক দিন বৃদ্ধি পাইছে। এই আৱৰ্জনা বিজ্ঞানসন্মতভাৱে ব্যৱস্থাপনা নকৰিলে পৰিৱেশ আৰু স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ ক্ষতি হয়।
প্ৰধান ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিসমূহ:
১. উৎসতে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ (Source Segregation): ঘৰতেই জৈৱিক (পচি যোৱা) আৰু অজৈৱিক (নপচা) আৱৰ্জনাবোৰ বেলেগ বেলেগ ডাস্টবিনত ৰখা দৰকাৰ।
২. পচন সাৰ বা কম্পোষ্টিং (Composting): শাক-পাচলি, খাদ্যৰ অৱশিষ্ট আদি জৈৱিক আৱৰ্জনাসমূহ মাটিৰ তলত পচাই উত্তম প্ৰাকৃতিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।
৩. পুনৰাবৰ্তন (Recycling): নপচা পদাৰ্থ যেনে— প্লাষ্টিক, কাঁচ, কাগজ, ধাতু আদি পুনৰ নতুন বস্তু প্ৰস্তুত কৰিবলৈ উদ্যোগলৈ প্ৰেৰণ কৰা।
৪. লেণ্ডফিল প্ৰক্ৰিয়া (Sanitary Landfill): পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা অবশিষ্ট আৱৰ্জনাসমূহ চহৰৰ বাহিৰত মাটি খান্দি পুতি থোৱা আৰু ওপৰত মাটিৰ প্ৰলেপ দিয়া।
৫. বৰ্জিত সামগ্ৰীৰ পৰা শক্তি উৎপাদন (Incineration): উচ্চ উষ্ণতাত শুকান আৱৰ্জনা দহন কৰি তাপ বা বিদ্যুৎ শক্তি উৎপাদন কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯৮৬ চনৰ 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন'-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ১৯৮৪ চনৰ ভোপাল গেছ দুৰ্ঘটনাৰ পৰৱৰ্তী সময়ত সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত পৰিৱেশ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ ১৯৮৬ চনত 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন' (Environment Protection Act) প্ৰণয়ন কৰা হয়।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১. সৰ্বসংগ্ৰাহী ক্ষমতা: এই আইনে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক পৰিৱেশৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰা, উদ্যোগ স্থাপনত নিষেধাজ্ঞা লগোৱা আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ সম্পূৰ্ণ কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰে।
২. মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ: বায়ু, পানী আৰু মাটিত নিৰ্গমন হ’ব পৰা প্ৰদূষক পদাৰ্থৰ সৰ্বোচ্চ সীমা এই আইনৰ জৰিয়তে ঠিক কৰা হয়।
৩. আইনী ব্যৱস্থা আৰু শাস্তি: এই আইনৰ নিয়ম উলংঘাকাৰীক কাৰাদণ্ড (গৰাকী ভেদে ৫ বছৰ পৰ্যন্ত) বা জৰিমনা (১ লাখ টকা পৰ্যন্ত) অথবা দুয়োটা শাস্তি প্ৰদানৰ ব্যৱস্থা আছে।
৪. উদ্যোগ বন্ধ কৰাৰ অধিকাৰ: চৰকাৰে প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰা যিকোনো উদ্যোগ পোনপটীয়াকৈ বন্ধ কৰাৰ বা বিদ্যুত-পানীৰ যোগান কৰ্তন কৰাৰ নিৰ্দেশ দিব পাৰে।
গুৰুত্ব:
ই হ’ল ভাৰতৰ পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আইনী ব্যৱস্থাৰ 'ছত্ৰ আইন' (Umbrella Act), যিয়ে বায়ু, পানী আদি সকলো প্ৰকাৰৰ নিয়মক একত্ৰিত কৰি পৰিৱেশ সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ আৰু বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-ৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: দুয়োখন আইনেই ভাৰতৰ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সুৰক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিন্তু সিহঁতৰ কাৰ্যক্ষেত্ৰ ভিন্ন।
| তুলনাৰ বিষয় | বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২ | অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ |
| মূল উদ্দেশ্য | বনৰীয়া জীৱ-জন্তু আৰু পক্ষীসমূহ সংৰক্ষণ আৰু চিকাৰ প্ৰতিৰোধ কৰা। | হাবি-বন বা বনাঞ্চল কেটে কোনো অ-বনাঞ্চলীয় কামত ব্যৱহাৰ কৰাত বাধা দিয়া। |
| গুৰুত্বৰ ক্ষেত্ৰ | প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ অস্তিত্ব সুৰক্ষিত কৰা। | বনাঞ্চলৰ মাটি আৰু গছ-গছনি সুৰক্ষিত কৰা। |
| আইনী ব্যৱস্থা | অভয়াৰণ্য, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু সংৰক্ষিত বনাঞ্চল গঠনত সহায় কৰে। | বনাঞ্চলৰ মাটি আন কামত (যেনে খনি, উদ্যোগ) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰৰ অনুমতি বাধ্যতামূলক কৰে। |
| অপৰাধৰ ধৰণ | চিকাৰ কৰা, ছাল বা হাৰ ব্যৱসায় কৰা আদি অপৰাধ। | অবৈধভাৱে গছ কটা বা বনাঞ্চল হস্তান্তৰ কৰা অপৰাধ। |
এইদৰে এখন আইনে প্ৰাণীজগতক আৰু আনখনে বনাঞ্চলৰ মাটিক পোনপটীয়াকৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: আন্তৰ্জাতিক পৰিৱেশ চুক্তি হিচাপে 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' আৰু 'মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল'-ৰ মূল উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গোলকীয় পৰিৱেশীয় সংকট দূৰ কৰিবলৈ আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত বিভিন্ন চুক্তি কৰা হৈছে। তাৰে ভিতৰত 'মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল' আৰু 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' অতি উল্লেখযোগ্য।
১. মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল (Montreal Protocol - 1987):
- উদ্দেশ্য: সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰা 'অ’জন স্তৰ' (Ozone Layer) সুৰক্ষিত কৰা।
- কাৰ্যপদ্ধতি: অ’জন স্তৰ ক্ষতি কৰা গেছসমূহ, বিশেষকৈ ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)-ৰ ব্যৱহাৰ কমাই আনা আৰু সম্পূৰ্ণভাৱে নিষিদ্ধ কৰা।
- ফলাফল: ই জগতৰ অন্যতম সফল চুক্তি, যাৰ ফলত অ’জন স্তৰ পুনৰ সংৰক্ষিত হ’বলৈ ধৰিছে।
২. কিঅ’ট’ প্ৰট’কল (Kyoto Protocol - 1997):
- উদ্দেশ্য: বিশ্ব উষ্ণায়ন (Global Warming) নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা।
- কাৰ্যপদ্ধতি: উদ্যোগিক দেশসমূহে বায়ুৰ মণ্ডললৈ এৰাই দিয়া সেউজ গৃহ গেছ (Greenhouse Gases) যেনে— কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড, মিথেন আদিৰ নিৰ্গমন নিৰ্ধাৰিত হাৰত কমাবলৈ সংকল্প গ্ৰহণ কৰা।
- ফলাফল: ই আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত জলবায়ু সংৰক্ষণৰ বাবে এক আইনী ভেটি স্থাপন কৰে।
