Chapter 2
"পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystems)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (৫ টা বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
প্ৰশ্ন ১: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গঠন (Structure) আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী (Function) বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ প্ৰধানকৈ দুটা মূল উপাদানৰ সংমিশ্ৰণত গঠিত হয়:
জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):
১. উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে (সালোক-সংশ্লেষণ)।
২. উপভোক্তা (Consumers): যিবোৰ জীৱই খাদ্যৰ বাবে উৎপাদক বা আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰাথমিক (তৃণভোজী), গৌণ (মাংসভোজী) আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা থাকে।
৩. বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত জীৱদেহত ক্ৰিয়া কৰি উপাদানবোৰ পচাই মাটিত মিহলাই দিয়ে।
অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):
ই উপাদানসমূহত আলো, পানী, বায়ু, মাটি, উত্তাপ, আৰু বিভিন্ন অজৈৱ-জৈৱ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (যেনে- নাইট্ৰ’জেন, কেলছিয়াম, ফছফৰাছ) অন্তৰ্ভুক্ত।
কাৰ্যপ্ৰণালী (Function):
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী মূলতঃ শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পোষক দ্ৰব্যৰ আৱৰ্তন (Nutrient Cycling)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উৎপাদকে সূৰ্যৰ পৰা শক্তি সংগ্ৰহ কৰে, যি খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে উপভোক্তাসকললৈ যায়। বিয়োজকৰ জৰিয়তে জৈৱ পদাৰ্থবোৰ পুনৰ অজৈৱ ৰূপলৈ উভতি আহে, যাৰ ফলত প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য বৰ্তি থাকে।
প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ (Energy Flow) কেনেদৰে ঘটে? খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: শক্তিৰ প্ৰবাহ:
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ মূল উৎস হৈছে সূৰ্য। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ সৌৰশক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এই শক্তি খাদ্যৰ জৰিয়তে উৎপাদকৰ পৰা প্ৰাথমিক উপভোক্তা, গৌণ উপভোক্তা আৰু শেষত বিয়োজকলৈ গতি কৰে। পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী (Unidirectional) আৰু তাপগতিবিজ্ঞানৰ নিয়ম মানি চলে। প্ৰতিটো স্তৰত শক্তিসঞ্চয় হ’ওঁতে প্ৰায় ৯০% শক্তি বিপাকীয় কাৰ্যত খৰচ হয় আৰু মাত্ৰ ১০% শক্তিহে পিছৰ স্তৰলৈ যায়।
খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ পাৰ্থক্য:
| বৈশিষ্ট্য | খাদ্য শৃংখল (Food Chain) | খাদ্য জাল (Food Web) |
|---|---|---|
| গঠন | ই শক্তি প্ৰবাহৰ সৰল, ৰৈখিক (Linear) পথ। | ই একাধিক খাদ্য শৃংখলৰ এক জটিল নেটৱৰ্ক। |
| বিকল্প খাদ্য | ইয়াত কোনো জীৱৰ বাবে বিকল্প খাদ্যৰ সুযোগ নাথাকে। | ইয়াত এটা জীৱৰ বাবে একাধিক বিকল্প খাদ্যৰ পথ থাকে। |
| স্থায়িত্ব | এটা জীৱ বিলুপ্ত হ’লে গোটেই শৃংখলটো ক্ষতিগ্রস্ত হয়। | এটা জীৱ নোহোৱা হ’লেও পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য সহজেই বিনষ্ট নহয়। |
প্ৰশ্ন ৩: পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভূ-খণ্ডত সময়ৰ লগে লগে জৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটি এটা সুস্থিৰ সম্প্ৰদায়ত পৰিণত হোৱা ধাৰাবাহিক প্ৰক্ৰিয়াটোকে পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম বোলে।
প্ৰকাৰসমূহ:
১. প্ৰাথমিক অনুক্ৰম: যিবোৰ স্থানত আগতে কোনো জীৱৰ বসতি নাছিল (যেনে- খালি শিল, নতুন কৈ গঠিত চৰ- চাপৰি) তাত ধীৰে ধীৰে নতুন জীৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হোৱা।
২. গৌণ অনুক্ৰম: কোনো প্রাকৃতিক দুৰ্যোগ (যেনে- বানপানী, জুই) বা মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পূৰ্বৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় ধ্বংস হোৱাৰ পিছত সেই স্থানত পুনৰ জীৱৰ বিকাশ হোৱা।
প্ৰধান পৰ্যায়সমূহ:
নগ্নীকৰণ (Nudation): জিৱবিহীন নগ্ন অঞ্চলৰ সৃষ্টি।
আক্ৰমণ/প্ৰৱেশ (Invasion): প্ৰথম অৱস্থাত লাইকেন বা শেলাই জাতীয় অগ্ৰগামী প্ৰজাতিৰ (Pioneer Species) আগমন।
প্ৰতিযোগিতা (Competition): খাদ্য আৰু স্থানৰ বাবে জীৱসমূহৰ মাজত সংঘৰ্ষ।
প্ৰতিক্ৰিয়া (Reaction): জীৱৰ কাৰ্যকলাপৰ বাবে পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন।
চৰম পৰ্যায় (Climax Stage): শেষত এটা স্থায়ী আৰু সুস্থিৰ সম্প্ৰদায় (যেনে- হাবি/অৰণ্য) গঢ়ি উঠা।
প্ৰশ্ন ৪: কেছ ষ্টাদী (Case Study): এক জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হিচাপে 'পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Pond Ecosystem) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পুখুৰী হৈছে এক স্বয়ংসম্পূৰ্ণ আৰু সৰু আকাৰৰ অলৱণীয় জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Freshwater Ecosystem)। ইয়াৰ গঠন তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰা হ’ল:
১. অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):
পুখুৰীৰ পানী, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, তলিৰ মাটি আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ। সূৰ্যৰ পোহৰে পানীৰ ওপৰভাগত সালোক-সংশ্লেষণত সহায় কৰে।
২. জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):
উৎপাদক (Producers): পুখুৰীৰ পানীত ওপঙি থকা আণুবীক্ষণীয় উদ্ভিদ বা ফাইট'প্লাংকটন (Phytoplankton), শেলাই আৰু পানীত গজা অন্যান্য জলজ উদ্ভিদ (যেনে- মেটেকা, পদুম)।
প্ৰাথমিক উপভোক্তা: পানীত থকা আণুবীক্ষণীয় প্ৰাণী বা জু-প্লাংকটন (Zooplankton), সৰু কেঁকোৰা, শামুক আদি যিয়ে উৎপাদকক খাদ্য হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।
গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা: সৰু মাছ, ভেকুলী (গৌণ) আৰু ডাঙৰ মাছ, শালিকা, বগলী, সাপ (তৃতীয় পৰ্যায়)।
বিয়োজক (Decomposers): পুখুৰীৰ তলিত থকা বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰ, যিয়ে মৃত উদ্ভিদ আৰু মাছ-প্ৰাণীক পচাই পুনৰ পোষক দ্ৰব্য পানীত মিহলাই দিয়ে।
পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই জলজ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা কৰাৰ লগতে প্ৰকৃতিৰ পানীৰ চক্ৰ পৰিচালনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: কেছ ষ্টাদী (Case Study): 'অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Forest Ecosystem)-ৰ গঠন, গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ প্ৰতি অহা ভাবুকিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে স্থলভাগৰ এক জটিল আৰু অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ, য’ত গছ-গছনি আৰু বিভিন্ন জীৱ-জন্তুৱে এক ভাৰসাম্যপূৰ্ণ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলে।
গঠন:
উৎপাদক: ডাঙৰ ডাঙৰ বৃক্ষ (যেনে- শাল, চেগুন, চিমলু), গুল্ম আৰু লতা।
উপভোক্তা:
প্ৰাথমিক: হৰিণ, হাতী, বানৰ, ফৰিং আদি তৃণভোজী প্ৰাণী।
গৌণ আৰু সৰ্বোচ্চ: বাঘ, সিংহ, শিয়াল, অজগৰ আদি মাংসভোজী প্ৰাণী।
বিয়োজক: বনৰীয়া মাটিত থকা অপূৰ্ব অণুজীৱ, ভেঁকুৰ আৰু পতংগ।
গুৰুত্ব: ১. অৰণ্যই প্ৰচুৰ পৰিমাণে অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি গোলকীয় উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
২. ই মাটিৰ খয়ীভৱন ৰোধ কৰে আৰু বৃষ্টিপাতত সহায় কৰে।
৩. অসংখ্য বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল।
ভাবুকিসমূহ (Threats):
মানুহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে ঘৰ-দুৱাৰ, উদ্যোগ আৰু কৃষিৰ কাৰণে অনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে হাবি কটা (Deforestation)।
চোৰাং চিকাৰ আৰু বনজ সম্পদৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰ।
বনাঞ্চলত জুই লগা (Forest Fires) আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন।
