Chapter 3 

"শিক্ষাজগতত ভাৰতীয় বিজ্ঞানীসকলৰ অৱদান (Contribution of Indian Scientists in the Academia)"

অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :

১. প্ৰশ্ন: 'ৰমন প্ৰভাৱ' (Raman Effect) আৱিষ্কাৰৰ বাবে ন’বেল বঁটা লাভ কৰা ভাৰতীয় বিজ্ঞানীগৰাকীৰ নাম কি?

উত্তৰ: ছাৰ চি. ভি. ৰমন (C. V. Raman)।

২. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ প্ৰথমটো উপগ্ৰহ 'আৰ্যভট্ট' কোনটো বৰ্ষত মহাকাশলৈ উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল?

উত্তৰ: ১৯৭৫ চনত।

৩. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিখ্যাত শল্য চিকিৎসক (Surgeon) হিচাপে কাক জনা যায়?

উত্তৰ: সুশ্ৰুত।

৪. প্ৰশ্ন: 'ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ' (Father of Indian Space Program) বুলি কাক গণ্য কৰা হয়?

উত্তৰ: ড° বিক্ৰম সাৰাভাই।

৫. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰসায়ন শাস্ত্ৰ আৰু ধাতুবিদ্যাৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট বিশেষজ্ঞ বিজ্ঞানীগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: নাগাৰ্জুন।

৬. প্ৰশ্ন: 'শূণ্য' (Zero) ৰ আৱিষ্কাৰ কৰি গণিত শাস্ত্ৰলৈ অভূতপূৰ্ব অৱদান আগবঢ়োৱা প্ৰাচীন ভাৰতীয় গণিতজ্ঞগৰাকী কোন আছিল?

উত্তৰ: আৰ্যভট্ট।

২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ) :

১. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানলৈ চৰকৰ মুখ্য অৱদান কি আছিল?

উত্তৰ: চৰক প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন মহান আয়ুৰ্বেদাচাৰ্য আছিল। তেওঁৰ প্ৰধান অৱদান হ’ল বিখ্যাত ‘চৰক সংহিতা’ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰা। এই গ্ৰন্থত বিভিন্ন ৰোগ, ৰোগৰ কাৰণ, চিকিৎসা পদ্ধতি আৰু ঔষধৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। তেওঁ ৰোগ প্ৰতিৰোধ, স্বাস্থ্যকৰ আহাৰ আৰু সু-নিয়মিত জীৱন-যাপনৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।

২. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় বিজ্ঞান জগতলৈ জগতচন্দ্ৰ বসুৰ (J. C. Bose) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান উল্লেখ কৰক।

উত্তৰ: জগদীশ চন্দ্ৰ বসু ভাৰতৰ এজন বিশিষ্ট বিজ্ঞানী আছিল। তেওঁৰ দুটা উল্লেখযোগ্য অৱদান হ’ল—প্ৰথমতে, তেওঁ উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি অধ্যয়ন কৰি ‘ক্ৰেছক’গ্ৰাফ’ যন্ত্ৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল। দ্বিতীয়তে, তেওঁ অনাতাঁৰ তৰংগ আৰু মাইক্ৰ’ৱেভৰ ওপৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণা কৰিছিল।

৩. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীত ড° হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ ভূমিকা কি আছিল?

উত্তৰ: ড° হোমি জাহাংগীৰ ভাবা ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীৰ অন্যতম প্ৰধান স্থপতি আছিল। তেওঁ ভাৰতত পাৰমাণৱিক গৱেষণাৰ বাবে টাটা ইনষ্টিটিউট অৱ ফাণ্ডামেণ্টেল ৰিচাৰ্চ (TIFR) প্ৰতিষ্ঠাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল। লগতে ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁৰ প্ৰচেষ্টাৰ ফলত ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক বিজ্ঞানৰ ভেটি শক্তিশালী হৈছিল।

৪. প্ৰশ্ন: গণিতজ্ঞ শ্ৰীনিবাস ৰামানুজনে গণিত শাস্ত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা ঘাই অৱদানসমূহ কি কি?

উত্তৰ: শ্ৰীনিবাস ৰামানুজনে গণিতৰ সংখ্যা তত্ত্ব, অসীম শ্ৰেণী আৰু কন্টিনিউড ফ্ৰেকচনৰ ক্ষেত্ৰত বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল। সীমিত আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজতো তেওঁ নিজৰ অসাধাৰণ প্ৰতিভাৰে বহু নতুন গাণিতিক সূত্ৰ আৰু ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ গৱেষণাই আধুনিক গণিতৰ বিকাশত বিশেষ প্ৰভাৱ পেলাইছে।

৫. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানলৈ বৰাহমিহিৰে কি দৰে অৱদান আগবঢ়াইছিল?

উত্তৰ: বৰাহমিহিৰ প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন বিখ্যাত জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী আৰু গণিতজ্ঞ আছিল। তেওঁ ‘পঞ্চসিদ্ধান্তিকা’ গ্ৰন্থত সেই সময়ৰ বিভিন্ন জ্যোতিৰ্বৈজ্ঞানিক ধাৰণাৰ সংকলন আৰু ব্যাখ্যা কৰিছিল। ‘বৃহৎ সংহিতা’তো জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, বতৰ, ঋতু আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ গ্ৰন্থসমূহে প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।

৬. প্ৰশ্ন: বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ প্ৰসাৰত ড° এ. পি. জে. আব্দুল কালামৰ ভূমিকা কেনেকুৱা আছিল?

উত্তৰ: ড° এ. পি. জে. আব্দুল কালামে ভাৰতৰ মহাকাশ আৰু ক্ষেপণাস্ত্ৰ প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। তেওঁ SLV-III প্ৰকল্প আৰু ‘অগ্নি’, ‘পৃথিৱী’ আদি ক্ষেপণাস্ত্ৰৰ বিকাশৰ সৈতে জড়িত আছিল। ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু শিক্ষাবিদ হিচাপেও তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি আৰু উদ্ভাৱনৰ প্ৰতি আগ্ৰহী হ’বলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।

৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ) — ২ টা

১. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত আৰ্যভট্ট আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান চমুকৈ আলোচনা কৰক।

উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিকাশত আৰ্যভট্ট আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। তেওঁলোকৰ গৱেষণা আৰু গ্ৰন্থই ভাৰতীয় জ্ঞান-বিজ্ঞানক সমৃদ্ধ কৰিছিল।

আৰ্যভট্টৰ অৱদান: আৰ্যভট্ট আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন মহান গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী। তেওঁ ‘আৰ্যভটীয়’ গ্ৰন্থ ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ পৃথিৱীৰ ঘূৰ্ণন, দিন-ৰাতিৰ সৃষ্টি, সূৰ্যগ্ৰহণ আৰু চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা আগবঢ়াইছিল। গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল।

সুশ্ৰুতৰ অৱদান: সুশ্ৰুতক প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ শল্য চিকিৎসক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। তেওঁৰ ‘সুশ্ৰুত সংহিতা’ গ্ৰন্থত বিভিন্ন শল্য চিকিৎসা পদ্ধতি, অস্ত্ৰোপচাৰৰ সঁজুলি আৰু চিকিৎসা পদ্ধতিৰ বিষয়ে বিস্তৃত আলোচনা কৰা হৈছে। নাক পুনৰ গঠন কৰা শল্য চিকিৎসা আৰু মোতিয়াবিন্দুৰ চিকিৎসাৰ বিষয়েও তেওঁৰ গ্ৰন্থত উল্লেখ পোৱা যায়।

সেয়েহে, আৰ্যভট্ট আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদানে প্ৰাচীন ভাৰতৰ গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ উন্নতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

২. প্ৰশ্ন: আধুনিক ভাৰতৰ শৈক্ষিক আৰু বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিত ছাৰ চি. ভি. ৰমন আৰু ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ ভূমিকা মূল্যাংকন কৰক।

উত্তৰ: আধুনিক ভাৰতৰ বিজ্ঞান আৰু শিক্ষাৰ বিকাশত ছাৰ চি. ভি. ৰমন আৰু ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ অৱদান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। তেওঁলোকৰ গৱেষণা আৰু দূৰদৰ্শী চিন্তাই ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিত নতুন দিশ মুকলি কৰিছিল।

ছাৰ চি. ভি. ৰমনৰ অৱদান: চি. ভি. ৰমন আছিল ভাৰতৰ এজন বিশিষ্ট পদাৰ্থবিজ্ঞানী। তেওঁ ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ন’বেল বঁটা লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ বিখ্যাত আৱিষ্কাৰ ‘ৰমন প্ৰভাৱ’ৰ জৰিয়তে পোহৰ আৰু পদাৰ্থৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে নতুন বৈজ্ঞানিক জ্ঞান লাভ কৰা হৈছিল। তেওঁ ভাৰতত বিজ্ঞান গৱেষণাৰ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলাতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ অৱদান: ড° বিক্ৰম সাৰাভাইক ভাৰতীয় মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ অন্যতম প্ৰধান পথপ্ৰদৰ্শক বুলি গণ্য কৰা হয়। তেওঁ ভাৰতত মহাকাশ গৱেষণা আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ বাবে শক্তিশালী ভেটি স্থাপন কৰিছিল। যোগাযোগ, বতৰ নিৰীক্ষণ, শিক্ষা আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত মহাকাশ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰৰ ওপৰত তেওঁ গুৰুত্ব দিছিল। তেওঁ ফিজিকেল ৰিচাৰ্চ লেবৰেটৰী (PRL)-ৰ বিকাশতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।

সামগ্ৰিকভাৱে, ছাৰ চি. ভি. ৰমন আৰু ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ অৱদানে আধুনিক ভাৰতৰ বিজ্ঞান, গৱেষণা আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে।

*****