Chapter 3
"পৰিৱেশ প্ৰদূষণ আৰু আইনসমূহ (Environmental Pollution and laws)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. প্ৰশ্ন: বায়ু প্ৰদূষণৰ মুখ্য কাৰণ দুটা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বায়ু প্ৰদূষণৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ হ’ল—
২. প্ৰশ্ন: পানী প্ৰদূষণৰ ফলত মানুহৰ শৰীৰত দেখা দিয়া দুটা বেমাৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: প্ৰদূষিত পানী সেৱনৰ ফলত বিভিন্ন জলবাহিত ৰোগ হ’ব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত কলেৰা (Cholera) আৰু টাইফয়েড (Typhoid) উল্লেখযোগ্য।
৩. প্ৰশ্ন: মাটি প্ৰদূষণ কেনেকৈ খেতি-বাতিৰ ক্ষতি কৰে?
উত্তৰ: অত্যধিক ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰে মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰে। ফলত উপকাৰী অণুজীৱৰ সংখ্যা কমি যায় আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়।
৪. প্ৰশ্ন: শব্দ প্ৰদূষণে মানুহৰ স্বাস্থ্যত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অত্যধিক শব্দৰ ফলত শ্ৰৱণ শক্তি হ্ৰাস, উচ্চ ৰক্তচাপ, মানসিক চাপ আৰু টোপনিৰ ব্যাঘাত আদি সমস্যা হ’ব পাৰে।
৫. প্ৰশ্ন: কঠিন আৱৰ্জনা (Solid Waste) কি? ইয়াৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: দৈনন্দিন কাম-কাজৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পেলনীয়া কঠিন বা আধা-কঠিন বস্তুবোৰক কঠিন আৱৰ্জনা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— প্লাষ্টিকৰ বটল আৰু পাকঘৰৰ পচনশীল আৱৰ্জনা।
৬. প্ৰশ্ন: উদ্যোগিক আৱৰ্জনা নিয়ন্ত্ৰণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ: ১. উদ্যোগৰ বৰ্জিত পানী জলাশয়ত এৰি দিয়াৰ আগতে উপযুক্তভাৱে শোধন কৰা।
৭. প্ৰশ্ন: পৌৰসভাৰ আৱৰ্জনা প্ৰসংগত 'পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ' (Composting) কি?
উত্তৰ: শাক-পাচলিৰ বাকলি, গছৰ পাত আদি জৈৱিক আৱৰ্জনাক অণুজীৱৰ সহায়ত পচাই জৈৱিক সাৰলৈ পৰিণত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ বা Composting বোলে।
৮. প্ৰশ্ন: 'লেণ্ডফিল' (Landfill) প্ৰক্ৰিয়াটো চমুৱাই বুজাই লিখা।
উত্তৰ: কঠিন আৱৰ্জনা নিৰ্দিষ্ট ঠাইত বিজ্ঞানসন্মতভাৱে জমা কৰি স্তৰে স্তৰে মাটিৰে ঢাকি ৰখা পদ্ধতিক লেণ্ডফিল বোলে। ইয়াৰ জৰিয়তে আৱৰ্জনা নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে নিষ্কাশন কৰা হয়।
৯. প্ৰশ্ন: ১৯৮৬ চনৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইনৰ মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ গুণাগুণ সংৰক্ষণ আৰু উন্নত কৰা, বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু পৰিৱেশৰ বাবে ক্ষতিকাৰক কাৰ্যকলাপ ৰোধ কৰাই এই আইনৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য।
১০. প্ৰশ্ন: বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-এ বনৰীয়া জীৱ-জন্তুক কেনেকৈ সুৰক্ষা দিয়ে?
উত্তৰ: এই আইনে বন্যপ্ৰাণী চিকাৰ আৰু অবৈধভাৱে ধৰা-বেচা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। লগতে অভয়াৰণ্য, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আদি সংৰক্ষিত অঞ্চল স্থাপনৰ জৰিয়তে বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰে।
১১. প্ৰশ্ন: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০-ৰ প্ৰধান নিয়মটো কি?
উত্তৰ: এই আইন অনুসৰি কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ পূৰ্বানুমতি অবিহনে সংৰক্ষিত বনভূমি অ-বনাঞ্চলীয় কামত ব্যৱহাৰ বা ৰূপান্তৰ কৰিব নোৱাৰি।
১২. প্ৰশ্ন: পানী ( প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ) আইন, ১৯৭৪-ৰ কাম কি?
উত্তৰ: এই আইনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পানীৰ প্ৰদূষণ প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা, পানীৰ গুণাগুণ সংৰক্ষণ কৰা আৰু জলাশয়ত প্ৰদূষিত বৰ্জিত পদাৰ্থ পেলোৱাত নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰা।
১৩. প্ৰশ্ন: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী (UNEP) কি?
উত্তৰ: UNEP (United Nations Environment Programme) হৈছে ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ বিষয়ক এক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কাৰ্যসূচী। ই পৰিৱেশ সুৰক্ষা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বব্যাপী কাম কৰে।
১৪. প্ৰশ্ন: পেৰিছ জলবায়ু চুক্তিৰ (Paris Agreement) প্ৰধান লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: পেৰিছ চুক্তিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে বিশ্বৰ গড় উষ্ণতা বৃদ্ধি প্ৰাক্-শিল্প যুগৰ তুলনাত ২°C-ৰ যথেষ্ট তলত ৰখা আৰু ১.৫°C-লৈ সীমিত কৰাৰ প্ৰচেষ্টা কৰা।
১৫. প্ৰশ্ন: 'প্ৰদূষণকাৰীয়ে মাচুল দিব' (Polluter Pays Principle) নীতিটো কি?
উত্তৰ: যিজন ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত পৰিৱেশ প্ৰদূষিত হয়, সেই প্ৰদূষণৰ ক্ষতিপূৰণ আৰু পৰিৱেশ পুনৰুদ্ধাৰৰ ব্যয় সেই প্ৰদূষণকাৰীয়ে বহন কৰিব লাগে— ইয়াকেই ‘Polluter Pays Principle’ বোলে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
প্ৰশ্ন ১: পানী প্ৰদূষণৰ প্ৰধান কাৰণ আৰু প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পানীত বিভিন্ন ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থ মিহলি হৈ পানীৰ স্বাভাৱিক গুণাগুণ নষ্ট কৰি মানুহ আৰু অন্যান্য জীৱৰ বাবে অনুপযোগী কৰি তুলিলে তাক পানী প্ৰদূষণ বোলে।
প্ৰধান কাৰণসমূহ:
১. উদ্যোগিক আৱৰ্জনা: কাৰখানাৰ পৰা নিৰ্গত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু বিষাক্ত বৰ্জিত পানী শোধন নকৰাকৈ নদী, বিল আদিত পেলোৱা।
২. ঘৰুৱা বৰ্জিত পানী: ঘৰৰ লেতেৰা পানী, নলা-নৰ্দমাৰ পানী আৰু শৌচাগাৰৰ আৱৰ্জনা জলাশয়ত পেলোৱা।
৩. কৃষিক্ষেত্ৰৰ পৰা নিৰ্গমন: ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে ধুই গৈ নদী, পুখুৰী আদি জলাশয়ত মিহলি হোৱা।
৪. কঠিন আৱৰ্জনা: প্লাষ্টিক, পলিথিন আৰু অন্যান্য পেলনীয়া সামগ্ৰী জলাশয়ত পেলোৱাৰ ফলতো পানী প্ৰদূষিত হয়।
প্ৰভাৱসমূহ:
- মানুহৰ স্বাস্থ্যত প্ৰভাৱ: প্ৰদূষিত পানী সেৱনৰ ফলত কলেৰা, টাইফয়েড, জণ্ডিচ আদি জলবাহিত ৰোগ হ’ব পাৰে।
- জলজ জীৱৰ ক্ষতি: পানীত দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন কমি যোৱাৰ ফলত মাছ আৰু অন্যান্য জলজ জীৱৰ ক্ষতি বা মৃত্যু হ’ব পাৰে।
- পৰিৱেশত প্ৰভাৱ: বিষাক্ত পদাৰ্থ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰি জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বিঘ্নিত কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২: নগৰীয়া কঠিন আৱৰ্জনা সূচাৰুৰূপে ব্যৱস্থাপনা কৰাৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: নগৰীয়া অঞ্চলত উৎপন্ন হোৱা কঠিন আৱৰ্জনা বিজ্ঞানসন্মতভাৱে সংগ্ৰহ, পৃথকীকৰণ, পুনৰ ব্যৱহাৰ আৰু নিষ্কাশন কৰাকে কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা বোলে।
প্ৰধান ব্যৱস্থাপনা পদ্ধতিসমূহ:
১. উৎসতে আৱৰ্জনা পৃথকীকৰণ (Source Segregation): ঘৰতেই পচনশীল আৰু অপচনশীল আৱৰ্জনা পৃথক কৰি বিভিন্ন পাত্ৰত ৰখা।
২. পচন সাৰ প্ৰস্তুতকৰণ (Composting): খাদ্যৰ অৱশিষ্ট, শাক-পাচলিৰ বাকলি, গছৰ পাত আদি জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ পৰা জৈৱিক সাৰ প্ৰস্তুত কৰা।
৩. পুনৰাবৰ্তন (Recycling): কাগজ, কাঁচ, ধাতু আৰু উপযুক্ত প্লাষ্টিক আদি পুনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি নতুন সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰা।
৪. লেণ্ডফিল (Sanitary Landfill): পুনৰ ব্যৱহাৰ বা পুনৰাবৰ্তন কৰিব নোৱাৰা অৱশিষ্ট আৱৰ্জনাসমূহ নিৰ্দিষ্ট ঠাইত বিজ্ঞানসন্মতভাৱে জমা কৰি মাটিৰে ঢাকি ৰখা।
৫. আৱৰ্জনাৰ পৰা শক্তি উৎপাদন: উপযুক্ত আৱৰ্জনা প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বা দহনৰ জৰিয়তে তাপ বা বিদ্যুৎ শক্তি উৎপাদন কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: ১৯৮৬ চনৰ 'পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন'-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: ভাৰতত পৰিৱেশৰ সুৰক্ষা আৰু উন্নতিৰ বাবে ১৯৮৬ চনত ‘পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন’ (Environment Protection Act) প্ৰণয়ন কৰা হয়। এই আইনখন পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰীয় আইন।
মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ:
১. কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ক্ষমতা: পৰিৱেশৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ আৰু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰক ব্যাপক ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছে।
২. প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ: বায়ু, পানী, মাটি আদি বিভিন্ন মাধ্যমত প্ৰদূষক পদাৰ্থৰ নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
৩. আইনী ব্যৱস্থা: আইনখনৰ নিয়ম উলংঘা কৰিলে দণ্ড আৰু জৰিমনাৰ ব্যৱস্থা আছে।
৪. উদ্যোগ নিয়ন্ত্ৰণ: পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰিব পৰা উদ্যোগ বা কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত চৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰণ আৰোপ কৰিব পাৰে আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি নিৰ্দেশ জাৰি কৰিব পাৰে।
গুৰুত্ব:
এই আইনখনক ভাৰতৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ এক ‘ছত্ৰ আইন’ (Umbrella Act) হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ, পৰিৱেশৰ গুণাগুণ সংৰক্ষণ আৰু জনস্বাস্থ্য সুৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ আৰু বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২-ৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ আৰু বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২ দুয়োখনেই পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। কিন্তু দুয়োখন আইনৰ মূল উদ্দেশ্য আৰু কাৰ্যক্ষেত্ৰ পৃথক।
| তুলনাৰ বিষয় | বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন, ১৯৭২ | অৰণ্য সংৰক্ষণ আইন, ১৯৮০ |
|---|---|---|
| মূল উদ্দেশ্য | বনৰীয়া জীৱ-জন্তু, পক্ষী আৰু অন্যান্য বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ কৰা। | বনাঞ্চল সংৰক্ষণ আৰু বনভূমিৰ অ-বনাঞ্চলীয় ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। |
| প্ৰধান ক্ষেত্ৰ | বন্যপ্ৰাণী আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ সুৰক্ষা। | বনাঞ্চল আৰু বনভূমিৰ সুৰক্ষা। |
| প্ৰধান ব্যৱস্থা | চিকাৰ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ অবৈধ ব্যৱসায় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা আৰু সংৰক্ষিত অঞ্চল স্থাপনৰ ব্যৱস্থা কৰা। | বনভূমি অ-বনাঞ্চলীয় কামত ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অনুমতিৰ ব্যৱস্থা কৰা। |
| অপৰাধৰ উদাহৰণ | বন্যপ্ৰাণী চিকাৰ আৰু অবৈধভাৱে বেচা-কিনা কৰা। | অনুমতি অবিহনে বনভূমি অ-বনাঞ্চলীয় কামত ৰূপান্তৰ কৰা। |
সেয়েহে, বনপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইনখনৰ মূল লক্ষ্য বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ, আনহাতে অৰণ্য সংৰক্ষণ আইনখনৰ মূল লক্ষ্য বনাঞ্চল আৰু বনভূমি সংৰক্ষণ।
প্ৰশ্ন ৫: আন্তৰ্জাতিক পৰিৱেশ চুক্তি হিচাপে 'কিঅ’ট’ প্ৰট’কল' আৰু 'মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল'-ৰ মূল উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গোলকীয় পৰিৱেশীয় সমস্যা সমাধান আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে আন্তৰ্জাতিক পৰ্যায়ত বিভিন্ন চুক্তি সম্পাদিত হৈছে। মণ্ট্ৰিল প্ৰট’কল আৰু কিঅ’ট’ প্ৰট’কল ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য।
