Chapter 3
"অৰণ্য পৰিস্থিতিবিজ্ঞান আৰু সুৰক্ষা (Forest ecology and protection)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. বনাঞ্চলৰ দুটা মূল গুৰুত্ব উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
২. অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ গঠন প্ৰধানকৈ কি কি উপাদানেৰে গঠিত?
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিসংস্থা দুটা প্ৰধান উপাদানেৰে গঠিত—
- জৈৱিক উপাদান: উৎপাদক (গছ-গছনি), উপভোক্তা (জীৱ-জন্তু) আৰু বিয়োজক (ভেকুৰ/বেক্টেৰিয়া)।
- অজৈৱিক উপাদান: মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু খনিজ পদাৰ্থ।
৩. গছৰ স্বাস্থ্যত চৰণ (Grazing) আৰু পাত খোৱা (Browsing) অভ্যাসে কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: নিয়ন্ত্ৰণহীন চৰণ আৰু পাত খোৱাৰ ফলত পুলি, কোমল ডাল আৰু নতুন পাত ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। অতিৰিক্ত চৰণে মাটি কঠিন কৰি মাটিৰ খহনীয়া বৃদ্ধি কৰে আৰু গছৰ স্বাভাৱিক পুনৰুৎপাদনত বাধা দিয়ে।
৪. অপতৃণ আৰু আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে অৰণ্যৰ কেনে ক্ষতি কৰে?
উত্তৰ: অপতৃণ আৰু আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে দ্ৰুতগতিত বিস্তাৰ লাভ কৰি স্থানীয় উদ্ভিদৰ পোহৰ, পানী আৰু পোষক দ্ৰৱ্যৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰে। ফলত স্থানীয় প্ৰজাতিৰ বৃদ্ধি হ্ৰাস পায় আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পৰে।
৫. দাবানলৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰ: দাবানলৰ মূল কাৰণসমূহ দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি—
- প্ৰাকৃতিক কাৰণ: বজ্ৰপাত, অতিপাত গৰম আৰু শুকান উদ্ভিদৰ ঘঁহনি আদি।
- মানৱসৃষ্ট কাৰণ: অসাৱধানতাবশত জুই জ্বলাই থৈ যোৱা, জুম খেতি আৰু শুকান ঘাঁহ-বন জ্বলাই দিয়া আদি।
৬. অৰণ্যৰ উৎপাদনশীলতা মানে কি?
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট অৰণ্য এলেকাত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে উৎপন্ন কৰা জৈৱভৰৰ পৰিমাণক অৰণ্যৰ উৎপাদনশীলতা বোলে।
৭. কাঠৰ জৈৱিক অৱক্ষয় (Biodegradation) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: কাঠৰ জৈৱিক অৱক্ষয়ৰ ফলত মৰা গছ, ডাল-পাত আদি বিয়োজিত হৈ পোষক দ্ৰৱ্য মাটিলৈ ঘূৰি আহে। ইয়াৰ ফলত পুষ্টি চক্ৰ অব্যাহত থাকে আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই থাকে।
৮. অৰণ্য ৰোপণস্থলীত (Forest Nursery) পুলিবোৰ ভেকুৰজনিত ৰোগৰ পৰা কেনেকৈ ৰক্ষা কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: ৰোপণৰ আগতে মাটি আৰু বীজ উপযুক্ত ভেকুৰনাশকেৰে শোধন কৰিব লাগে। লগতে অতিৰিক্ত পানী জমা হ’বলৈ নিদি ভাল পানী নিষ্কাশন আৰু বায়ু চলাচলৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে।
৯. 'ডাম্পিং অফ' (Damping-off) ৰোগ কি?
উত্তৰ: ডেম্পিং-অফ হৈছে পুলিবাৰীত হোৱা এক ভেকুৰজনিত ৰোগ। ইয়াৰ ফলত কোমল পুলিৰ গুৰিৰ অংশ পচি যায় আৰু পুলিবোৰ দুৰ্বল হৈ মাটিত হালি পৰি মৃত্যুমুখত পৰে।
১০. গছৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে মাইকোৰাইজা কিদৰে উপকাৰী?
উত্তৰ: মাইকোৰাইজাই উদ্ভিদৰ শিপাৰ সৈতে সহযোগিতা কৰি মাটিৰ পৰা পানী আৰু ফছফৰাছ আদি পোষক দ্ৰৱ্য শোষণত সহায় কৰে। ই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু বিভিন্ন পৰিৱেশীয় চাপ সহ্য কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
১১. ক্ৰাউন ফাইৰ (Crown Fire) কাক বোলে?
উত্তৰ: অৰণ্যৰ গছৰ ওপৰৰ মুকুট বা পাত-ডালৰ অংশত বিয়পি পৰা জুইক ক্ৰাউন ফাইৰ বোলে। এই জুই সাধাৰণতে দ্ৰুতগতিত বিয়পে আৰু অৰণ্যৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰিব পাৰে।
১২. দাবানল প্ৰতিৰোধৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ:
১৩. দাবানলৰ ফলত হোৱা দুটা অৰ্থনৈতিক ক্ষতি লিখা।
উত্তৰ:
১৪. মাটিত অতিৰিক্ত চৰণৰ (Overgrazing) প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰ: অতিৰিক্ত চৰণৰ ফলত উদ্ভিদৰ আৱৰণ কমি যায় আৰু মাটিৰ খহনীয়া বৃদ্ধি পায়। লগতে মাটি কঠিন হৈ পানী শোষণ আৰু ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
১৫. 'ফায়াৰ ব্ৰেক' বা 'ফায়াৰ লাইন' (Fire Line) কি?
উত্তৰ: অৰণ্যত গছ-গছনি, শুকান পাত আৰু দাহ্য পদাৰ্থ আঁতৰাই সৃষ্টি কৰা খালী এলেকাক ফায়াৰ ব্ৰেক বা ফায়াৰ লাইন বোলে। ই দাবানলৰ বিস্তাৰ ৰোধ কৰাত সহায় কৰে।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
প্ৰশ্ন ১: অৰণ্য পৰিসংস্থাৰ গঠন আৰু ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্যপ্ৰণালী চমুকৈ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিসংস্থা হৈছে এনে এক প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থা, য’ত জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানসমূহে পৰস্পৰৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰি পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
১. গঠন (Structure):
- জৈৱিক উপাদান: ইয়াৰ ভিতৰত উৎপাদক, উপভোক্তা আৰু বিয়োজক অন্তৰ্ভুক্ত। উৎপাদক হিচাপে গছ-গছনিয়ে সালোক-সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে। উপভোক্তাৰ ভিতৰত তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী জীৱ থাকে। বিয়োজক হিচাপে ভেকুৰ আৰু বেক্টেৰিয়াই মৃত জৈৱ পদাৰ্থ বিয়োজিত কৰে।
- অজৈৱিক উপাদান: মাটি, পানী, বায়ু, সূৰ্যৰ পোহৰ, উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা আৰু খনিজ পদাৰ্থ আদি ইয়াৰ অজৈৱিক উপাদান।
২. কাৰ্যপ্ৰণালী (Functioning):
- শক্তিৰ প্ৰবাহ: সূৰ্যৰ শক্তি উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰে আৰু খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে উপভোক্তালৈ প্ৰবাহিত হয়।
- পোষক দ্ৰৱ্যৰ চক্ৰীভৱন: কাৰ্বন, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আদি পোষক দ্ৰৱ্য জীৱ আৰু মাটিৰ মাজত চক্ৰাকাৰে চলাচল কৰে।
- বিয়োজন: বিয়োজকে মৃত জীৱ আৰু জৈৱ পদাৰ্থ বিয়োজিত কৰি পোষক দ্ৰৱ্য পুনৰ মাটিলৈ ঘূৰাই দিয়ে।
- পৰিৱেশীয় ভাৰসাম্য: অৰণ্য পৰিসংস্থাই জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ, মাটি-পানী সংৰক্ষণ আৰু স্থানীয় জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ২: দাবানলৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আৰু ইয়াৰ ফলত অৰণ্যৰ হোৱা ক্ষতিৰ মূল্যায়ন কৰক।
উত্তৰ: দাবানল হৈছে বনাঞ্চলত নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰলৈ যোৱা জুই, যিয়ে অৰণ্যৰ জীৱ-জন্তু, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যাপক ক্ষতি কৰিব পাৰে।
দাবানলৰ মূল কাৰণসমূহ:
- প্ৰাকৃতিক কাৰণ: বজ্ৰপাত, অত্যধিক উষ্ণতা, শুকান বতাহ আৰু শুকান উদ্ভিদৰ দাহ্যতা।
- মানৱসৃষ্ট কাৰণ: জুম খেতিৰ বাবে জুই লগোৱা, বনভোজৰ পিছত জুই নুমুৱাই নোযোৱা, ধূমপানৰ জ্বলি থকা অংশ পেলাই দিয়া আদি।
দাবানলৰ ফলত হোৱা ক্ষতিসমূহ:
- জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি: উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু আৰু বিভিন্ন অনুজীৱৰ বাসস্থান নষ্ট হয়।
- বায়ু প্ৰদূষণ: ধোঁৱা আৰু কাৰ্বনযুক্ত গেছ নিৰ্গত হৈ বায়ুৰ গুণাগুণ হ্ৰাস কৰে।
- মাটিৰ ক্ষতি: উদ্ভিদৰ আৱৰণ নষ্ট হোৱাৰ ফলত মাটিৰ খহনীয়া বৃদ্ধি পাব পাৰে।
- জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: বৃহৎ পৰিমাণৰ বনজ জৈৱভৰ পুৰিলে কাৰ্বন ডাই অক্সাইড নিৰ্গমন বৃদ্ধি পায়।
- অৰ্থনৈতিক ক্ষতি: কাঠ, বনজ সম্পদ, পৰ্যটন আৰু বনভিত্তিক জীৱিকাৰ ক্ষতি হয়।
প্ৰশ্ন ৩: গছৰ স্বাস্থ্য সুৰক্ষিত ৰখাত মাইকোৰাইজা (Mycorrhiza)-ৰ ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব বহলাই লিখক।
উত্তৰ: মাইকোৰাইজা হৈছে উদ্ভিদৰ শিপা আৰু উপকাৰী ভেকুৰৰ মাজত গঢ়ি উঠা এক মিথোজীৱী (Symbiotic) সম্পৰ্ক। ই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু পোষক দ্ৰৱ্য গ্ৰহণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
মাইকোৰাইজাৰ মুখ্য ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব:
- পোষক দ্ৰৱ্য শোষণ: মাইকোৰাইজাৰ সূক্ষ্ম Hyphae-ই শিপাৰ শোষণ ক্ষেত্ৰ বৃদ্ধি কৰে আৰু বিশেষকৈ ফছফৰাছকে ধৰি কিছুমান পোষক দ্ৰৱ্য শোষণত সহায় কৰে।
- পানী শোষণ: মাটিৰ পৰা পানী শোষণত সহায় কৰি শুকান পৰিস্থিতিত উদ্ভিদৰ সহনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
- ৰোগ প্ৰতিৰোধ: কিছুমান মাইকোৰাইজাই শিপাৰ চাৰিওফালে সুৰক্ষামূলক প্ৰভাৱ সৃষ্টি কৰি কিছুমান ৰোগ সৃষ্টিকাৰী জীৱৰ আক্ৰমণ হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে।
- উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি: পোষক দ্ৰৱ্য আৰু পানীৰ উন্নত যোগানৰ ফলত উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু স্বাস্থ্য উন্নত হয়।
- মাটিৰ গাঁথনি: কিছুমান মাইকোৰাইজাই মাটিৰ কণিকাসমূহ একত্ৰিত কৰাত সহায় কৰি মাটিৰ গাঁথনি আৰু স্থিৰতা উন্নত কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য ৰোপণস্থলীত (Forest Nursery) দেখা দিয়া প্ৰধান ভেকুৰজনিত ৰোগসমূহ কি কি? এই ৰোগসমূহ কেনেকৈ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: অৰণ্য ৰোপণস্থলীত থকা কোমল পুলিবোৰ বিভিন্ন ভেকুৰজনিত ৰোগৰ প্ৰতি সংবেদনশীল। উপযুক্ত ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰিলে পুলিৰ বৃদ্ধি আৰু জীৱিত থকাৰ হাৰ কমিব পাৰে।
প্ৰধান ভেকুৰজনিত ৰোগসমূহ:
- ডেম্পিং অফ (Damping-off): সাধাৰণতে পুলিৰ গুৰিৰ অংশ আক্ৰান্ত কৰি পুলি হালি পৰি যোৱা বা মৰি যোৱাৰ সৃষ্টি কৰে।
- শিপা পচা (Root Rot): শিপা ক্ষতিগ্ৰস্ত আৰু পচি যোৱাৰ ফলত পুলিয়ে পানী আৰু পোষক দ্ৰৱ্য সঠিকভাৱে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে।
- পাউডাৰী মিল্ডিউ (Powdery Mildew): পাতৰ ওপৰত বগা গুড়িৰ দৰে আৱৰণ সৃষ্টি কৰে।
- পাতৰ দাগ (Leaf Spot): পাতত বিভিন্ন ৰঙৰ দাগ সৃষ্টি কৰি পাতৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যত বাধা দিয়ে।
প্ৰতিৰোধ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ:
- ৰোপণৰ আগতে উপযুক্ত পদ্ধতিৰে মাটি আৰু বীজ শোধন কৰা।
- পুলিবাৰীত অতিৰিক্ত পানী জমা হ’বলৈ নিদিয়া।
- পুলিৰ মাজত উপযুক্ত ব্যৱধান ৰখা আৰু বায়ু চলাচল নিশ্চিত কৰা।
- আক্ৰান্ত পুলি আঁতৰাই ধ্বংস কৰা।
- প্ৰয়োজন অনুসৰি বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শত অনুমোদিত ভেকুৰনাশক ব্যৱহাৰ কৰা।
প্ৰশ্ন ৫: অপতৃণ (Weeds) আৰু অক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে (Invasive Species) অৰণ্যৰ স্বাস্থ্য আৰু পৰিস্থিতিবিজ্ঞানত কেনেধৰণৰ প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰ: অপতৃণ আৰু অক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতিয়ে স্থানীয় পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত দ্ৰুতগতিত বিস্তাৰ লাভ কৰিলে অৰণ্যৰ স্বাভাৱিক গঠন আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে।
