Chapter 2
"পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystems)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (১৫ টা প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
১. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Ecosystem) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ জীৱীয় উপাদান আৰু অজীৱীয় উপাদানৰ মাজত হোৱা পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া-কলাপ আৰু আন্তঃসম্পৰ্কৰ সমগ্ৰ প্ৰাকৃতিক ব্যৱস্থাটোক পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বোলে।
২. পৰিস্থিতিবিজ্ঞান (Ecology) আৰু পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Ecosystem) মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: পৰিস্থিতিবিজ্ঞান হৈছে জীৱ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰা বিজ্ঞানৰ শাখা। আনহাতে, পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে জীৱীয় আৰু অজীৱীয় উপাদানসমূহে পাৰস্পৰিকভাৱে ক্ৰিয়া কৰা প্ৰাকৃতিক একক।
৩. খাদ্য শৃংখল (Food Chain) কাক বোলে?
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত খাদ্যৰ জৰিয়তে শক্তি এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ ক্ৰম অনুসৰি প্ৰবাহিত হোৱা পথক খাদ্য শৃংখল বোলে। যেনে— ঘাঁহ → ফৰিং → ভেকুলী → সাপ।
৪. খাদ্য জাল (Food Web) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: একাধিক খাদ্য শৃংখল পৰস্পৰৰ লগত সংযুক্ত হৈ সৃষ্টি কৰা জটিল খাদ্য-সম্পৰ্কৰ জালক খাদ্য জাল বোলে।
৫. বিয়োজকৰ (Decomposers) ভূমিকা কি?
উত্তৰ: বিয়োজক যেনে বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত উদ্ভিদ-প্ৰাণীৰ দেহ পচাই জটিল জৈৱ পদাৰ্থক সৰল পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ ফলত পোষক দ্ৰব্য পুনৰ পৰিৱেশলৈ ঘূৰি আহে।
৬. পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ কেনেদৰে ঘটে?
উত্তৰ: সূৰ্যৰ শক্তি সেউজীয়া উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পিছত শক্তি উৎপাদকৰ পৰা প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তালৈ একমুখীভাৱে প্ৰবাহিত হয়।
৭. পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession) কি?
উত্তৰ: কোনো অঞ্চলৰ জৈৱ সম্প্ৰদায়ত সময়ৰ লগে লগে ধাৰাবাহিক আৰু ক্ৰমাগতভাৱে ঘটা পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰক্ৰিয়াক পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম বোলে। ইয়াৰ শেষত সাধাৰণতে এটা সুস্থিৰ চৰম সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠে।
৮. প্ৰাথমিক আৰু গৌণ অনুক্ৰমৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: জীৱৰ অস্তিত্ব নথকা নতুন ঠাইত আৰম্ভ হোৱা অনুক্ৰমক প্ৰাথমিক অনুক্ৰম বোলে। আনহাতে, আগতে জীৱ থকা কিন্তু কোনো কাৰণত ধ্বংস হোৱা ঠাইত পুনৰ আৰম্ভ হোৱা অনুক্ৰমক গৌণ অনুক্ৰম বোলে।
৯. অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Forest Ecosystem) মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত গছ-গছনি, গুল্ম, তৃণ আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱ-জন্তুৰ সমাহাৰ দেখা যায়। ইয়াত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য অধিক আৰু ই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
১০. ঘাঁহনি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Grassland Ecosystem) কি?
উত্তৰ: যি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত ঘাঁহ আৰু সৰু গুল্মজাতীয় উদ্ভিদৰ প্ৰাধান্য থাকে, তাক ঘাঁহনি পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ বোলে। ইয়াত বিভিন্ন তৃণভোজী আৰু মাংসভোজী প্ৰাণী বাস কৰে।
১১. জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Aquatic Ecosystem) কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ—
১২. পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ দুটা প্ৰধান উপাদান কি কি?
উত্তৰ: পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ দুটা প্ৰধান উপাদান হ’ল—
১৩. পৰ্বতীয়া পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ (Mountain Ecosystem) প্রধান বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: পৰ্বতীয়া অঞ্চলত উচ্চতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে উষ্ণতা হ্ৰাস পায়। সেয়ে ইয়াত বিভিন্ন জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। শংকুধাৰী গছ আৰু ঠাণ্ডা সহ্য কৰিব পৰা জীৱ-জন্তু ইয়াত পোৱা যায়।
১৪. অট'ইক'লজী (Autecology) আৰু ছাইনইক'লজী (Synecology) কি?
উত্তৰ: এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতি আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক অট'ইক'লজী বোলে। আনহাতে, সমগ্ৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় আৰু ইয়াৰ পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক ছাইনইক'লজী বোলে।
১৫. ১০ শতাংশ নিয়ম (10% Law) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ১০ শতাংশ নিয়ম অনুসৰি, খাদ্য শৃংখলৰ এটা পোষণ স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী পোষণ স্তৰলৈ মাত্ৰ প্ৰায় ১০ শতাংশ শক্তিহে স্থানান্তৰিত হয়। বাকী শক্তিৰ অধিকাংশ জীৱৰ বিপাকীয় কাৰ্যত ব্যৱহাৰ হৈ তাপ হিচাপে মুক্ত হয়।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (৫ টা বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ)
প্ৰশ্ন ১: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ গঠন (Structure) আৰু কাৰ্যপ্ৰণালী (Function) বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ মূলতঃ জীৱীয় আৰু অজীৱীয়—এই দুটা প্ৰধান উপাদানৰ সমন্বয়ত গঠিত হয়।
জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):
১. উৎপাদক (Producers): সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰৰ সহায়ত সালোক-সংশ্লেষণ প্ৰক্ৰিয়াৰে নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে।
২. উপভোক্তা (Consumers): যিবোৰ জীৱই নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰিব নোৱাৰে আৰু খাদ্যৰ বাবে উদ্ভিদ বা আন জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, সেইবোৰক উপভোক্তা বোলে। প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত।
৩. বিয়োজক (Decomposers): বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহ পচাই জটিল জৈৱ পদাৰ্থক সৰল পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।
অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):
ইয়াৰ ভিতৰত সূৰ্যৰ পোহৰ, পানী, বায়ু, মাটি, উষ্ণতা, খনিজ লৱণ আৰু নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, কেলছিয়াম আদি ৰাসায়নিক পদাৰ্থ অন্তৰ্ভুক্ত।
কাৰ্যপ্ৰণালী (Function):
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী মূলতঃ শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পোষক দ্ৰব্যৰ আৱৰ্তনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। উৎপাদকে সূৰ্যৰ শক্তি গ্ৰহণ কৰি খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে আৰু সেই শক্তি খাদ্য শৃংখলৰ জৰিয়তে উপভোক্তাসকললৈ প্ৰবাহিত হয়। বিয়োজকে মৃত জীৱদেহ পচাই পোষক দ্ৰব্যসমূহ পুনৰ পৰিৱেশলৈ ঘূৰাই দিয়ে। এইদৰে পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজাই থাকে।
প্ৰশ্ন ২: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ (Energy Flow) কেনেদৰে ঘটে? খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰধান উৎস হৈছে সূৰ্য। সেউজীয়া উদ্ভিদে সূৰ্যৰ পোহৰ গ্ৰহণ কৰি সালোক-সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে ইয়াক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এই শক্তি খাদ্যৰ জৰিয়তে উৎপাদকৰ পৰা প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তালৈ প্ৰবাহিত হয়। শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় একমুখী হয়। প্ৰতিটো পোষণ স্তৰত শক্তিৰ কিছু অংশ জীৱৰ বিপাকীয় কাৰ্যত ব্যৱহাৰ হৈ তাপ হিচাপে মুক্ত হয় আৰু প্ৰায় ১০ শতাংশ শক্তিহে পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ স্থানান্তৰিত হয়।
খাদ্য শৃংখল আৰু খাদ্য জালৰ পাৰ্থক্য:
| বৈশিষ্ট্য | খাদ্য শৃংখল (Food Chain) | খাদ্য জাল (Food Web) |
|---|---|---|
| গঠন | ই শক্তি প্ৰবাহৰ সৰল আৰু ৰৈখিক পথ। | ই একাধিক খাদ্য শৃংখলৰ সংযুক্ত জটিল নেটৱৰ্ক। |
| খাদ্যৰ পথ | এটা জীৱৰ পৰা আন এটা জীৱলৈ এটা নিৰ্দিষ্ট পথ থাকে। | এটা জীৱৰ বাবে একাধিক খাদ্যৰ পথ থাকিব পাৰে। |
| স্থায়িত্ব | কোনো এটা জীৱ আঁতৰি গ’লে শৃংখলটো অধিক প্ৰভাৱিত হয়। | এটা খাদ্য পথ ব্যাহত হ’লেও আন পথ থাকিব পাৰে। |
প্ৰশ্ন ৩: পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম (Ecological Succession) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এটা অঞ্চলত সময়ৰ লগে লগে জৈৱ সম্প্ৰদায়ৰ ক্ৰমাগত পৰিৱৰ্তন হৈ শেষত এটা সুস্থিৰ সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠা প্ৰক্ৰিয়াক পৰিস্থিতিগত অনুক্ৰম বোলে।
প্ৰকাৰসমূহ:
১. প্ৰাথমিক অনুক্ৰম: পূৰ্বতে কোনো জীৱৰ অস্তিত্ব নথকা ঠাইত প্ৰথমবাৰৰ বাবে জৈৱ সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠা প্ৰক্ৰিয়াক প্ৰাথমিক অনুক্ৰম বোলে। যেনে— খালী শিল বা নতুনকৈ গঠিত ভূমি।
২. গৌণ অনুক্ৰম: আগতে জীৱ থকা কিন্তু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বা মানুহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত সম্প্ৰদায় ধ্বংস হোৱা ঠাইত পুনৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠা প্ৰক্ৰিয়াক গৌণ অনুক্ৰম বোলে। যেনে— জুইত ধ্বংস হোৱা বনাঞ্চল।
প্ৰধান পৰ্যায়সমূহ:
- নগ্নীকৰণ (Nudation): কোনো অঞ্চলত জীৱবিহীন নগ্ন ভূমিৰ সৃষ্টি হয়।
- আক্ৰমণ/প্ৰৱেশ (Invasion): অগ্ৰগামী প্ৰজাতি বা Pioneer Species যেনে লাইকেন, শেলাই আদিৰ আগমন ঘটে।
- প্ৰতিযোগিতা (Competition): জীৱসমূহৰ মাজত খাদ্য, পানী, পোহৰ আৰু স্থানৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা হয়।
- প্ৰতিক্ৰিয়া (Reaction): জীৱসমূহৰ কাৰ্যকলাপৰ ফলত পৰিৱেশৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
- চৰম পৰ্যায় (Climax Stage): শেষত এটা স্থায়ী আৰু সুস্থিৰ জৈৱ সম্প্ৰদায় গঢ়ি উঠে।
প্ৰশ্ন ৪: কেছ ষ্টাদী (Case Study): এক জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হিচাপে 'পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Pond Ecosystem) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: পুখুৰী হৈছে এটা সৰু আকাৰৰ অলৱণীয় জলজ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ (Freshwater Ecosystem)। ইয়াত বিভিন্ন জীৱীয় আৰু অজীৱীয় উপাদান পৰস্পৰৰ সৈতে জড়িত হৈ থাকে।
১. অজীৱীয় উপাদান (Abiotic Components):
পুখুৰীৰ পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন, কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড, নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ, উষ্ণতা আৰু তলিৰ মাটি আদি অজীৱীয় উপাদান।
২. জীৱীয় উপাদান (Biotic Components):
- উৎপাদক: ফাইট’প্লাংকটন, শেলাই আৰু জলজ উদ্ভিদ যেনে মেটেকা, পদুম আদি।
- প্ৰাথমিক উপভোক্তা: জু-প্লাংকটন, শামুক, সৰু জলজ প্ৰাণী আদি।
- গৌণ আৰু তৃতীয় পৰ্যায়ৰ উপভোক্তা: সৰু মাছ, ভেকুলী, ডাঙৰ মাছ, সাপ, বগলী আদি।
- বিয়োজক: বেক্টেৰিয়া আৰু ভেঁকুৰে মৃত উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ দেহ পচাই পোষক দ্ৰব্য পুনৰ পানী আৰু মাটিলৈ ঘূৰাই দিয়ে।
এইদৰে পুখুৰীৰ বিভিন্ন উপাদানৰ মাজত পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বজাই থাকে আৰু পুখুৰীৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই জলজ জীৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: কেছ ষ্টাদী (Case Study): 'অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ' (Forest Ecosystem)-ৰ গঠন, গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ প্ৰতি অহা ভাবুকিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ হৈছে স্থলভাগৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ। ইয়াত গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, অণুজীৱ আৰু অজীৱীয় উপাদানসমূহে পাৰস্পৰিকভাৱে ক্ৰিয়া কৰে।
