Chapter 3
"শিক্ষাজগতত ভাৰতীয় বিজ্ঞানীসকলৰ অৱদান (Contribution of Indian Scientists in the Academia)"
অতি চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ :
১. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ প্ৰথমটো উপগ্ৰহ 'আৰ্যভট্ট' কোনটো বৰ্ষত মহাকাশলৈ উৎক্ষেপণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৫ চনত।
২. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিখ্যাত শল্য চিকিৎসক (Surgeon) হিচাপে কাক জনা যায়?
উত্তৰ: সুশ্ৰুত।
৩. প্ৰশ্ন: 'ভাৰতৰ মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ পিতৃ' (Father of Indian Space Program) বুলি কাক গণ্য কৰা হয়?
উত্তৰ: ড° বিক্ৰম সাৰাভাই।
৪. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰসায়ন শাস্ত্ৰ আৰু ধাতুবিদ্যাৰ আটাইতকৈ বিশিষ্ট বিশেষজ্ঞ বিজ্ঞানীগৰাকী কোন আছিল?
উত্তৰ: নাগাৰ্জুন।
৫. প্ৰশ্ন: 'ৰমন প্ৰভাৱ' (Raman Effect) আৱিষ্কাৰৰ বাবে ন’বেল বঁটা লাভ কৰা ভাৰতীয় বিজ্ঞানীগৰাকীৰ নাম কি?
উত্তৰ: ছাৰ চি. ভি. ৰমন (C. V. Raman)।
৬. প্ৰশ্ন: 'শূণ্য' (Zero) ৰ আৱিষ্কাৰ কৰি গণিত শাস্ত্ৰলৈ অভূতপূৰ্ব অৱদান আগবঢ়োৱা প্ৰাচীন ভাৰতীয় গণিতজ্ঞগৰাকী কোন আছিল?
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (চমু প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ) :
১. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিকিৎসা বিজ্ঞানলৈ চৰকৰ মুখ্য অৱদান কি আছিল?
উত্তৰ: চৰক প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন বিখ্যাত আয়ুৰ্বেদ বিশেষজ্ঞ আছিল। তেওঁৰ ৰচিত ‘চৰক সংহিতা’ আয়ুৰ্বেদ চিকিৎসাৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ। তেওঁ ৰোগৰ চিকিৎসাৰ লগতে স্বাস্থ্য ৰক্ষা, পুষ্টিকৰ আহাৰ, শৃংখলাবদ্ধ জীৱনযাপন আৰু ৰোগ প্ৰতিৰোধৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিছিল।
২. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় বিজ্ঞান জগতলৈ জগতচন্দ্ৰ বসুৰ (J. C. Bose) দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান উল্লেখ কৰক।
উত্তৰ: জগদীশ চন্দ্ৰ বসুৱে উদ্ভিদৰ উদ্দীপনাৰ প্ৰতি সঁহাৰি বৈজ্ঞানিকভাৱে অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু এই গৱেষণাৰ বাবে ক্ৰেছক’গ্ৰাফ নামৰ যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ বেতাঁৰ যোগাযোগ আৰু মাইক্ৰ’ৱেভ গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য অৱদান আগবঢ়াইছিল।
৩. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক শক্তি কাৰ্যসূচীত ড° হোমি জাহাংগীৰ ভাবাৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: ড° হোমি জাহাংগীৰ ভাবাই ভাৰতত আধুনিক পাৰমাণৱিক গৱেষণাৰ ভিত্তি গঢ়ি তোলাত মুখ্য ভূমিকা লৈছিল। তেওঁ TIFR স্থাপনত নেতৃত্ব দিয়াৰ লগতে ট্ৰম্বেত পাৰমাণৱিক গৱেষণা কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলাতো বিশেষ অৱদান আগবঢ়াইছিল। সেইবাবে তেওঁক ভাৰতৰ পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচীৰ স্থপতি বুলি কোৱা হয়।
৪. প্ৰশ্ন: গণিতজ্ঞ শ্ৰীনিবাস ৰামানুজনে গণিত শাস্ত্ৰলৈ আগবঢ়োৱা ঘাই অৱদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: শ্ৰীনিবাস ৰামানুজনে বিশেষকৈ সংখ্যা তত্ত্ব, অপৰিসীম শ্ৰেণী, বিভাজন তত্ত্ব আৰু continued fraction-ৰ ক্ষেত্ৰত বহু নতুন সূত্ৰ আৰু ফলাফল আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ বহু গাণিতিক ধাৰণা আজিও আধুনিক গণিতৰ গৱেষণাত বিশেষ গুৰুত্ব বহন কৰে।
৫. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানলৈ বৰাহমিহিৰে কি দৰে অৱদান আগবঢ়াইছিল?
উত্তৰ: বৰাহমিহিৰে জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান, গণিত আৰু প্ৰাকৃতিক ঘটনাৰ অধ্যয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ ‘পঞ্চসিদ্ধান্তিকা’ আৰু ‘বৃহৎ সংহিতা’ গ্ৰন্থত গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ, কেলেণ্ডাৰ, ঋতু, বৰষুণ আৰু বহু প্ৰাকৃতিক বিষয়ৰ বিষয়ে বিস্তৃত আলোচনা পোৱা যায়।
৬. প্ৰশ্ন: বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু গৱেষণাৰ প্ৰসাৰত ড° এ. পি. জে. আব্দুল কালামৰ ভূমিকা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: ড° এ. পি. জে. আব্দুল কালামে ভাৰতৰ মহাকাশ আৰু ক্ষেপণাস্ত্ৰ প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰিছিল। SLV-III আৰু সমন্বিত ক্ষেপণাস্ত্ৰ কাৰ্যসূচীৰ সৈতে তেওঁৰ নাম জড়িত। ইয়াৰ লগতে তেওঁ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আৰু যুৱ প্ৰজন্মক বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, উদ্ভাৱন আৰু দেশগঠনৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তুলিবলৈ বিশেষ ভূমিকা লৈছিল।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন (বিতং প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ) — ২ টা
১. প্ৰশ্ন: প্ৰাচীন ভাৰতৰ বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ বিকাশত আৰ্যভট্ট আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান চমুকৈ আলোচনা কৰক।
উত্তৰ: প্ৰাচীন ভাৰতৰ গণিত, জ্যোতিৰ্বিজ্ঞান আৰু চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ বিকাশত আৰ্যভট্ট আৰু সুশ্ৰুতৰ অৱদান অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
আৰ্যভট্টৰ অৱদান: আৰ্যভট্ট আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ এজন বিশিষ্ট গণিতজ্ঞ আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানী। তেওঁৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ **‘আৰ্যভটীয়’**ত গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰা হৈছিল। তেওঁ পৃথিৱীৰ নিজ অক্ষত ঘূৰণৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল আৰু সূৰ্যগ্ৰহণ-চন্দ্ৰগ্ৰহণৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিছিল। লগতে (\pi)-ৰ মানৰ এক উন্নত আনুমানিক মান নিৰ্ণয় আৰু ত্ৰিকোণমিতিৰ বিকাশতো তেওঁৰ বিশেষ অৱদান আছিল।
সুশ্ৰুতৰ অৱদান: সুশ্ৰুত আছিল প্ৰাচীন ভাৰতৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ শল্য চিকিৎসক। তেওঁৰ সৈতে জড়িত **‘সুশ্ৰুত সংহিতা’**ত অস্ত্ৰোপচাৰ, চিকিৎসা পদ্ধতি আৰু বিভিন্ন শল্য যন্ত্ৰৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। বিশেষকৈ নাক পুনৰ্গঠন, ক্ষত চিকিৎসা আৰু চকুৰ কিছুমান অস্ত্ৰোপচাৰৰ পদ্ধতিৰ বাবে তেওঁ বিখ্যাত। সেইবাবে তেওঁক প্ৰায়ে শল্য চিকিৎসাৰ অগ্ৰদূত হিচাপে উল্লেখ কৰা হয়।
এইদৰে আৰ্যভট্টই গণিত আৰু জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানত আৰু সুশ্ৰুতে চিকিৎসা বিজ্ঞানত আগবঢ়োৱা অৱদানে প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্ঞান-বিজ্ঞানক বিশেষ উচ্চতা প্ৰদান কৰিছিল।
২. প্ৰশ্ন: আধুনিক ভাৰতৰ শৈক্ষিক আৰু বৈজ্ঞানিক অগ্ৰগতিত ছাৰ চি. ভি. ৰমন আৰু ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ ভূমিকা মূল্যাংকন কৰক।
উত্তৰ: আধুনিক ভাৰতৰ বৈজ্ঞানিক গৱেষণা আৰু বিজ্ঞান শিক্ষাৰ বিকাশত ছাৰ চি. ভি. ৰমন আৰু ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ অৱদান বিশেষভাবে স্মৰণীয়।
ছাৰ চি. ভি. ৰমনৰ ভূমিকা: চি. ভি. ৰমনে পোহৰৰ বিচ্ছুৰণ সম্পৰ্কীয় ‘ৰমন প্ৰভাৱ’ আৱিষ্কাৰ কৰি পদাৰ্থ বিজ্ঞানত এক নতুন দিশ উন্মোচন কৰিছিল। এই আৱিষ্কাৰৰ বাবে তেওঁ ১৯৩০ চনত পদাৰ্থ বিজ্ঞানৰ ন’বেল বঁটা লাভ কৰে। তেওঁ গৱেষণাৰ পৰিবেশ উন্নত কৰিবলৈ ৰমন ৰিচাৰ্চ ইনষ্টিটিউট আৰু ইণ্ডিয়ান একাডেমী অৱ চাইন্সেছৰ দৰে প্ৰতিষ্ঠানৰ বিকাশতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছিল।
ড° বিক্ৰম সাৰাভাইৰ ভূমিকা: ড° বিক্ৰম সাৰাভাই ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণাৰ অন্যতম মুখ্য পথপ্ৰদৰ্শক আছিল। তেওঁ মহাকাশ বিজ্ঞানক যোগাযোগ, শিক্ষা, আবহাওয়া আৰু গ্ৰামোন্নয়নৰ সৈতে সংযোগ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। PRL-ৰ বিকাশ আৰু ভাৰতীয় মহাকাশ কাৰ্যসূচীৰ সাংগঠনিক ভেটি গঢ়ি তোলাত তেওঁৰ ভূমিকা আছিল বিশেষ উল্লেখযোগ্য।
এই দুজন বিজ্ঞানীৰ অৱদানে ভাৰতত গৱেষণামূলক চিন্তা, বিজ্ঞান শিক্ষা আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিনিৰ্ভৰ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰখন শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।
*****
