Chapter 1
"পৰিচয় (Introduction)"
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা)
১. এটা জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (Fossil Fuel) নাম লিখা।
উত্তৰ: কয়লা (বা পেট্ৰ’লিয়াম)।
২. ভূ-গৰ্ভস্থ পানী কিহৰ উদাহৰণ?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক জলসম্পদৰ।
৩. অৰণ্যক কিয় "পৃথিৱীৰ হাওঁফাওঁ" বোলা হয়?
উত্তৰ: অৰণ্যই বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড গ্ৰহণ কৰি অক্সিজেন এৰি দিয়ে বাবে।
৪. নবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়ক।
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি (বা বায়ু শক্তি / পানী)।
৫. জৈৱিক সম্পদ (Biotic Resources) কাক বোলে?
উত্তৰ: সজীৱ উৎস বা জীৱমণ্ডলৰ পৰা প্ৰাপ্ত সম্পদসমূহক জৈৱিক সম্পদ বোলে (যেনে: উদ্ভিদ, প্ৰাণী)।
৬. বায়ুমণ্ডলত আটাইতকৈ বেছি পৰিমাণে থকা গেছবিধ কি?
উত্তৰ: নাইট্ৰ’জেন (প্ৰায় ৭৮.০৮%)।
৭. মাটি বা মৃত্তিকা কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰ: শিলাখণ্ডৰ ক্ৰমাগত অৱক্ষয় (Weathering) আৰু জৈৱিক পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণৰ ফলত মাটিৰ সৃষ্টি হয়।
৮. ধাতৱ খনিজ সম্পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়ক।
উত্তৰ: লোহা (বা তাম / সোণ)।
৯. প্ৰাকৃতিক সম্পদ মানে কি?
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ লাভ কৰা আৰু মানুহে নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা উপাদানবোৰকে প্ৰাকৃতিক সম্পদ বোলে।
১০. জলচক্ৰৰ মূল চালিকা শক্তি কি?
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি (সূৰ্যৰ তাপ)।
১১. অধাতৱ খনিজ সম্পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়ক।
উত্তৰ: চূণশিল (বা অভ্ৰ)।
১২. অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ কাক বোলে?
উত্তৰ: যিবোৰ সম্পদ এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত শেষ হৈ যায় আৰু সহজে পুনৰ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি, তাক অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ বোলে।
১৩. সক্ৰিয় বা প্ৰত্যক্ষ সৌৰ শক্তিৰ এটা ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰ: সৌৰ পেনেলৰ (Solar Panel) জৰিয়তে বিদ্যুৎ উৎপাদন।
১৪. অজৈৱিক সম্পদ (Abiotic Resources) কি?
উত্তৰ: নিৰ্জীৱ উপাদানৰ পৰা লাভ কৰা সম্পদসমূহক অজৈৱিক সম্পদ বোলে (যেনে: মাটি, পানী, খনিজ পদাৰ্থ)।
১৫. অৱক্ষয় হ’ব নোৱাৰা অক্ষয় সম্পদৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: সূৰ্যৰ পোহৰ।
২ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১৫ টা) (প্ৰতিটো উত্তৰ ৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত)
১. নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: নবীকৰণযোগ্য সম্পদ প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি হৈ থাকে আৰু সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলে দীৰ্ঘদিনলৈ পোৱা যায়। যেনে—সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি। আনহাতে, অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ সীমিত আৰু এবাৰ শেষ হ’লে অতি দীঘলীয়া সময়ৰ প্ৰয়োজন হয়। যেনে—কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম।
২. বায়ুমণ্ডলৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলে জীৱজগতক সূৰ্যৰ ক্ষতিকাৰক ৰশ্মিৰ পৰা সুৰক্ষা দিয়ে। ই শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ বাবে অক্সিজেন আৰু উদ্ভিদৰ বাবে কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড যোগান ধৰে। লগতে বায়ুমণ্ডলে পৃথিৱীৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি জীৱৰ বাবে উপযোগী পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে।
৩. মৃত্তিকা সংৰক্ষণৰ দুটা উপায় লিখা।
উত্তৰ: ১. বৃক্ষৰোপণ: গছৰ শিপাই মাটি ধৰি ৰাখি মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে।
৪. খনিজ সম্পদ বুলিলে কি বুজা? ই কেই প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: ভূ-গৰ্ভত প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক গঠনযুক্ত অজৈৱিক পদাৰ্থবোৰক খনিজ সম্পদ বোলে। খনিজ সম্পদ প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ—ধাতৱ খনিজ, যেনে লোহা আৰু তাম; আৰু অধাতৱ খনিজ, যেনে চূণশিল আৰু অভ্ৰ।
৫. জলসম্পদৰ ব্যৱস্থাপনা কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: ব্যৱহাৰযোগ্য মিঠা পানীৰ পৰিমাণ সীমিত। জনসংখ্যা বৃদ্ধি, পানী প্ৰদূষণ আৰু অপচয়ৰ ফলত পানীৰ নাটনি বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে খোৱা পানী, কৃষি আৰু উদ্যোগৰ বাবে পানীৰ সঠিক ব্যৱহাৰ, সংৰক্ষণ আৰু পুনৰব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে জলসম্পদৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা কৰা প্ৰয়োজন।
৬. অৰণ্য সম্পদৰ মূল কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: অৰণ্যই অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে। ই মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে, জলচক্ৰত সহায় কৰে আৰু জৈৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰে। লগতে অৰণ্যৰ পৰা কাঠ, ফল-মূল, ঔষধি উদ্ভিদ আদি লাভ কৰা যায়।
৭. পৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: অতীজৰে পৰা মানুহে বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰি অহা শক্তিৰ উৎসসমূহক পৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদ বোলে। যেনে—কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ। এই সম্পদসমূহ সীমিত আৰু ইয়াৰ দহনৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ তথা সেউজগৃহ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাব পাৰে।
৮. অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ সম্পদ ব্যৱহাৰৰ সুবিধা কি?
উত্তৰ: অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস যেনে সৌৰ, বায়ু আৰু জোৱাৰ-ভাটা শক্তি সাধাৰণতে নবীকৰণযোগ্য। এইবোৰৰ ব্যৱহাৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমায় আৰু তুলনামূলকভাৱে কম প্ৰদূষণ সৃষ্টি কৰে। সেয়েহে এই শক্তিসমূহ পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
৯. সৰ্বব্যাপী (Ubiquitous) আৰু স্থানভিত্তিক (Localized) সম্পদৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: যিবোৰ সম্পদ পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলো ঠাইতে পোৱা যায়, সেইবোৰক সৰ্বব্যাপী সম্পদ বোলে। যেনে—বায়ু আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ। আনহাতে, যিবোৰ সম্পদ নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলতহে পোৱা যায়, সেইবোৰক স্থানভিত্তিক সম্পদ বোলে। যেনে—কয়লা, সোণ আৰু খনিজ তেল।
১০. বায়ু প্ৰদূষণৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: ১. উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱা আৰু বিভিন্ন গেছ।
১১. জলচক্ৰই প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱস্থাপনা লগত কেনেকৈ সম্পৰ্ক ৰাখে?
উত্তৰ: জলচক্ৰৰ জৰিয়তে বাষ্পীভৱন, ঘনীভৱন আৰু বৰ্ষণৰ মাধ্যমেৰে পানী পুনৰ প্ৰকৃতিলৈ ঘূৰি আহে। ই নদী, হ্ৰদ আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ ভাণ্ডাৰ পুনৰ পূৰণ কৰাত সহায় কৰে। সেয়েহে জলচক্ৰই পানীৰ স্বাভাৱিক পুনৰভৰণ আৰু জলসম্পদ সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
১২. সম্ভাব্য সম্পদ (Potential Resources) কাক বোলে?
উত্তৰ: কোনো অঞ্চলত থকা এনে সম্পদ, যিবোৰ বৰ্তমান সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰ কৰা হোৱা নাই কিন্তু ভৱিষ্যতে প্ৰযুক্তি আৰু মূলধনৰ সহায়ত ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়, সেইবোৰক সম্ভাব্য সম্পদ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, কোনো অঞ্চলত থকা ব্যৱহাৰ নকৰা সৌৰ বা বায়ু শক্তিৰ সম্ভাৱনা।
১৩. মাটিৰ অৱক্ষয় (Soil Degradation) কি?
উত্তৰ: বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱীয় কাৰণত মাটিৰ উৰ্বৰতা, গুণগত মান আৰু উৎপাদন ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা প্ৰক্ৰিয়াক মাটিৰ অৱক্ষয় বোলে। বন ধ্বংস, অতিমাত্ৰা পশুচৰণ, ৰাসায়নিক সাৰৰ অপব্যৱহাৰ আৰু মাটিৰ খহনীয়া ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ।
১৪. শক্তি সম্পদ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত 'শক্তি সংৰক্ষণ' কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম আদি শক্তি সম্পদ সীমিত। শক্তি সংৰক্ষণ কৰিলে অপচয় হ্ৰাস পায় আৰু সম্পদসমূহ দীৰ্ঘদিনলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। লগতে শক্তি উৎপাদনৰ খৰচ আৰু বায়ু প্ৰদূষণ কমোৱাত সহায় কৰে। সেয়েহে শক্তি সংৰক্ষণ পৰিৱেশ আৰু অৰ্থনীতি দুয়োটাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ।
১৫. মানৱ নিৰ্মিত সম্পদ কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: মানুহে নিজৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পৰা সৃষ্টি কৰা সম্পদক মানৱ নিৰ্মিত সম্পদ বোলে। যেনে—ৰাস্তা-ঘাট, অট্টালিকা, দলং, যন্ত্ৰপাতি আদি।
৫ নম্বৰীয়া প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫ টা)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ শ্ৰেণীবিভাজন বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহক উৎপত্তি, নবীকৰণ, বিকাশ আৰু বিতৰণৰ আধাৰত বিভিন্ন শ্ৰেণীত ভাগ কৰিব পাৰি।
১. উৎপত্তিৰ আধাৰত:
- জৈৱিক সম্পদ (Biotic): জীৱিত উপাদানৰ পৰা পোৱা সম্পদ। যেনে—উদ্ভিদ, প্ৰাণী, অৰণ্য আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধন।
- অজৈৱিক সম্পদ (Abiotic): নিৰ্জীৱ প্ৰাকৃতিক উপাদানৰ পৰা পোৱা সম্পদ। যেনে—মাটি, পানী, বায়ু আৰু খনিজ পদাৰ্থ।
২. নবীকৰণৰ আধাৰত:
- নবীকৰণযোগ্য সম্পদ (Renewable): প্ৰাকৃতিকভাৱে পুনৰ সৃষ্টি বা পূৰণ হৈ থকা সম্পদ। যেনে—সৌৰ শক্তি, বায়ু শক্তি আৰু পানী।
- অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ (Non-Renewable): সীমিত মজুত থকা আৰু পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ অতি দীঘলীয়া সময় লগা সম্পদ। যেনে—কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু খনিজ।
৩. বিকাশ আৰু ব্যৱহাৰৰ আধাৰত:
- প্ৰকৃত সম্পদ (Actual): যাৰ পৰিমাণ আৰু ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা জনা আছে আৰু বৰ্তমান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
- সম্ভাব্য সম্পদ (Potential): বৰ্তমান সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যৱহাৰ নকৰা, কিন্তু ভৱিষ্যতে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা সম্পদ।
৪. বিতৰণৰ আধাৰত:
- সৰ্বব্যাপী (Ubiquitous): প্ৰায় সকলো ঠাইতে পোৱা সম্পদ। যেনে—বায়ু আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ।
- স্থানভিত্তিক (Localized): নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলতহে পোৱা সম্পদ। যেনে—কয়লা, সোণ আৰু খনিজ তেল।
প্ৰশ্ন ২: জলসম্পদৰ গুৰুত্ব আৰু ইয়াৰ সংৰক্ষণৰ বাবে ল’বলগীয়া পদক্ষেপসমূহ লিখা।
উত্তৰ: পানী সকলো জীৱৰ জীৱনধাৰণৰ বাবে অত্যাৱশ্যকীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদ। মানুহৰ খোৱা-পানী, কৃষি, উদ্যোগ, অনাময় আৰু জলবিদ্যুৎ উৎপাদনত ইয়াৰ প্ৰয়োজন হয়। পৃথিৱীৰ মুঠ পানীৰ এটা সৰু অংশহে সহজে ব্যৱহাৰযোগ্য মিঠা পানী।
জলসম্পদ সংৰক্ষণৰ প্ৰধান পদক্ষেপসমূহ হ’ল—
১. বৃষ্টিৰ পানী সংৰক্ষণ কৰি ভূ-গৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰা।
২. ঘৰুৱা আৰু উদ্যোগিক ক্ষেত্ৰত পানীৰ অপচয় ৰোধ কৰা।
৩. কৃষিক্ষেত্ৰত ড্ৰিপ ইৰিগেশ্যন (Drip Irrigation) আৰু অন্যান্য পানী-সঞ্চয়ী জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা।
৪. উদ্যোগ আৰু নৰ্দমাৰ পানী শোধন কৰি নদী বা জলাশয়ত এৰি দিয়া।
৫. অধিক গছ ৰোপণ আৰু জলাশয়সমূহ সংৰক্ষণ কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: মাটি বা মৃত্তিকা সম্পদ কি? মাটিৰ খহনীয়াৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: শিলাখণ্ডৰ অৱক্ষয় আৰু জৈৱিক পদাৰ্থৰ মিশ্ৰণৰ ফলত পৃথিৱীৰ উপৰিভাগত সৃষ্টি হোৱা পাতল স্তৰটোক মাটি বা মৃত্তিকা বোলে। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি আৰু কৃষিকাৰ্যৰ বাবে মাটি এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সম্পদ।
মাটিৰ খহনীয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
- বন ধ্বংসৰ ফলত মাটি ধৰি ৰখা গছৰ শিপা নোহোৱা।
- অতিমাত্ৰা পশুচৰণৰ ফলত উদ্ভিদৰ আৱৰণ হ্ৰাস পোৱা।
- প্ৰবল বৰষুণ, বানপানী আৰু তীব্ৰ বতাহ।
- পাহাৰীয়া অঞ্চলত অবৈজ্ঞানিক কৃষি আৰু ঝুম খেতি।
প্ৰশ্ন ৪: অৰণ্য সম্পদ পৰিসংস্থিতি আৰু মানৱ সমাজৰ বাবে কিয় অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ? ইয়াৰ অৱক্ষয়ৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰ: অৰণ্য পৰিৱেশ আৰু মানৱ সমাজৰ বাবে এক অতি মূল্যৱান প্ৰাকৃতিক সম্পদ। ইয়াৰ গুৰুত্বসমূহ হ’ল—
১. অৰণ্যই কাৰ্বন ডাই-অক্সাইড শোষণ কৰি অক্সিজেন যোগান ধৰে আৰু জলবায়ুৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাত সহায় কৰে।
২. ই বিভিন্ন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান হিচাপে জৈৱবৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰে।
৩. অৰণ্যৰ পৰা কাঠ, বাঁহ, ফল-মূল, ঔষধি উদ্ভিদ, ৰেজিন আদি বিভিন্ন সামগ্ৰী লাভ কৰা যায়।
৪. অৰণ্যই মাটিৰ খহনীয়া, বানপানী আৰু মৰুভূমিকৰণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰে।
অৰণ্য অৱক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল—
- জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু নগৰীকৰণ।
- কৃষিভূমি সম্প্ৰসাৰণ আৰু ঝুম খেতি।
- কাঠৰ বাণিজ্য আৰু অবৈধ গছ কটা।
- উদ্যোগ, ৰাস্তা-ঘাট আৰু বসতি স্থাপনৰ বাবে বনভূমি ধ্বংস।
- দাবানল আৰু অন্যান্য মানৱসৃষ্ট কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৫: শক্তি সম্পদ বুলিলে কি বুজা? পৰম্পৰাগত আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তি সম্পদৰ বৈশাদৃশ্য বা পাৰ্থক্যসমূহৰ এক বিশদ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: যিবোৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰি তাপ, পোহৰ বা যান্ত্ৰিক শক্তি উৎপাদন কৰিব পাৰি, সেইবোৰক শক্তি সম্পদ বোলে। যেনে—কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, সৌৰ শক্তি আৰু পানী।
