Chapter 2 

"চাইবাৰ জগতত সুৰক্ষিতভাৱে কাম কৰা (Working Safely in the Cyber World)" 

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ১ নম্বৰ

১। Cyber World কি?
উত্তৰঃ Internet, digital devices, online services আৰু digital communication-ৰ মাধ্যমে সৃষ্টি হোৱা virtual environment-ক Cyber World বোলে।

২। Cybercrime কি?
উত্তৰঃ Computer, mobile, network বা Internet ব্যৱহাৰ কৰি কৰা বেআইনী কাৰ্যক Cybercrime বোলে।

৩। Cyber Threat কি?
উত্তৰঃ Digital device, data বা online account-ৰ ক্ষতি, চুৰি বা অপব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰা বিপদক Cyber Threat বোলে।

৪। Cybersecurity কি?
উত্তৰঃ Computer, network, account আৰু data-ক cyber threat আৰু unauthorized access-ৰ পৰা সুৰক্ষিত ৰখাৰ ব্যৱস্থাক Cybersecurity বোলে।

৫। Phishing কি?
উত্তৰঃ বিশ্বাসযোগ্য ব্যক্তি বা সংস্থা যেন দেখুৱাই গোপন তথ্য লোৱাৰ উদ্দেশ্যে কৰা প্ৰতাৰণামূলক online চেষ্টা-ক Phishing বোলে।

৬। Malware কি?
উত্তৰঃ Device বা data-ৰ ক্ষতি বা অপব্যৱহাৰ কৰিবলৈ তৈয়াৰ কৰা ক্ষতিকাৰক software-ক Malware বোলে।

৭। Strong Password কি?
উত্তৰঃ অনুমান কৰা কঠিন, unique আৰু ব্যক্তিগত তথ্যৰ সৈতে সহজে মিল নোহোৱা password-ক Strong Password বোলে।

৮। Two-Factor Authentication (2FA) কি?
উত্তৰঃ Password-ৰ লগতে দ্বিতীয় verification ব্যৱহাৰ কৰি account সুৰক্ষিত কৰা পদ্ধতিক 2FA বোলে।

৯। Digital Privacy কি?
উত্তৰঃ Online-ত ব্যক্তিগত তথ্য কোনে আৰু কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিব তাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু সুৰক্ষাক Digital Privacy বোলে।

১০। Personal Information কি?
উত্তৰঃ ব্যক্তিক চিনাক্ত বা যোগাযোগ কৰিব পৰা তথ্যক Personal Information বোলে।

১১। Copyright কি?
উত্তৰঃ সৃষ্টিশীল কৰ্মৰ creator-ৰ কামৰ ব্যৱহাৰ, reproduction, adaptation আদি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আইনে দিয়া অধিকাৰক Copyright বোলে। ভাৰতত মূল copyright আইন হৈছে Copyright Act, 1957, যি সময় সময়ে সংশোধিত হৈছে।

১২। Copyright Licence কি?
উত্তৰঃ Copyright owner-এ নির্দিষ্ট শর্তত নিজৰ কৰ্ম ব্যৱহাৰৰ অনুমতি দিয়াক Copyright Licence বোলে।

১৩। Copyright Infringement কি?
উত্তৰঃ প্রযোজ্য অনুমতি বা আইনী exception নথকাকৈ copyright-protected work-ৰ অধিকাৰ লঙ্ঘন কৰাকে Copyright Infringement বোলে।

১৪। IT Act-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Information Technology Act।

১৫। Cyber Ethics কি?
উত্তৰঃ Digital technology আৰু Internet ব্যৱহাৰৰ সময়ত মানিবলগীয়া দায়িত্বশীল আৰু নৈতিক আচৰণক Cyber Ethics বোলে।

১৬। Digital Footprint কি?
উত্তৰঃ Internet ব্যৱহাৰৰ ফলত online-ত সৃষ্টি হোৱা activity আৰু information-ৰ trace-ক Digital Footprint বোলে।

১৭। Spam কি?
উত্তৰঃ অনিচ্ছিত বা অপ্রয়োজনীয় electronic message-ক Spam বোলে।

১৮। Social Media Privacy Setting কি?
উত্তৰঃ Social media-ত নিজৰ content আৰু personal information কোনে দেখিব পাৰে সেয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰা setting-ক Privacy Setting বোলে।

১৯। AI Ethics কি?
উত্তৰঃ Artificial Intelligence দায়িত্বশীল, ন্যায়সঙ্গত, নিরাপদ আৰু স্বচ্ছভাবে ব্যৱহাৰ কৰাৰ নীতি-সমূহক AI Ethics বোলে।

২০। Plagiarism কি?
উত্তৰঃ আনৰ লেখা, idea বা work যথাযথ acknowledgment নিদিয়াকৈ নিজৰ বুলি উপস্থাপন কৰাকে Plagiarism বোলে।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ২/৩ নম্বৰ

১। Cybercrime-ৰ কিছুমান উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ Cybercrime-ৰ উদাহৰণ হৈছে online fraud, identity misuse, unauthorized access, cyber harassment আৰু data theft। এইবোৰৰ পৰা বাচিবলৈ safe digital practices পালন কৰা প্রয়োজন।

২। Cyber Threat আৰু Cybercrime-ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ Cyber Threat হৈছে সম্ভাব্য digital বিপদ; Cybercrime হৈছে digital technology ব্যৱহাৰ কৰি সংঘটিত বেআইনী কাৰ্য। সকলো threat crime-লৈ ৰূপান্তৰ নোহোৱাও পাৰে।

৩। Cybersecurity-ৰ তিনিটা উদ্দেশ্য লিখা।

উত্তৰঃ

১. ব্যক্তিগত তথ্য সুৰক্ষিত ৰখা।
২. Unauthorized access ৰোধ কৰা।
৩. Device আৰু online account নিরাপদ ৰখা।

৪। Safe Password-ৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ Password দীঘল, unique আৰু সহজে অনুমান কৰিব নোৱাৰা হোৱা উচিত। একেটা password বহু account-ত পুনঃব্যৱহাৰ নকৰা আৰু password আনৰ সৈতে share নকৰা ভাল।

৫। Phishing-ৰ পৰা কেনেকৈ সাৱধান থাকিব পাৰি?

উত্তৰঃ অচিনাকি বা সন্দেহজনক message-ৰ link/attachment খোলাৰ আগতে sender যাচাই কৰিব লাগে, password বা OTP share নকৰিব লাগে আৰু সন্দেহ হলে বিশ্বস্ত প্ৰাপ্তবয়স্ক বা সংশ্লিষ্ট service-ৰ official support-ৰ সহায় ল'ব লাগে।

৬। Copyright কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ Copyright-এ creator-ৰ সৃষ্টিশীল কৰ্মৰ ওপৰত আইনী অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে আৰু অন্যই সেই কাম কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিব তাৰ সীমা নির্ধাৰণ কৰে।

৭। Copyright আৰু Copyright Licence-ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ Copyright হৈছে creator/rights holder-ৰ আইনী অধিকাৰ। Licence হৈছে সেই অধিকাৰৰ অধীনত আন ব্যক্তিক নির্দিষ্টভাবে work ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিয়া অনুমতি।

৮। Social Media ব্যৱহাৰৰ সময়ত তিনিটা সুৰক্ষা নিয়ম লিখা।

উত্তৰঃ

১. Personal information অপ্রয়োজনীয়ভাৱে public নকৰা।
২. Privacy settings সঠিকভাবে ব্যৱহাৰ কৰা।
৩. সন্দেহজনক account/message-ৰ সৈতে interaction এৰাই চলা।

৯। Digital Footprint কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ Online-ত দিয়া post, comment বা share পিছলৈও record হিচাপে থাকিব পাৰে। সেয়ে post কৰাৰ আগতে content appropriate, respectful আৰু safe নে বিবেচনা কৰা উচিত।

১০। AI ব্যৱহাৰত দুটা ethical issue লিখা।

উত্তৰঃ

১. Privacy আৰু personal data-ৰ সুৰক্ষা।
২. AI output-ত ভুল, bias বা misleading information থাকিব পাৰে।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ৪/৫ নম্বৰ

১। Cybercrime কি? ইয়াৰ বিভিন্ন ৰূপ আৰু সুৰক্ষা ব্যৱস্থা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Cybercrime হৈছে Computer, Internet, mobile বা digital network ব্যৱহাৰ কৰি কৰা বেআইনী কার্য।

সাধাৰণ ৰূপসমূহ—

১. Online Fraud: মিছা তথ্য বা impersonation-ৰ মাধ্যমে প্ৰতাৰণা।
২. Identity Misuse: আনৰ personal information অপব্যৱহাৰ।
৩. Phishing: বিশ্বাসযোগ্য message যেন দেখুৱাই গোপন তথ্য বিচৰা।
৪. Unauthorized Access: অনুমতি নোহোৱাকৈ digital account বা system-লৈ প্রবেশ।
৫. Cyber Harassment: Online-ত repeated threatening বা harmful behaviour।
৬. Data Theft: অনুমতি নোহোৱাকৈ তথ্য লোৱা।

সুৰক্ষামূলক অভ্যাস—

  • strong আৰু unique password ব্যৱহাৰ,
  • 2FA enable কৰা,
  • personal information গোপন ৰখা,
  • suspicious link/attachment-ত সাৱধানতা,
  • device/software update ৰখা,
  • problem হলে বিশ্বস্ত প্ৰাপ্তবয়স্ক বা যথাযথ authority-ৰ সহায় লোৱা।

২। Cyber Threat আৰু Cybersecurity কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Cyber Threat হৈছে digital information, device, account বা network-ৰ ওপৰত ক্ষতিৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি কৰা যিকোনো বিপদ।

Cybersecurity হৈছে সেই বিপদৰ পৰা digital system আৰু information সুৰক্ষিত ৰখাৰ practice।

Cybersecurity-ৰ গুৰুত্ব—

১. Personal Data সুৰক্ষিত কৰে।
২. Account misuse-ৰ সম্ভাৱনা কমায়।
৩. Educational data সুৰক্ষিত ৰাখে।
৪. Online communication অধিক নিরাপদ কৰে।
৫. Financial বা identity-related fraud-ৰ risk কমায়।
৬. Digital services-ৰ ওপৰত বিশ্বাস বজাই ৰাখে।

Syllabus-ৰ Unit 2.1-ত Cybercrime, Cyber Threat আৰু Cybersecurity স্পষ্টকৈ অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

৩। Cyber World-ত Digital Device নিরাপদভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ নিয়মসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Digital device সুৰক্ষিত ৰাখিবলৈ—

১. Screen lock/password ব্যৱহাৰ কৰা।
২. Operating system আৰু apps update ৰখা।
৩. অচিনাকি file/app-ৰ বিষয়ে সাৱধান হোৱা।
৪. Device আনক দিয়াৰ আগতে personal information-ৰ বিষয়ে সচেতন হোৱা।
৫. Important file-ৰ backup ৰাখা।
৬. Public/shared device-ত personal account ব্যৱহাৰৰ পিছত sign out কৰা।
৭. Sensitive information unnecessarily store/share নকৰা।
৮. সন্দেহজনক activity দেখিলে বিশ্বস্ত adult/teacher-ক জনোৱা।

৪। Internet নিরাপদভাৱে ব্যৱহাৰৰ নিয়ম আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Safe Internet Use-ৰ বাবে—

১. Reliable website আৰু information source ব্যৱহাৰ কৰা।
২. Personal information সীমিতভাবে share কৰা।
৩. Suspicious link বা pop-up-ত click নকৰা।
৪. Unknown download-ৰ বিষয়ে সাৱধান হোৱা।
৫. Strong password আৰু 2FA ব্যৱহাৰ কৰা।
৬. Online information সত্য নে যাচাই কৰা।
৭. Harassment বা suspicious behaviour হলে respond নকৰি বিশ্বস্ত adult-ক জনোৱা।
৮. Device আৰু account privacy settings নিয়মীয়াকৈ check কৰা।

৫। E-mail নিরাপদভাৱে ব্যৱহাৰৰ নিয়ম আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
E-mail academic আৰু professional communication-ৰ বাবে অতি উপযোগী, কিন্তু সাৱধানভাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

Safe practices—

১. Sender-ৰ address ভালকৈ চোৱা।
২. অচিনাকি attachment খোলাৰ আগতে যাচাই কৰা।
৩. Password/OTP share নকৰা।
৪. Suspicious link-ৰ ওপৰত সাৱধান হোৱা।
৫. Spam message-ৰ reply নিদিয়া।
৬. Strong password ব্যৱহাৰ কৰা।
৭. Shared computer-ত ব্যৱহাৰৰ পাছত sign out কৰা।
৮. সন্দেহজনক e-mail শিক্ষক/অভিভাৱক বা trusted adult-ক দেখুওৱা।

৬। Social Media নিরাপদ আৰু দায়িত্বশীলভাবে কেনেকৈ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে?

উত্তৰঃ
Social Media ব্যৱহাৰৰ সময়ত safety আৰু responsible behaviour দুয়োটাই প্রয়োজন।

১. Privacy Setting সঠিকভাবে configure কৰা।
২. Personal details public নকৰা।
৩. অচিনাকি account-ৰ request বা message-ত সাৱধান হোৱা।
৪. অন্যৰ photo/information share কৰাৰ আগতে permission বিবেচনা কৰা।
৫. Offensive বা humiliating content post নকৰা।
৬. False information verify নকৰাকৈ share নকৰা।
৭. Online bullying/harassment হলে trusted adult-ক জনোৱা।
৮. Post কৰাৰ আগতে digital footprint সম্পর্কে ভাবা।

৭। Copyright কি? শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Copyright হৈছে creator-ৰ original literary, dramatic, musical, artistic আৰু অন্যান্য protected works-ৰ ওপৰত আইনে প্ৰদান কৰা অধিকাৰৰ সমষ্টি। ভাৰতত Copyright Act, 1957 এই ক্ষেত্ৰৰ মূল আইন।

শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ গুৰুত্ব—

১. Creator-ৰ work সন্মান কৰা শিকায়।
২. Resource copy/share কৰাৰ আগতে permission বা licence বিবেচনা কৰিবলৈ শিকায়।
৩. Plagiarism কমায়।
৪. Original work তৈয়াৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
৫. Responsible digital citizenship গঢ়ে।

আইনত শিক্ষা-সম্পৰ্কীয় কিছুমান সীমিত exception আছে, কিন্তু তাৰ অৰ্থ এই নহয় যে যিকোনো copyrighted material ইচ্ছামতে copy বা publish কৰিব পাৰি।

৮। Copyright Licence কি? ইয়াৰ প্রয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Copyright Licence হৈছে copyright owner-এ আন এজন ব্যক্তি বা সংস্থাক নির্দিষ্ট শর্তত work ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিয়া অনুমতি।

Licence-এ স্পষ্ট কৰিব পাৰে—

  • কি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি,
  • কিমানখিনি ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি,
  • কি উদ্দেশ্যে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি,
  • modification বা distribution অনুমোদিত নে নহয়।

ইয়াৰ প্রয়োজন—

১. Legal use স্পষ্ট কৰে।
২. Creator-ৰ rights সন্মান কৰে।
৩. Teacher আৰু learner-ক digital resources দায়িত্বশীলভাবে ব্যৱহাৰ কৰাত সহায় কৰে।
৪. Resource sharing-ৰ নিয়ম বুজায়।

Copyright Act-ৰ Section 30-ত owner-এ licence-ৰ মাধ্যমে rights grant কৰিব পৰা ব্যৱস্থা আছে।

৯। Copyright Infringement আৰু Plagiarism-ৰ মাজত পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ

Copyright InfringementPlagiarism
মূলতঃ আইনী অধিকাৰ লঙ্ঘনৰ সৈতে সম্পর্কিত।Academic/ethical honesty-ৰ সৈতে অধিক সম্পর্কিত।
Permission বা legal exception-ৰ বিষয় জড়িত।আনৰ work/idea নিজৰ বুলি দেখুওৱাৰ বিষয় জড়িত।
আইনী ফল থাকিব পাৰে।Academic/ethical consequence থাকিব পাৰে।

কোনো ক্ষেত্ৰত একেটা কাম copyright infringement আৰু plagiarism দুয়োটাই হ'ব পাৰে।

১০। Information Technology Act-ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে সাধাৰণ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ
Information Technology Act-এ ভাৰতত electronic records, digital transactions আৰু কিছুমান cyber-related offences-ৰ বাবে আইনী framework প্ৰদান কৰে।

শিক্ষাৰ্থী আৰু teacher-ৰ বাবে ইয়াৰ broad significance—

১. Cyber world-ত আইন প্রযোজ্য বুলি সচেতন কৰে।
২. Digital communication দায়িত্বশীলভাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
৩. Online fraud, identity misuse আৰু unauthorized activity-ৰ seriousness বুজায়।
৪. Digital evidence আৰু electronic communication-ৰ আইনী গুরুত্ব সম্পর্কে সচেতনতা গঢ়ে।

S3.7 syllabus-ৰ Unit 2.3-ত IT Act আৰু safe practices in the cyber world অধ্যয়ন অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

১১। Cyber Ethics কি? ইয়াৰ নীতিসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Cyber Ethics হৈছে digital technology ব্যৱহাৰৰ সময়ত সঠিক, দায়িত্বশীল আৰু respectful আচৰণৰ নীতি।

মুখ্য নীতি—

১. আনৰ privacy সন্মান কৰা।
২. Personal data অনুমতি নোহোৱাকৈ share নকৰা।
৩. Copyright সন্মান কৰা।
৪. Plagiarism এৰোৱা।
৫. Online-ত respectful language ব্যৱহাৰ কৰা।
৬. False information share নকৰা।
৭. Digital platform-ৰ rule মানা।
৮. Technology আনক ক্ষতি কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ নকৰা।

১২। Artificial Intelligence ব্যৱহাৰৰ Ethical Considerations আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Teaching-Learning Process-ত AI উপকাৰী হ'ব পাৰে, কিন্তু ethical use অতি প্রয়োজনীয়।

মূল বিষয়সমূহ—

১. Accuracy:
AI output ভুল হ'ব পাৰে; তথ্য যাচাই কৰিব লাগে।

২. Privacy:
অপ্রয়োজনীয় personal বা confidential information AI system-ত share নকৰা উচিত।

৩. Bias:
AI output-ত পক্ষপাত থাকিব পাৰে।

৪. Transparency:
Academic work-ত AI assistance ব্যৱহাৰ কৰিলে teacher/school guideline অনুসৰি স্পষ্টতা বজাই ৰখা উচিত।

৫. Academic Integrity:
AI-এ সম্পূৰ্ণ কাম কৰি দিলে নিজৰ original work বুলি জমা দিয়াটো উপযুক্ত নহ'ব পাৰে।

৬. Human Judgement:
AI teacher-ৰ professional judgement, empathy আৰু learner understanding-ৰ বিকল্প নহয়।

৭. Responsible Use:
AI learning support হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত, চিন্তা কৰাৰ বিকল্প হিচাপে নহয়।

Unit 2.4-ত Ethical considerations in using Artificial Intelligence in Teaching-Learning Process বিশেষভাবে অন্তৰ্ভুক্ত আছে।

১৩। AI ব্যৱহাৰত Privacy আৰু Data Protection কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ
AI tool-ত দিয়া information ক'ত store বা process হয় সেয়া user-এ সদায় সম্পূৰ্ণভাবে নাজানিব পাৰে।

সেয়ে—

১. password share নকৰা।
২. ব্যক্তিগত identity information অপ্রয়োজনীয়ভাবে নিদিয়া।
৩. অন্য শিক্ষাৰ্থীৰ confidential data upload নকৰা।
৪. school record বা private document ব্যৱহাৰৰ আগতে permission আৰু policy বিবেচনা কৰা।
৫. minimum necessary information-হে ব্যৱহাৰ কৰা।

শিক্ষাত AI ব্যৱহাৰ কৰাৰ সময়ত learner privacy বিশেষভাবে সন্মান কৰিব লাগে।

১৪। Cyber Safety-ত Teacher-ৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
Teacher-এ—

১. safe password habit শিকাব পাৰে।
২. phishing আৰু suspicious message চিনাক্ত কৰাৰ awareness দিব পাৰে।
৩. personal information share কৰাৰ বিষয়ে সতর্ক কৰিব পাৰে।
৪. copyright আৰু plagiarism সম্পর্কে শিক্ষা দিব পাৰে।
৫. respectful online communication উৎসাহিত কৰিব পাৰে।
৬. learner-ক cyberbullying বা suspicious activity হলে trusted adult-ক জনাবলৈ উৎসাহিত কৰিব পাৰে।
৭. AI responsibleভাবে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ শিকাব পাৰে।
৮. নিজেও good digital behaviour model কৰিব লাগে।
৯. learners-ৰ privacy সন্মান কৰিব লাগে।
১০. Cyber Safety-ক ভয় সৃষ্টি কৰা বিষয় নহয়, responsible digital citizenship-ৰ অংশ হিচাপে শিকাব লাগে।

১৫। “Think Before You Click and Think Before You Share” — ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ
এই নীতিয়ে Cyber Safety-ৰ দুটা মৌলিক অভ্যাস বুজায়।

Think Before You Click:
কোনো link, attachment বা download-ৰ আগতে source বিশ্বাসযোগ্য নে বিবেচনা কৰা।

Think Before You Share:
Photo, personal information, message বা news share কৰাৰ আগতে—

  • সত্য নে?
  • প্রয়োজনীয় নে?
  • respectful নে?
  • private information আছে নে?
  • share কৰিবলৈ permission আছে নে?

সেয়া ভাবা।

✍️AI Generated Question Answer