Lesson 4
জৈৱ বৈচিত্ৰতা আৰু সংৰক্ষণ
(Biodiversity and Conservation)
প্ৰশ্নাৱলী
1. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা কাক বোলে? জিনীয় বৈচিত্ৰ্যতা, প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য়তা আৰু পৰিৱেশীয় বৈচিত্ৰ্যতা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ জল, স্থল আৰু বায়ুমণ্ডলকে ধৰি বিভিন্ন পৰিৱেশ তন্ত্ৰত বসবাস কৰা সকলো ধৰণৰ জীৱ (উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱ)-ৰ মাজত দেখা পোৱা ভিন্নতা, প্ৰাচুৰ্য আৰু জিনীয় পাৰ্থক্যকে একেলগে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা বোলে। সৰল অৰ্থত, আমাৰ চৌপাশৰ প্ৰকৃতিখনত জীৱ জগতৰ মাজত যি বিশাল বৈচিত্ৰ্য বা অনৈক্য দেখা পোৱা যায়, সেয়াই হ'ল জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা। সমাজ-জীৱবিজ্ঞানী এডৱাৰ্ড ৱিলচনে (Edward Wilson) এই শব্দটো জনপ্ৰিয় কৰি তুলিছিল।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাক প্ৰধানকৈ তিনিটা স্তৰত ভাগ কৰি বৰ্ণনা কৰিব পাৰি। তলত ইয়াৰ বিস্তৃত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ জিনীয় বৈচিত্ৰ্যতা (Genetic Diversity)
কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত থকা জিনৰ (Gene) ভিন্নতা বা বৈচিত্ৰ্যতাকে জিনীয় বৈচিত্ৰ্যতা বোলে। একেটা প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত হোৱা সত্ত্বেও জিনৰ গঠনৰ তাৰতম্যৰ বাবে একে শ্ৰেণীৰ জীৱৰ মাজত বাহ্যিক গঠন, বৰণ, গুণাগুণ আদিৰ পাৰ্থক্য দেখা যায়।
গুৰুত্ব: এই বৈচিত্ৰ্যতাই জীৱক সলনি হৈ থকা পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজন কৰাত আৰু যিকোনো ৰোগ-ব্যাধিৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়াত সহায় কৰে।
উদাহৰণ: ভাৰতবৰ্ষত ৫০,০০০ তকৈও অধিক ভিন্ন জাতৰ ধান আৰু ১,০০০ তকৈও অধিক প্ৰকাৰৰ আম পোৱা যায়। এই আটাইবোৰ ক্ৰমে ধান আৰু আম প্ৰজাতিৰ অন্তৰ্গত হ'লেও ইহঁতৰ মাজৰ জিনীয় গঠন বেলেগ বেলেগ।
২/ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা (Species Diversity)
কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চলত বাস কৰা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ ভিন্নতা আৰু সংখ্যাকে প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা বোলে। কোনো এখন ঠাইত কিমান বেলেগ বেলেগ প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ বা প্ৰাণী আছে, তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সেই অঞ্চলটোৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা নিৰূপণ কৰা হয়।
গুৰুত্ব: যি অঞ্চলত প্ৰজাতিৰ সংখ্যা যিমান বেছি, সেই অঞ্চলৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ সিমানেই সুস্থিৰ।
উদাহৰণ: ভাৰতৰ পূব হিমালয় বা পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাত প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা অতি উচ্চ। উদাহৰণস্বৰূপে, পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাত পোৱা উভচৰ প্ৰাণীৰ (Amphibians) প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা পূব ঘাট পৰ্বতমালাতকৈ বহু বেছি।
৩/ পৰিৱেশীয় বা পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক বৈচিত্ৰ্যতা (Ecosystem Diversity)
কোনো এটা ডাঙৰ ভৌগোলিক অঞ্চল বা দেশৰ ভিতৰত থকা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাসস্থান, পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভিন্নতাকে পৰিৱেশীয় বৈচিত্ৰ্যতা বোলে। পৃথিৱীৰ ভিন্ন অঞ্চলৰ জলবায়ু আৰু ভৌগোলিক অৱস্থান বেলেগ হোৱাৰ বাবে পৰিৱেশসমূহো বেলেগ বেলেগ হয়।
গুৰুত্ব: ই বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱক সুকীয়া সুকীয়া বাসস্থান আৰু খাদ্য শৃংখল প্ৰদান কৰে।
উদাহৰণ: ভাৰতবৰ্ষত পৰিৱেশীয় বৈচিত্ৰ্যতা প্ৰচুৰ পৰিমাণে দেখা যায়। ইয়াত মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য (Rainforest), মেনগ্ৰোভ বা লুণীয়া জলাহ বন (Mangrove), প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral reef), তৃণভূমি আৰু নদীৰ চৰ-চাপৰিৰ দৰে ভিন্ন ধৰণৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ একেলগে বিদ্যমান।
2. ভাৰতৰ জৈৱ ভৌগলিক অৱস্থান সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুৰ দিশৰ পৰা অতি বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ। জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ বিতৰণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰে ভাৰতীয় বন্যজীৱ প্ৰতিষ্ঠানে (Wildlife Institute of India - WII) সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষক ১০ টা জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চল বা মণ্ডলত (Biogeographic Zones) ভাগ কৰিছে।
তলত ভাৰতৰ এই ১০ টা জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চল বৰ্ণনা কৰা হ’ল:
১/ ট্ৰান্স হিমালয় অঞ্চল (Trans-Himalayan Zone)
হিমালয় পৰ্বতমালাৰ একেবাৰে ওপৰৰ আৰু পিছৰ অত্যন্ত ঠাণ্ডা, শুকান আৰু ওখ অংশটোক ট্ৰান্স হিমালয় বোলে। ইয়াত তুষাৰাবৃত মৰুভূমি দেখা যায়।
অঞ্চল: লাডাখ আৰু জম্মু-কাশ্মীৰ তথা হিমাচল প্ৰদেশৰ উচ্চ অংশ।
প্ৰধান জীৱ: বনৰীয়া ভেড়া, ছাগলী, তুষাৰ চিতা (Snow Leopard) আৰু ক'লা ডিঙিৰ দেৱহাঁহ।
২/ হিমালয় অঞ্চল (Himalayan Zone)
পূবৰ অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পৰা পশ্চিমৰ কাশ্মীৰলৈকে বিস্তৃত সমগ্ৰ হিমালয় পৰ্বতমালা ইয়াৰ অন্তৰ্গত। ওখ আৰু ঢালযুক্ত হোৱাৰ বাবে ইয়াত বিভিন্ন উচ্চতাত ভিন্ন উদ্ভিদাঞ্চল দেখা পোৱা যায়।
অঞ্চল: কাশ্মীৰ, হিমাচল, উত্তৰাখণ্ড, ছিকিম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশ।
প্ৰধান জীৱ: পাইন, দেৱদাৰু গছ আৰু কস্তুৰী মৃগ, হিমালয়ৰ ভালুক আদি।
৩/ ভাৰতীয় মৰুভূমি অঞ্চল (Desert Zone)
ভাৰতৰ পশ্চিম প্ৰান্তৰ অতি কম বৰষুণ হোৱা আৰু অত্যন্ত গৰম বালিচন্দা অঞ্চলটোক ইয়াৰ ভিতৰত ধৰা হয়।
অঞ্চল: ৰাজস্থানৰ থৰ মৰুভূমি (Thar Desert) আৰু গুজৰাটৰ কচ্ছ অঞ্চল।
প্ৰধান জীৱ: মৰুভূমিৰ উদ্ভিদ (কেকটাছ), কৃষ্ণসাৰ মৃগ (Blackbuck) আৰু মৰুভূমিৰ শিয়াল।
৪/ অৰ্ধ-শুকান অঞ্চল (Semi-Arid Zone)
মৰুভূমি অঞ্চল আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজৰ মধ্যৱৰ্তী অংশটোক অৰ্ধ-শুকান অঞ্চল বোলে। ইয়াত কাঁইটীয়া অৰণ্য আৰু ঘাঁহনি পথাৰ বেছিকৈ দেখা যায়।
অঞ্চল: পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, উত্তৰ ৰাজস্থান আৰু গুজৰাটৰ কিছু অংশ।
প্ৰধান জীৱ: এছিয়াটিক সিংহ (গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান) আৰু বিভিন্ন চৰাই-চিৰিকটি।
৫/ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats)
ভাৰতৰ পশ্চিম উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে থকা পৰ্বতমালা। ইয়াত প্ৰচুৰ বৰষুণ হোৱাৰ বাবে ঘন চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য দেখা যায়। এই অঞ্চলটো বিশ্বৰ অন্যতম প্ৰধান জৈৱ-বৈচিত্ৰতাৰ হটস্পট।
অঞ্চল: মহাৰাষ্ট্ৰ, গোৱা, কৰ্ণাটক, কেৰালা আৰু তামিলনাডুৰ পাহাৰীয়া অংশ।
প্ৰধান জীৱ: নীলগিৰি তাহৰ (Nilgiri Tahr) আৰু সিংহপুচ্ছ বান্দৰ (Lion-tailed Macaque)।
৬/ দাক্ষিণাত্য মালভূমি (Deccan Peninsula)
এয়া ভাৰতৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চল। ভাৰতৰ প্ৰায় ৪৩% ভূখণ্ড এই অঞ্চলটোৱে আগুৰি আছে। ইয়াত প্ৰধানকৈ পৰ্ণপাতী বা পতিয়ন যোৱা অৰণ্য (Deciduous forest) দেখা যায়।
অঞ্চল: মধ্যপ্ৰদেশ, ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তেলেংগানা আৰু কৰ্ণাটকৰ সমভূমি অংশ।
প্ৰধান জীৱ: শাল-চেগুন গছ, বাঘ, নাহৰফুটুকী, চিতল হৰিণা আৰু হাতী।
৭/ গাংগেয় সমভূমি অঞ্চল (Gangetic Plain)
গংগা আৰু যমুনা নদীৰ অৱবাহিকাত গঢ়ি উঠা এই অঞ্চলটো অত্যন্ত উৰ্বৰ পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। ইয়াত কৃষি কাৰ্য ব্যাপকভাৱে হয়।
অঞ্চল: উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ আৰু পশ্চিম বংগ।
প্ৰধান জীৱ: গঁড়, হাতী, ঘঁৰিয়াল আৰু গংগাৰ শিংশুক বা ডলফিন।
৮/ উপকূলীয় অঞ্চল (Coastal Zone)
ভাৰতৰ সুদীৰ্ঘ সাগৰীয় উপকূল আৰু ইয়াৰ সৈতে সংলগ্ন জলাশয়সমূহ এই অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত। ইয়াত বিল, হ্ৰদ আৰু বিশেষ সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ পোৱা যায়।
অঞ্চল: পূব আৰু পশ্চিম উপকূলীয় সমভূমি (যেনে— ওড়িশাৰ চিল্কা হ্ৰদ)।
প্ৰধান জীৱ: কাছ, মাছ, শামুক আৰু বিভিন্ন সামুদ্ৰিক চৰাই।
৯/ উত্তৰ-পূব ভাৰত (North-East India)
ভাৰতৰ পূব হিমালয় আৰু দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সংগমস্থল হোৱাৰ বাবে এই অঞ্চলটো জৈৱ-বৈচিত্ৰতাত অতি চহকী। ইয়াত ঘন চিৰসেউজ অৰণ্য, বাঁহ-বেতৰ হাবি আৰু জলাশয় দেখা যায়।
অঞ্চল: অসম, মেঘালয়, নাগালেণ্ড, মণিপুৰ, মিজোৰাম আৰু ত্ৰিপুৰা।
প্ৰধান জীৱ: এশিঙীয়া গঁড়, হলৌ বান্দৰ (Hoolock Gibbon), হোলোং গছ আদি।
১০/ দ্বীপপুঞ্জসমূহ (Islands)
ভাৰতৰ মূল ভূখণ্ডৰ পৰা আঁতৰত বংগোপসাগৰ আৰু আৰব সাগৰত থকা দ্বীপসমূহ এই অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত। ইয়াত বহুতো বিৰল আৰু কেৱল সেই ঠাইতে পোৱা (Endemic) প্ৰজাতি পোৱা যায়।
অঞ্চল: আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ তথা লাক্ষাদ্বীপ।
প্ৰধান জীৱ: প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral Reefs), আন্দামানৰ বনৰীয়া গাহৰি আৰু সামুদ্ৰিক গৰু (Dugong)।
3. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ মূল্য বুলিলে কি বুজা? জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ বিভিন্ন মূল্য সমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ সমাজ, অৰ্থনীতি আৰু সৰ্বোপৰি সমগ্ৰ প্ৰকৃতিৰ অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাই আগবঢ়োৱা সামগ্ৰিক অৱদান, গুৰুত্ব আৰু উপকাৰিতাকে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ মূল্য বোলে। পৃথিৱীৰ বুকুত থকা উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱসমূহে আমাক কেৱল খাদ্য বা আশ্ৰয়কে নিদিয়ে, বৰঞ্চ মানুহৰ জীয়াই থকাৰ প্ৰতিটো খোজতে প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে সহায় কৰে।
পৰিৱেশবিদসকলে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ উপকাৰিতাক কেইবাটাও ভাগত ভগাই ইয়াৰ মূল্য বৰ্ণনা কৰিছে। তলত ইয়াৰ বিস্তৃত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ ব্যৱহাৰিক বা প্ৰত্যক্ষ উৎপাদনমূলক মূল্য (Consumptive Use Value)
মানুহে প্ৰকৃতিৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ সংগ্ৰহ কৰি নিজৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা আৰু যিবোৰ সামগ্ৰী বজাৰত বিক্ৰী কৰা নহয় (স্থানীয়ভাৱে ব্যৱহাৰ হয়), সেইবোৰক ব্যৱহাৰিক মূল্য বোলে।
খাদ্য আৰু ইন্ধন: বনাঞ্চলৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা খৰি, বন্য ফল-মূল, কাঠফুলা, শাক-পাচলি আদি।
আশ্ৰয় আৰু বস্ত্ৰ: ঘৰ সাজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা বাঁহ-বেত, খেৰ, গছৰ পাত আদি।
২/ উৎপাদক বা বাণিজ্যিক মূল্য (Productive Use Value)
যিবোৰ জৈৱিক সম্পদ বনাঞ্চল বা প্ৰকৃতিৰ পৰা বাণিজ্যিকভাৱে আহৰণ কৰা হয় আৰু বজাৰত ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰি উদ্যোগৰ কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেইবোৰক উৎপাদক মূল্য বোলে।
উদ্যোগৰ কেঁচামাল: কাগজ উদ্যোগৰ বাবে বাঁহ-কাঠ, বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ বাবে পাট-পলু বা কপাহ, চামৰা উদ্যোগৰ বাবে জীৱ-জন্তুৰ ছাল আদি।
ঔষধ: বৰ্তমান ব্যৱহাৰ হৈ থকা আধুনিক ঔষধসমূহৰ প্ৰায় ২৫% উদ্ভিদৰ পৰা তৈয়াৰ হয়। যেনে— চিংকোনা গছৰ ছালৰ পৰা মেলেৰিয়াৰ ঔষধ 'কুইনাইন' বা সৰ্পগন্ধা গছৰ পৰা ৰক্তচাপৰ ঔষধ তৈয়াৰ কৰা হয়।
৩/ সামাজিক মূল্য (Social Value)
মানুহৰ সমাজ ব্যৱস্থা, ধৰ্মীয় বিশ্বাস আৰু লোক-সংস্কৃতিৰ সৈতে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা ওতপ্ৰোতভাৱে সাঙোৰ খাই আছে। ইয়াকে সামাজিক মূল্য বোলে।
ধৰ্মীয় আৰু পবিত্ৰ গছ-গছনি: ভাৰতীয় সংস্কৃতিত তুলসী, আঁহত, বটগছ, আম আদিক পবিত্ৰ জ্ঞান কৰি পূজা কৰা হয়।
প্ৰতীকী প্ৰাণী: বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ বাহন হিচাপে বাঘ, ফেঁচা, সিংহ, গৰু আদিক শ্ৰদ্ধা কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও অসমৰ বিভিন্ন জনজাতিৰ লোক-উৎসৱসমূহ বনাঞ্চল আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ সৈতে জড়িত।
৪/ নৈতিক বা আধ্যাত্মিক মূল্য (Ethical and Moral Value)
নৈতিক মূল্যই আমাক শিক্ষা দিয়ে যে পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো জীৱৰে জীয়াই থকাৰ সমান অধিকাৰ আছে, কিয়নো ইহঁতক মানুহে সৃষ্টি কৰা নাই।
মানুহ হিচাপে আমাৰ কৰ্তব্য হ'ল কোনো নিৰ্দোষ জীৱক ধ্বংস নকৰা। "জীৱক দয়া কৰা" বা "বসুধৈৱ কুটুম্বকম্" (সমগ্ৰ পৃথিৱীখনেই এটা পৰিয়াল) ভাৱধাৰাটো এই নৈতিক মূল্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৫/ নান্দনিক বা সৌন্দৰ্য্যবোধক মূল্য (Aesthetic Value)
প্ৰকৃতিৰ ধুনীয়া দৃশ্য, ঘন অৰণ্য, ৰঙী-বিৰঙী চৰাই-চিৰিকটি আৰু বন্যপ্ৰাণীয়ে মানুহৰ মনলৈ আনন্দ আৰু মানসিক শান্তি কঢ়িয়াই আনে। ইয়াকে নান্দনিক মূল্য বোলে।
প্ৰকৃতিৰ এই সৌন্দৰ্য্য উপভোগ কৰিবলৈ মানুহে দুৰ-দূৰণিৰ পৰা ভ্ৰমণ কৰিবলৈ আহে, যাক পৰিৱেশ পৰ্যটন (Ecotourism) বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা লাখ লাখ মানুহে সংস্থাপন লাভ কৰে (যেনে— কাজিৰঙা বা মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান)।
৬/ ঐচ্ছিক বা ভৱিষ্যত মূল্য (Option Value)
বৰ্তমান সময়ত প্ৰকৃতিৰ যিবোৰ সম্পদৰ সম্ভাৱ্য ব্যৱহাৰ আমি জনা নাই, কিন্তু ভৱিষ্যতে বিজ্ঞানৰ উন্নতিৰ লগে লগে সেইবোৰ মহৌষধ বা খাদ্যৰ উৎস হিচাপে আৱিষ্কাৰ হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে, তাকে ঐচ্ছিক মূল্য বোলে।
উদাহৰণস্বৰূপে, আজি হাবিত থকা কোনোবা এবিধ অখ্যাত উদ্ভিদে ভৱিষ্যতে কেন্সাৰ বা এইডছৰ দৰে মাৰাত্মক ৰোগৰ প্ৰতিষেধক হিচাপে কাম কৰিব পাৰে। গতিকে ভৱিষ্যতৰ স্বাৰ্থত ইয়াক বচাই ৰখাটো জৰুৰী।
৭/ পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক মূল্য (Ecosystem Service Value)
প্ৰকৃতিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাই কৰা পৰোক্ষ কিন্তু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কামবোৰ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
গছ-গছনিৰ দ্বাৰা বায়ুমণ্ডলত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ সমতা ৰক্ষা কৰা।
মৎস্য আৰু অণুজীৱৰ দ্বাৰা পানী বিশুদ্ধকৰণ কৰা।
মৌমাখি, পখিলা আদিৰ দ্বাৰা শস্যৰ পৰাগযোগ (Pollination) ঘটোৱা, যাৰ অবিহনে কৃষি কাৰ্য সম্ভৱ নহয়।
4. উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চল কাক বোলে? ভাৰতত কেইখন এনেধৰণৰ অঞ্চল পোৱা যায়?
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ যিবোৰ ভৌগোলিক অঞ্চলত অতি উচ্চ মাত্ৰাত প্ৰজাতিৰ প্ৰাচুৰ্য বা সমৃদ্ধি দেখা যায়, য’ত প্ৰচুৰ পৰিমাণে থলুৱা প্ৰজাতি (Endemic Species — অৰ্থাৎ যিবোৰ জীৱ কেৱল সেই বিশেষ অঞ্চলটোৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ অন্য ক’তো পোৱা নাযায়) পোৱা যায়, কিন্তু বৰ্তমান মানৱ কাৰ্যকলাপৰ বাবে সেই জীৱসমূহৰ বাসস্থান তীব্ৰ ধ্বংসৰ মুখত পৰিছে, তেনে অতি স্পৰ্শকাতৰ অঞ্চলসমূহকে উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চল বা বায়’ডাইভাৰ্চিটী হটস্পট বোলে।
১৯৮৮ চনত ব্ৰিটিছ পৰিৱেশবিদ নৰমেন মায়াৰ্চে (Norman Myers) প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই ‘হটস্পট’ ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল। কোনো এটা অঞ্চলক ‘হটস্পট’ হিচাপে ঘোষণা কৰিবলৈ দুটা মূল চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগে:
অঞ্চলটোত অতি কমেও ১,৫০০ বিধ থলুৱা সংবাহী উদ্ভিদ (Vascular Plants) থাকিব লাগিব।
অঞ্চলটোৰ মূল প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ অন্ততঃ ৭০% ইতিমধ্যে ধ্বংস হৈ যাব লাগিব (অৰ্থাৎ অঞ্চলটো বিপন্ন হ’ব লাগিব)।
বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বত এনেধৰণৰ ৩৬ টা উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চল চিহ্নিত কৰা হৈছে।
ভাৰতৰ উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চলসমূহ
ভাৰতবৰ্ষ জৈৱ বৈচিত্ৰতাত অত্যন্ত চহকী দেশ। সমগ্ৰ বিশ্বৰ ৩৬ টা হটস্পটৰ ভিতৰত ৪ টা উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চল ভাৰতবৰ্ষত (সম্পূৰ্ণ বা আংশিকভাৱে) পোৱা যায়। এই ৪ খন অঞ্চল হ’ল:
১/ পূব হিমালয় অঞ্চল (The Eastern Himalayas)
এই অঞ্চলটোৱে উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ অসম, অৰুণাচল প্ৰদেশ, ছিকিমৰ লগতে ভূটান আৰু নেপালৰ পাহাৰীয়া অঞ্চলসমূহ সাঙুৰি লৈছে।
বিশেষত্ব: ইয়াত ওখ পাহাৰীয়া পৰিৱেশৰ বাবে নানা ধৰণৰ আপুৰুগীয়া উদ্ভিদ, অৰ্কিড আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণী পোৱা যায়।
২/ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা (The Western Ghats)
ভাৰত উপদ্বীপৰ পশ্চিম উপকূলৰ সমান্তৰালভাৱে মহাৰাষ্ট্ৰৰ পৰা কেৰালালৈকে বিস্তৃত এই দীঘলীয়া পৰ্বতমালা অঞ্চল।
বিশেষত্ব: ইয়াত ঘন চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য দেখা যায়। ইয়াত বহুতো বিৰল উভচৰ প্ৰাণী (ভেকুলী জাতীয়), সৰীসৃপ আৰু সিংহপুচ্ছ বান্দৰ (Lion-tailed Macaque) পোৱা যায়।
৩/ ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চল (Indo-Burma Region)
এই অঞ্চলটোৱে ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ কিছু অংশ (অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দক্ষিণ অংশ, মনিপুৰ, মিজোৰাম, নাগালেণ্ড) আৰু চুবুৰীয়া দেশ ম্যানমাৰ, থাইলেণ্ড, ভিয়েটনাম, লাওছ আদিক সামৰি লৈছে।
বিশেষত্ব: এই অঞ্চলটো চৰাই, কেঁচুটেপা আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ সতেজ পানীৰ কাছৰ বৈচিত্ৰ্যতাৰ বাবে বিখ্যাত।
৪/ সুন্দালেণ্ড অঞ্চল (Sundaland)
এই অঞ্চলটোৱে ঘাইকৈ দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ দ্বীপসমূহক (যেনে— ইণ্ডোনেছিয়া, মালয়েছিয়া আদি) সামৰি লয়। ভাৰতৰ অন্তৰ্গত বংগোপসাগৰত থকা আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ (বিশেষকৈ নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ) এই বৃহৎ হটস্পটটোৰ অংশ।
বিশেষত্ব: ইয়াত সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ, প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral Reefs) আৰু ডাঠ মেনগ্ৰোভ অৰণ্যৰ এক বিশাল জৈৱ বৈচিত্ৰ্য দেখিবলৈ পোৱা যায়।
5. ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক পৰ্য্যায়ত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উত্তৰঃ
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ প্ৰাচুৰ্য আৰু বিতৰণ গোলকীয়, ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক— এই তিনিওটা পৰ্যায়তে অধ্যয়ন কৰা হয়। আমাৰ দেশ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰেক্ষাপটত ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক (বিশেষকৈ উত্তৰ-পূব ভাৰত আৰু অসমৰ) পৰ্যায়ত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ এক চহকী ছবি দেখিবলৈ পোৱা যায়। তলত ইয়াৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আগবঢ়োৱা হ’ল:
১/ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্য্যায়ত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা (Biodiversity at National Level)
ভাৰতবৰ্ষ বিশ্বৰ অন্যতম "মেগা-ডাইভাৰ্চিটী" (Mega-diversity) অৰ্থাৎ অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ১৭ খন দেশৰ ভিতৰত অন্যতম। পৃথিৱীৰ মুঠ ভূখণ্ডৰ মাত্ৰ ২.৪% মাটিকালি আগুৰি থকা সত্ত্বেও, সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰায় ৭% ৰ পৰা ৮% জীৱ প্ৰজাতি ভাৰতবৰ্ষত পোৱা যায়।
ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত ভাৰতৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ মূল দিশসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
প্ৰজাতিৰ প্ৰাচুৰ্য: ভাৰতত বৰ্তমানলৈকে প্ৰায় ৪৫,০০০ তকৈও অধিক উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি আৰু ৯১,০০০ তকৈও অধিক প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি চিনাক্ত কৰা হৈছে।
থলুৱা প্ৰজাতি (Endemism): ভাৰতত বহু এনে জীৱ পোৱা যায়, যিবোৰ পৃথিৱীৰ অন্য ক'তো পোৱা নাযায়। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতৰ প্ৰায় ৩৩% উদ্ভিদ প্ৰজাতি থলুৱা। পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাৰ সিংহপুচ্ছ বান্দৰ (Lion-tailed Macaque) বা নীলগিৰি তাহৰ (Nilgiri Tahr) ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
হটস্পটৰ অৱস্থিতি: বিশ্বৰ ৩৬টা উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চলৰ (Biodiversity Hotspots) ৪ টা অঞ্চল (পূব হিমালয়, পশ্চিম ঘাট, ইণ্ডো-বাৰ্মা আৰু সুন্দালেণ্ড) ভাৰতত অৱস্থিত।
কৃষি জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা: ভাৰতক বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ শস্যৰ উৎপত্তিস্থল বা কেন্দ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। ইয়াত ৫০,০০০ তকৈও অধিক ধানৰ জাত আৰু হাজাৰোধিক আমৰ জাত পোৱা যায়।
২/ আঞ্চলিক পৰ্য্যায়ত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা (Biodiversity at Regional Level)
আঞ্চলিক পৰ্যায়ত ভাৰতৰ ভিন্ন অঞ্চলৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুৰ তাৰতম্যৰ বাবে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ভিন্ন হয়। এই ক্ষেত্ৰত উত্তৰ-পূব ভাৰত (North-East India) আৰু বিশেষভাৱে অসম আঞ্চলিক জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ এক অন্যতম প্ৰধান কেন্দ্ৰবিন্দু।
(ক) উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য:
উত্তৰ-পূব অঞ্চলটোক ভাৰতৰ "জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ" (Gateway to India's Biodiversity) বুলি কোৱা হয়। কিয়নো এই অঞ্চলটো ভাৰতীয়, ইণ্ডো-মালয়ান আৰু ইণ্ডো-চাইনীজ জৈৱ-ভৌগোলিক মণ্ডলৰ সংগমস্থল।
ইয়াত ভাৰতৰ প্ৰায় ৫০% উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়।
অৰ্কিডৰ বাবে এই অঞ্চলটো বিখ্যাত। ভাৰতত পোৱা ১৫০০ বিধ অৰ্কিডৰ ভিতৰত প্ৰায় ৮০০ বিধ কেৱল উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলতে পোৱা যায়।
ভাৰতৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি ক্ৰমবিকাশ ঘটা বাঁহ আৰু বেতৰ প্ৰজাতি ইয়াত পোৱা যায়।
(খ) অসমৰ বিশেষ আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্য:
অসমৰ ভূ-প্ৰকৃতি (ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকা, কাৰ্বি আৰু ডিমা হাছাও পাহাৰ) আৰু প্ৰচুৰ বৰষুণৰ বাবে ইয়াত এক অনন্য পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ গঢ়ি উঠিছে।
বন্যপ্ৰাণীৰ আশ্ৰয়স্থল: বিশ্বৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি এশিঙীয়া গঁড় (One-horned Rhino) আৰু বনৰীয়া ম’হ (Wild Water Buffalo) অসমতে পোৱা যায়।
বান্দৰ প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য: ভাৰতত পোৱা ১৫ বিধ বান্দৰ প্ৰজাতিৰ (Primates) ভিতৰত ৯ বিধ প্ৰজাতি কেৱল অসমৰ বনাঞ্চলতে পোৱা যায় (যেনে— হলৌ বান্দৰ, সোণালী বান্দৰ, চশমাচকুৱা বান্দৰ আদি)।
চৰাই-চিৰিকটি: অসমত ৯৫০ তকৈও অধিক চৰাইৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়, যিটো সমগ্ৰ ভাৰতৰে ভিতৰত সৰ্বাধিক। কাজিৰঙা, মানস আৰু ডিব্ৰু-ছৈখোৱা ইয়াৰ বাবে বিখ্যাত।
ৰাজ্যিক প্ৰতীকসমূহ: অসমৰ ৰাজ্যিক প্ৰাণী এশিঙীয়া গঁড়, ৰাজ্যিক চৰাই দেওহাঁহ (White-winged wood duck), ৰাজ্যিক বৃক্ষ হোলোং আৰু ৰাজ্যিক ফুল কপৌ ফুল— এই আটাইবোৰে অসমৰ চহকী আঞ্চলিক জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাকে প্ৰতিফলিত কৰে।
6. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ প্ৰতি থকা প্ৰধান ভাবুকি সমূহ বাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উত্তৰঃ
বৰ্তমান সময়ত মানুহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি, বিলাসী জীৱনশৈলী আৰু প্ৰকৃতিৰ ওপৰত চলোৱা অনিয়ন্ত্ৰিত অত্যাচাৰৰ বাবে সমগ্ৰ বিশ্বতে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা তীব্ৰ সংকটৰ মুখত পৰিছে। প্ৰকৃতি বিজ্ঞানীসকলে জীৱকূল আৰু ইহঁতৰ বাসস্থানৰ প্ৰতি থকা এই সংকটসমূহক কেইবাটাও প্ৰধান ভাগত বিভক্ত কৰিছে।
তলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ প্ৰতি থকা প্ৰধান ভাবুকিসমূহ বিতংভাৱে বাখ্যা কৰা হ’ল:
১/ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান ধ্বংস (Habitat Destruction)
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা হ্ৰাস হোৱাৰ ইয়েই আটাইতকৈ প্ৰধান আৰু ভয়ংকৰ কাৰণ। মানুহে নিজৰ বাসস্থান নিৰ্মাণ, কৃষিকাৰ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ, নতুন উদ্যোগ স্থাপন আৰু ৰাস্তা-ঘাট, বান্ধ আদি উন্নয়নমূলক কাম-কাজৰ বাবে বনাঞ্চলসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে কাটি ধ্বংস কৰিছে। বাসস্থান হেৰুৱাই পেলোৱাৰ বাবে বহুতো আপুৰুগীয়া উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী চিৰদিনৰ বাবে পৃথিৱীৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ পৰিছে।
২/ বাসস্থানৰ খণ্ড-বিখণ্ডকৰণ (Habitat Fragmentation)
যেতিয়া কোনো এটা বিস্তীৰ্ণ অৰণ্যৰ মাজেৰে ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ, ৰে’লপথ, নদী বান্ধ বা বিজুলী সৰবৰাহ কৰা ওখ খুঁটা আদি নিৰ্মাণ কৰা হয়, তেতিয়া গোটেই অৰণ্যখন সৰু সৰু কেইবাটাও ভাগত বিভক্ত হৈ পৰে। ইয়াকে বাসস্থানৰ খণ্ড-বিখণ্ডকৰণ বোলে। ইয়াৰ ফলত ডাঙৰ এলেকাত মুক্তভাৱে বিচৰণ কৰা প্ৰাণীসমূহ (যেনে— হাতী, বাঘ) আৱদ্ধ হৈ পৰে আৰু ইহঁতৰ খাদ্য তথা সংগী বিচাৰি যোৱাৰ পথ বন্ধ হৈ পৰে। বৰ্তমান অসমত দেখা দিয়া তীব্ৰ মানুহ-হাতীৰ সংঘাত (Man-Elephant Conflict) ইয়াৰ এক অন্যতম উদাহৰণ।
৩/ বন্যপ্ৰাণীৰ চোৰাং চিকাৰ আৰু অবৈধ ব্যৱসায় (Poaching and Illegal Trade)
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বজাৰত বন্যপ্ৰাণীৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগৰ চোৰাং চাহিদা অতি বেছি। চোৰাং চিকাৰীসকলে টকাৰ লোভত নিৰ্দয়ভাৱে জীৱ-জন্তু হত্যা কৰে।
উদাহৰণ: এশিঙীয়া গঁড়ৰ খড়্গ, হাতীৰ দাঁত, বাঘৰ ছাল আৰু হাড়, কস্তুৰী মৃগৰ কস্তুৰী আদিৰ বাবে এই জীৱসমূহক হত্যা কৰা হয়, যিয়ে প্ৰজাতিসমূহক বিলুপ্তিৰ পথলৈ ঠেলি দিছে।
৪/ বিদেশী প্ৰজাতিৰ আগ্ৰাসন (Alien Species Invasion)
যেতিয়া কোনো এটা অঞ্চললৈ বাহিৰৰ পৰা কোনো নতুন প্ৰজাতি (উদ্ভিদ বা প্ৰাণী) আনি মুকলি কৰি দিয়া হয়, তেতিয়া বহু সময়ত সেই বিদেশী প্ৰজাতিটোৱে স্থানীয় পৰিৱেশত অতি খৰকৈ বংশবৃদ্ধি কৰে। ফলত স্থানীয় থলুৱা প্ৰজাতিসমূহে খাদ্য আৰু বাসস্থানৰ অভাৱত ধ্বংস হৈ পৰে।
উদাহৰণ: আমাৰ জলাশয়বোৰত হোৱা কচুমেটকা (Water Hyacinth) আৰু বনাঞ্চলত হোৱা লেণ্টানা (Lantana) ঘাঁহে থলুৱা উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত বাধা দিয়ে। ঠিক তেনেদৰে আফ্ৰিকান মাগুৰ মাছে আমাৰ থলুৱা খলিহনা, কাৱৈ আদি মাছ খাই ধ্বংস কৰিছে।
৫/ পৰিৱেশ প্ৰদূষণ (Environmental Pollution)
বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণে উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী জগতৰ ওপৰত মাৰাত্মক প্ৰভাৱ পেলাইছে।
কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ঔষধ বৰষুণৰ পানীৰ সৈতে ধুই গৈ নদী বা বিলত পৰিলে জলচৰ জীৱসমূহ (মাছ, শামুক আদি) মৃত্যুমুখত পৰে।
প্লাষ্টিক আৱৰ্জনা খাই বহু বন্যপ্ৰাণী আৰু সামুদ্ৰিক জীৱৰ মৃত্যু ঘটিছে।
৬/ জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (Climate Change and Global Warming)
বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ দৰে গ্ৰীনহাউছ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত পৃথিৱীৰ উষ্ণতা ক্ৰমান্বয়ে বাঢ়ি গৈছে। ইয়াৰ ফলত বৰষুণৰ নিয়ম সলনি হৈছে, খৰাং পৰিস্থিতি বা অস্বাভাৱিক বানপানীৰ সৃষ্টি হৈছে। মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি যোৱাৰ বাবে মেৰু ভালুক (Polar Bear) বা পেংগুইন আদিৰ বাসস্থান সংকটত পৰিছে। একেদৰে সাগৰৰ পানীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবে সাগৰীয় প্ৰৱাল প্ৰাচীৰসমূহ (Coral Reefs) ধ্বংস হৈ গৈছে।
৭/ প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ (Natural Disasters)
অস্বাভাৱিক হাৰত হোৱা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ যেনে— ধাৰাবাহিক বানপানী, ডাঙৰ ভূমিকম্প, আগ্নেয়গিৰিৰ উদগীৰণ আৰু বনজুই (Forest Fire) আদিৰ বাবেও মুহূৰ্তৰ ভিতৰতে হাজাৰ হাজাৰ একৰ বনাঞ্চল আৰু তাত থকা জীৱকূল ধ্বংস হৈ যায়।
7. মানুহ আৰু বন্য় জন্তুৰ মাজত হোৱা সংঘৰ্ষৰ প্ৰধান কাৰক সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমান সময়ত মানুহ আৰু বন্য জন্তুৰ মাজত হোৱা সংঘাত বা সংঘৰ্ষ (Man-Animal Conflict) এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা উদ্বেগজনক সমস্যা হৈ পৰিছে। বিশেষকৈ অসম আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহত মানুহ-হাতীৰ সংঘাত, নাহৰফুটুকী আৰু মানুহৰ সংঘাত আদি প্ৰায়েই দেখিবলৈ পোৱা যায়।
মানুহ আৰু বন্য জন্তুৰ মাজত এনেধৰণৰ ভয়াৱহ সংঘৰ্ষ সৃষ্টি হোৱাৰ মূল কাৰকসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু বাসস্থানৰ অভাৱ (Deforestation)
জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ, কৃষিকাৰ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু উদ্যোগীকৰণৰ বাবে বনাঞ্চলসমূহ ধাৰাবাহিকভাৱে কাটি ধ্বংস কৰা হৈছে। যেতিয়া বন্য জন্তুৰ নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান বা অৰণ্য সংকুচিত হৈ পৰে, তেতিয়া সিহঁতে বাধ্য হৈ খাদ্য আৰু আশ্ৰয়ৰ সন্ধানত মানুহৰ বসতি প্ৰধান অঞ্চল বা গাঁৱত প্ৰৱেশ কৰে।
২/ হাতী-ডাঙি বা বন্যপ্ৰাণীৰ প্ৰাকৃতিক কৰিডৰ ধ্বংস (Destruction of Wildlife Corridors)
বন্য জন্তুসমূহে (বিশেষকৈ বন্য হস্তীয়ে) এটা বনাঞ্চলৰ পৰা আন এটা বনাঞ্চললৈ অহা-যোৱা কৰিবলৈ যুগ যুগ ধৰি কিছুমান নিৰ্দিষ্ট পৰম্পৰাগত পথ ব্যৱহাৰ কৰি আহিছে, যাক 'বন্যপ্ৰাণী কৰিডৰ' বা 'হাতী-ডাঙি' বুলি কোৱা হয়। মানুহে এই কৰিডৰসমূহৰ মাজত খেতি-বাতি কৰা, ৰে'লপথ বা ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথ নিৰ্মাণ কৰা আৰু হোটেল-ৰিজৰ্ট আদি গঢ়ি তোলাৰ ফলত জন্তুবোৰৰ যাতায়াতৰ পথ বন্ধ হৈ পৰে। ফলত সিহঁতে গাঁৱৰ মাজেৰে যাবলগীয়া হয় আৰু সংঘৰ্ষৰ সৃষ্টি হয়।
৩/ খাদ্য আৰু পানীৰ তীব্ৰ নাটনি (Scarcity of Food and Water)
অৰণ্যৰ ভিতৰত গছ-গছনি কটাৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীৰ বাবে প্ৰাকৃতিক খাদ্যৰ অভাৱ ঘটে। উদাহৰণস্বৰূপে, বনাঞ্চলত কলগছ বা বাঁহ গছৰ অভাৱ হ'লে হাতীয়ে গাঁৱৰ পকা ধান বা খেতিৰ শস্য খাবলৈ ঢাপলি মেলে। ঠিক তেনেদৰে হাবিত হৰিণা বা বনৰীয়া গাহৰিৰ দৰে ভক্ষ্য প্ৰাণীৰ (Prey) সংখ্যা কমি গ’লে, নাহৰফুটুকী বা বাঘে গাঁৱৰ পোহনীয়া গৰু-ছাগলী আৰু কুকুৰ চিকাৰ কৰিবলৈ লোকালয়লৈ আহে।
৪/ বনাঞ্চলৰ সীমা জ বেদখল (Encroachment of Forest Lands)
বহু সময়ত মানুহে সংৰক্ষিত বনাঞ্চল বা অভয়াৰণ্যৰ সীমা বেদখল কৰি তাত গাঁও পাতিবলৈ লয় বা চাহ বাগিচা গঢ়ি তোলে। ইয়াৰ ফলত বন্য জন্তু আৰু মানুহৰ মাজৰ দূৰত্ব একেবাৰে কমি যায়। বন্য জীৱই নিজৰ এলেকা সুৰক্ষিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে মানুহৰ সৈতে মুখামুখি সংঘাত অনিবাৰ্য হৈ পৰে।
৫/ সুৰক্ষিত অঞ্চলৰ চাৰিওফালে অনিয়ন্ত্ৰিত উন্নয়ন (Unplanned Development)
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বা অভয়াৰণ্যৰ একেবাৰে ওচৰত ইটাভাটা, ক্ৰেচাৰ মিল বা ডাঙৰ উদ্যোগ স্থাপন কৰাৰ ফলত হোৱা শব্দ আৰু বায়ু প্ৰদূষণে বন্য জন্তুসমূহক বিত্ৰস্ত কৰি তোলে। ভয় খাই বা অতিষ্ঠ হৈ জন্তুবোৰে হাবিৰ পৰা ওলাই আহে।
৬/ বন্যপ্ৰাণীৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু স্থানৰ অভাৱ (Population Pressure inside Protected Areas)
কিছুমান সুৰক্ষিত বনাঞ্চলত সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা ভাল হোৱাৰ বাবে জন্তুৰ (যেনে— গঁড় বা বাঘ) সংখ্যা বৃদ্ধি পায়। কিন্তু সেই অনুপাতে বনাঞ্চলৰ মাটিকেলি বৃদ্ধি নোহোৱাৰ বাবে নিজৰ মাজতে স্থানৰ বাবে হোৱা যুঁজত হাৰি কিছুমান জন্তু হাবিৰ সীমাৰ পৰা বাহিৰলৈ ওলাই আহিবলগীয়া হয়।
৭/ জনসাধাৰণৰ মাজত সজাগতাৰ অভাৱ (Lack of Awareness)
বহু সময়ত বন্য জন্তু (যেনে— বনৰীয়া হাতী বা নাহৰফুটুকী) ভুলবশতঃ গাঁৱত সোমালে একাংশ মানুহে তাক খেদি পঠিয়াবলৈ চিঞৰ-বাখৰ কৰে, ঢোল বজায় বা জুই জলায়। ইয়াৰ ফলত জন্তুটো ভয় খাই অধিক হিংস্ৰ হৈ পৰে আৰু মানুহক আক্ৰমণ কৰে, যাৰ পৰিণতিত দুয়োপক্ষৰে প্ৰাণহানি ঘটে।
8. ৰেড ডাটা বুক কাক বোলে? ভাৰতৰ লুপ্তপ্ৰায় আৰু বিৰল বিৰল প্ৰজাতি সমূহৰ বিষয়ে কি জানা লিখা।
উত্তৰঃ ৰেড ডাটা বুক (Red Data Book) হৈছে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নথি বা কিতাপ, য’ত পৃথিৱীৰ বুকুত থকা সকলো ধৰণৰ বিলুপ্তপ্ৰায়, বিপদাপন্ন, সংকটগ্ৰস্ত আৰু বিৰল প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ, প্ৰাণী তথা ভেঁকুৰ বা অণুজীৱৰ এক বিতং তালিকা আৰু তথ্য লিপিৱদ্ধ কৰি ৰখা হয়।
প্ৰতিষ্ঠাপক: এই কিতাপখন IUCN (International Union for Conservation of Nature)-ৰ তত্ত্বাৱধানত প্ৰকাশ কৰা হয়। ১৯৬৪ চনৰ পৰা ইয়াৰ ধাৰাবাহিক প্ৰকাশ আৰম্ভ হৈছিল।
ৰং অনুসৰি শ্ৰেণীবিভাজন: ৰেড ডাটা বুকত জীৱসমূহৰ সংকটৰ মাত্ৰা বুজাবলৈ বিভিন্ন ৰঙৰ পৃষ্ঠা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। যেনে— ইতিমধ্যে চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হৈ যোৱা জীৱৰ বাবে ক'লা (Black), তীব্ৰ সংকটপূৰ্ণ জীৱৰ বাবে গুলপীয়া (Pink) আৰু সংকটমুক্ত হ'বলৈ ধৰা জীৱৰ বাবে সেউজীয়া (Green) পৃষ্ঠা ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ভাৰতৰ লুপ্তপ্ৰায় আৰু বিৰল প্ৰজাতিসমূহ (Endangered and Rare Species of India)
ভাৰতবৰ্ষ মেগা-ডাইভাৰ্চিটী বা অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ হ’লেও বৰ্তমান বাসস্থান ধ্বংস, চোৰাং চিকাৰ আদিৰ বাবে বহুতো থলুৱা প্ৰজাতি বিলুপ্তিৰ পথত ভৰি দিছে। IUCN-ৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি ইহঁতক ঘাইকৈ তলত দিয়া ধৰণে ভগাব পাৰি:
১/ লুপ্তপ্ৰায় বা সংকটগ্ৰস্ত প্ৰজাতি (Endangered Species)
যিবোৰ জীৱৰ সংখ্যা দিনক দিনে ইমান কমি গৈছে যে যদিহে ইহঁতক সংৰক্ষণৰ বাবে জৰুৰী পদক্ষেপ লোৱা নহয়, তেন্তে অতি সোনকালে ইহঁত পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে নোহোৱা হৈ যাব।
প্ৰধান উদাহৰণসমূহ:
এছিয়াটিক সিংহ (Asiatic Lion): কেৱল গুজৰাটৰ গিৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানতহে এই সিংহ বৰ্তমান জীয়াই আছে।
বেংগল টাইগাৰ (Bengal Tiger): চোৰাং চিকাৰৰ বাবে ভাৰতৰ জাতীয় প্ৰাণী বাঘৰ সংখ্যাও অতি সংকটপূৰ্ণ অৱস্থাত আছে।
সিংহপুচ্ছ বান্দৰ (Lion-tailed Macaque): কেৱল দক্ষিণ ভাৰতৰ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাৰ বৰ্ষাৰণ্যত পোৱা যায়।
সোণালী বান্দৰ (Golden Langur): অসম-ভূটান সীমান্তৰ মানস আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা বনাঞ্চলত পোৱা এক অতি সংকটগ্ৰস্ত বান্দৰৰ প্ৰজাতি।
গাংগেয় ডলফিন বা শিংশুক (Ganges River Dolphin): গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীত পোৱা ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় জলচৰ প্ৰাণী, যি নদী প্ৰদূষণৰ বাবে লুপ্তপ্ৰায় হৈ পৰিছে।
২/ অতি সংকটাপন্ন বা বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতি (Critically Endangered Species)
এই শ্ৰেণীৰ জীৱসমূহৰ অৱস্থা লুপ্তপ্ৰায় জীৱতকৈও ভয়াৱহ। ইহঁতৰ সংখ্যা প্ৰকৃতিত আঙুলিতে গণিব পৰা বিধৰ হৈ পৰিছে।
প্ৰধান উদাহৰণসমূহ:
ভাৰতীয় মহাবক বা বৰটোকোলা (Greater Adjutant Stork): সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰত ইয়াৰ কেইটামান বংশধৰ কেৱল অসম আৰু বিহাৰৰ কিছু অংশতহে বাকী আছে।
ঘঁৰিয়াল (Gharial): চুটি আৰু দীঘল মুখৰ এই বিশেষ ঘঁৰিয়ালবিধ ভাৰতৰ কিছুমান নদীতহে অতি সীমিত সংখ্যাত পোৱা যায়।
নল-গাহৰি (Pygmy Hog): পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ সৰু আৰু আপুৰুগীয়া বনৰীয়া গাহৰি। বৰ্তমান কেৱল অসমৰ মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানতহে ইহঁত প্ৰাকৃতিকভাৱে জীয়াই আছে।
৩/ বিৰল প্ৰজাতি (Rare Species)
যিবোৰ জীৱৰ জনসংখ্যা পৃথিৱীত আৰম্ভণিৰে পৰাই বহুত কম আৰু ইহঁত সমগ্ৰ বিশ্বতে বিস্তৃত হৈ থকাৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল কিছুমান অতি সৰু বা সুকীয়া ভৌগোলিক অঞ্চলতহে আৱদ্ধ হৈ থাকে। ইহঁত বৰ্তমান পোনে পোনে লুপ্তপ্ৰায় নহ'লেও অলপ পৰিৱেশৰ সালসলনি হ'লেই অতি সহজে বিপদাপন্ন হৈ পৰিব পাৰে।
প্ৰধান উদাহৰণসমূহ:
তুষাৰ চিতা বা স্ন’ লিপাৰ্ড (Snow Leopard): ভাৰতৰ হিমালয়ৰ অতি ওখ আৰু ঠাণ্ডা বৰফাবৃত অঞ্চলত অতি কম সংখ্যাত ইহঁত বাস কৰে।
কস্তুৰী মৃগ (Musk Deer): হিমালয়ৰ পাৰ্বত্য অঞ্চলত পোৱা এক লাজুকীয়া প্ৰকৃতিৰ হৰিণা। ইহঁতৰ নাভিৰ পৰা ওলোৱা সুগন্ধি কস্তুৰীৰ বাবে ইহঁতক চিকাৰ কৰা হয়।
ৰঙা পাণ্ডা (Red Panda): ছিকিম, অৰুণাচল প্ৰদেশ আৰু কাষৰীয়া অঞ্চলৰ বাঁহ গছ থকা হাবিত পোৱা এবিধ অত্যন্ত বিৰল শান্ত প্ৰাণী।
কলচী উদ্ভিদ (Pitcher Plant / Nepenthes khasiana): ভাৰতৰ মেঘালয়ৰ পাহাৰত পোৱা এবিধ বিৰল মাংসহাৰী বা পতংগভোজী উদ্ভিদ।
9. ৰেড ডাটা কাক বোলে? বিলুপ্ত প্ৰায়, ভালনাৰেবল আৰু দুৰ্ল প্ৰজাতিৰ সূত্ৰ লিখা।
উত্তৰঃ বিশ্বৰ বিপন্ন বা বিলুপ্তিৰ সংকটত পৰা জীৱসমূহৰ তথ্য সম্বলিত যি আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নথি IUCN (International Union for Conservation of Nature)-ৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়, তাকে সাধাৰণতে ৰেড ডাটা বুক বা চমুকৈ ৰেড ডাটা (Red Data) বুলি কোৱা হয়। ইয়াত পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তৰ উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱসমূহৰ বিলুপ্তিৰ আশংকাৰ মাত্ৰা পৰীক্ষা কৰি ইহঁতক বিভিন্ন শ্ৰেণীত (যেনে— বিলুপ্তপ্ৰায়, ভালনাৰেবল আদি) অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।
IUCN-ৰ ৰেড ডাটা বুকৰ নিয়ম অনুসৰি বিলুপ্তপ্ৰায় (Endangered), ভালনাৰেবল (Vulnerable) আৰু দুৰ্লভ বা বিৰল (Rare) প্ৰজাতিৰ সংজ্ঞাসমূহ তলত দিয়া হ’ল:
১/ বিলুপ্তপ্ৰায় বা সংকটগ্ৰস্ত প্ৰজাতি (Endangered Species)
সূত্ৰ: যিবোৰ জীৱ প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যা বৰ্তমান সময়ত অতি আশংকাজনকভাৱে হ্ৰাস পাইছে আৰু ইহঁতৰ বাসস্থান ইমান বেছিকৈ ধ্বংস হৈছে যে যদিহে ইহঁতক বিলুপ্ত কৰা কাৰকসমূহক জৰুৰীভাৱে ৰোধ কৰা নহয়, তেন্তে অনাগত নিকট ভৱিষ্যতে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে নাইকিয়া হৈ যোৱাৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা আছে, তেনে প্ৰজাতিক বিলুপ্তপ্ৰায় প্ৰজাতি বোলে।
উদাহৰণ: এছিয়াটিক সিংহ, সোণালী বান্দৰ, বাঘ।
২/ ভালনাৰেবল বা বিপন্নপ্ৰায় প্ৰজাতি (Vulnerable Species)
সূত্ৰ: যিবোৰ জীৱ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা বৰ্তমানলৈকে প্ৰকৃতিত প্ৰতিষ্ঠিত হৈ আছে যদিও ইহঁতৰ জনসংখ্যা আৰু বাসস্থান ক্ৰমান্বয়ে কমিবলৈ ধৰিছে, যাৰ ফলত সংৰক্ষণৰ সঠিক ব্যৱস্থা নল’লে অতি সোনকালে ইহঁত ওপৰত উল্লেখ কৰা ‘বিলুপ্তপ্ৰায়’ (Endangered) শ্ৰেণীত প্ৰৱেশ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে, তেনে প্ৰজাতিক ভালনাৰেবল প্ৰজাতি বোলে। সৰল অৰ্থত, ইহঁত বৰ্তমান বিলুপ্তপ্ৰায় নহয়, কিন্তু অতি স্পৰ্শকাতৰ বা বিপদৰ দিশে গতি কৰি থকা জীৱ।
উদাহৰণ: ভাৰতীয় এশিঙীয়া গঁড় (One-horned Rhino), বনৰীয়া ম’হ, নীলগিৰি লংগুৰ।
৩/ দুৰ্লভ বা বিৰল প্ৰজাতি (Rare Species)
সূত্ৰ: যিবোৰ জীৱ প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যা সমগ্ৰ পৃথিৱীতে জন্মগত বা প্ৰাকৃতিকভাৱেই অতি কম আৰু ইহঁত কোনো এক বিস্তীৰ্ণ অঞ্চলত পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে কেৱল মাত্ৰ কিছুমান অতি সৰু, নিৰ্দিষ্ট আৰু সুকীয়া ভৌগোলিক অঞ্চলতহে আৱদ্ধ হৈ থাকে, তেনে প্ৰজাতিক দুৰ্লভ বা বিৰল প্ৰজাতি বোলে। ইহঁত বৰ্তমান পোনে পোনে বিলুপ্তপ্ৰায় বা ভালনাৰেবল নহ'লেও অলপ পৰিৱেশীয় দুৰ্যোগ হ'লেই অতি সহজে ধ্বংস হৈ যোৱাৰ আশংকা থাকে।
উদাহৰণ: ৰঙা পাণ্ডা (Red Panda), কস্তুৰী মৃগ, মেঘালয়ৰ কলচী উদ্ভিদ।
10. বাসভূমিত সংৰক্ষণ আৰু বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষেণ বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিৰ পৰা বিলুপ্ত হৈ যোৱাৰ আশংকাত থকা বিভিন্ন উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণীক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ পৰিৱেশবিদসকলে ঘাইকৈ দুটা পদ্ধতিত সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰে। এই দুটা পদ্ধতি হ’ল— বাসভূমিত সংৰক্ষণ (In-situ Conservation) আৰু বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ (Ex-situ Conservation)।
তলত ইয়াৰ বিস্তৃত ধাৰণা আৰু উদাহৰণসমূহ আগবঢ়োৱা হ’ল:
১/ বাসভূমিত সংৰক্ষণ (In-situ Conservation)
ধাৰণা: যেতিয়া কোনো বিপদাপন্ন বা লুপ্তপ্ৰায় বন্যপ্ৰাণী আৰু উদ্ভিদক সিহঁতৰ নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান বা আদিভূমিৰ ভিতৰতে কোনো ধৰণৰ আমূল সালসলনি নকৰাকৈ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশতে সুৰক্ষা আৰু সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰা হয়, তাকে বাসভূমিত সংৰক্ষণ বা ইন-চিটু সংৰক্ষণ বোলে।
এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰটোক আইনগতভাৱে সুৰক্ষিত কৰা হয় যাতে জীৱসমূহে মানুহৰ বাধা নোহোৱাকৈ বংশবৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
উদাহৰণ:
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park): যেনে— কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (গঁড়ৰ বাবে) বা মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান।
বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuary): যেনে— পবিতৰা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য।
জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল (Biosphere Reserve): যেনে— ডিব্ৰু-ছৈখোৱা জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল।
পবিত্ৰ বননি (Sacred Groves): ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ বাবে সুৰক্ষিত কৰি ৰখা বনাঞ্চল (যেনে— মেঘালয়ৰ পবিত্ৰ বনাঞ্চলসমূহ)।
২/ বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ (Ex-situ Conservation)
ধাৰণা: যেতিয়া কোনো জীৱ প্ৰজাতি (উদ্ভিদ বা প্ৰাণী) নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থানত চিকাৰী, মহামাৰী বা বাসস্থান ধ্বংসৰ বাবে চৰম সংকটৰ মুখত পৰে, তেতিয়া সিহঁতক সেই বিপদাপন্ন বাসস্থানৰ পৰা আঁতৰাই আনি মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষ সুৰক্ষিত আৰু কৃত্ৰিম পৰিৱেশত মানুহৰ প্ৰত্যক্ষ তত্ত্বাৱধানত সংৰক্ষণ আৰু প্ৰতিপালন কৰা পদ্ধতিকে বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ বা এক্স-চিটু সংৰক্ষণ বোলে।
এই পদ্ধতিত বিশেষ প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত জীৱৰ বংশগতি ৰক্ষা কৰাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব দিয়া হয়।
উদাহৰণ:
চিৰিয়াখানা (Zoological Garden / Zoo): যেনে— গুৱাহাটীত থকা অসম ৰাজ্যিক চিৰিয়াখানা। ইয়াত বন্যপ্ৰাণীক কৃত্ৰিম পিঞ্জৰা বা আবদ্ধ স্থানত ৰাখি প্ৰতিপালন কৰা হয়।
উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Garden): য’ত পৃথিৱীৰ ভিন্ন প্ৰান্তৰ আপুৰুগীয়া আৰু বিলুপ্তপ্ৰায় উদ্ভিদসমূহ আনি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
বীজ বেংক আৰু জিন বেংক (Seed Bank and Gene Bank): ভৱিষ্যতৰ বাবে উদ্ভিদৰ বীজ বা জীৱৰ জিন অতি কম উষ্ণতাত বৈজ্ঞানিক গাঠনিৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত কৰি ৰখা স্থান।
ক্ৰায়’প্ৰিজাৰভেচন (Cryopreservation): তৰল নাইট্ৰ’জেনৰ সহায়ত অতি নিম্ন উষ্ণতাত সংকটাপন্ন জীৱৰ শুক্ৰাণু, ডিম্বাণু বা কলা (Tissue) সংৰক্ষণ কৰা পদ্ধতি।
11. NBPGR আৰু NBAGR ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি? ইহঁত ক'ত অৱস্থিত?
উত্তৰঃ উত্তৰঃ
NBPGR আৰু NBAGR হৈছে ভাৰতবৰ্ষৰ কৃষি আৰু পশুপালন খণ্ডৰ জৈৱ সম্পদ তথা জিনীয় বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰা দুখন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিষ্ঠান। ইহঁতৰ সম্পূৰ্ণ নাম আৰু অৱস্থিতি তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১/ NBPGR (এন.বি.পি.জি.আৰ.)
সম্পূৰ্ণ নাম: National Bureau of Plant Genetic Resources (ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্ভিদ জিনীয় সম্পদ ব্যুৰো)
অৱস্থিতি: এই প্ৰতিষ্ঠানখন ভাৰতৰ ৰাজধানী নতুন দিল্লী (New Delhi)-ত অৱস্থিত।
কাৰ্য: ই ঘাইকৈ কৃষি উপযোগী শস্য আৰু বিভিন্ন উদ্ভিদৰ বীজ, জিন তথা বংশগত সম্পদসমূহ ভৱিষ্যতৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰাৰ কাম কৰে।
২/ NBAGR (এন.বি.এ.জি.আৰ.)
সম্পূৰ্ণ নাম: National Bureau of Animal Genetic Resources (ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰাণী জিনীয় সম্পদ ব্যুৰো)
অৱস্থিতি: এই প্ৰতিষ্ঠানখন হাৰিয়ানা ৰাজ্যৰ কাৰ্নাল (Karnal, Haryana)-ত অৱস্থিত।
কাৰ্য: ই ঘাইকৈ ঘৰচীয়া পশুধন আৰু চৰাই (যেনে— গৰু, ম’হ, ছাগলী, কুকুৰা আদি)-ৰ থলুৱা জাতসমূহৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য চিনাক্তকৰণ আৰু সংৰক্ষণৰ কাম কৰে।
12. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ স্তৰ সমূহৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰকৃতিবিজ্ঞানী তথা সমাজ-জীৱবিজ্ঞানী এডৱাৰ্ড ৱিলচনৰ (Edward Wilson) মতে, জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক প্ৰধানকৈ তিনিটা মূল স্তৰ বা শ্ৰেণীত ভাগ কৰি অধ্যয়ন কৰা হয়। এই স্তৰসমূহে আণৱিক পৰ্যায়ৰ পৰা আৰম্ভ কৰি একোটা বিশাল পৰিৱেশ তন্ত্ৰলৈকে থকা জীৱৰ ভিন্নতাক প্ৰতিফলিত কৰে।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ এই তিনিটা প্ৰধান স্তৰ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য (Genetic Diversity)
কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত থকা জিনৰ (Gene) ভিন্নতা, পৰিৱৰ্তন বা বৈচিত্ৰ্যতাকে জিনীয় বৈচিত্ৰ্য বোলে। এয়া জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ আটাইতকৈ প্ৰাথমিক আৰু আণৱিক স্তৰ। একেটা প্ৰজাতিৰ জীৱ হোৱা সত্ত্বেও জিনীয় গঠনৰ তাৰতম্যৰ বাবে ইহঁতৰ বাহ্যিক আকৃতি, বৰণ, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা আৰু গুণাগুণ বেলেগ বেলেগ হয়।
গুৰুত্ব: এই বৈচিত্ৰ্যই কোনো এটা প্ৰজাতিক সলনি হৈ থকা জলবায়ু বা পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজন (Adaptation) কৰাত সহায় কৰে। যি প্ৰজাতিৰ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য যিমান বেছি, সেই প্ৰজাতিটো বিলুপ্ত হোৱাৰ আশংকা সিমান কম।
উদাহৰণ: ভাৰতবৰ্ষত ৫০,০০০ তকৈও অধিক ভিন্ন জাতৰ ধান আৰু ১,০০০ তকৈও অধিক প্ৰকাৰৰ আম পোৱা যায়। ঔষধি উদ্ভিদ 'ৰাওলফিয়া ভমিটৰিয়া' (Rauwolfia vomitoria)-ৰ পৰা পোৱা 'ৰিচাৰ্পিন' (Reserpine) নামৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থটোৰ গাঢ়তা আৰু ক্ষমতা ভিন্ন হিমালয় অঞ্চলত ইয়াৰ জিনীয় ভিন্নতাৰ বাবেই সুকীয়া সুকীয়া হয়।
২/ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য (Species Diversity)
কোনো এক নিৰ্দিষ্ট ভৌগোলিক অঞ্চল বা পৰিৱেশত বাস কৰা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ ভিন্নতা, প্ৰাচুৰ্য আৰু ইহঁতৰ সংখ্যাগত অনুপাতকে প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য বোলে। এয়া জীৱ জগতৰ আটাইতকৈ স্পষ্ট আৰু দৃশ্যমান স্তৰ।
গুৰুত্ব: কোনো এটা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰত প্ৰজাতিৰ সংখ্যা যিমান বেছি হ’ব, সেই পৰিৱেশটো সিমানেই সুস্থিৰ আৰু চহকী হ’ব। প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য জুখিবলৈ 'প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি' (Species richness - এটা অঞ্চলত থকা মুঠ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উদাহৰণ: ভাৰতৰ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাত পোৱা উভচৰ প্ৰাণীৰ (Amphibians যেনে— ভেকুলী) প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য পূব ঘাট পৰ্বতমালাতকৈ বহু বেছি। ঠিক তেনেদৰে এখন বৰ্ষাৰণ্যত থকা গছ-গছনি আৰু চৰাই-চিৰিকটিৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য এখন মৰুভূমিতকৈ বহুত বেছি হয়।
৩/ পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক বা পৰিৱেশীয় বৈচিত্ৰ্য (Ecosystem Diversity)
কোনো এটা বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চল বা দেশৰ ভিতৰত থকা ভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাসস্থান, পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বা পৰিস্থিতিতন্ত্ৰৰ ভিন্নতাকে পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক বৈচিত্ৰ্য বোলে। এয়া জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ আটাইতকৈ উচ্চ আৰু বহুল স্তৰ। পৃথিৱীৰ ভিন ভিন অঞ্চলৰ জলবায়ু, মাটি আৰু ভূ-প্ৰকৃতি বেলেগ হোৱাৰ বাবে তাত সুকীয়া সুকীয়া পৰিৱেশ তন্ত্ৰ গঢ়ি উঠে।
গুৰুত্ব: ই বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱৰ বাবে সুকীয়া বাসস্থান, খাদ্য শৃংখল আৰু পুষ্টি চক্ৰ প্ৰদান কৰে।
উদাহৰণ: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক বৈচিত্ৰ্য অনন্য। ইয়াত একেলগে মৰুভূমি, চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য (Rainforest), মেনগ্ৰোভ বা লুণীয়া জলাহ বন (Mangrove), প্ৰৱাল প্ৰাচীৰ (Coral reef), তৃণভূমি (Grasslands) আৰু নদী-জলাশয়ৰ দৰে ভিন্ন ধৰণৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰ দেখিবলৈ পোৱা যায়, যিটো স্কটলেণ্ড বা নৰৱেৰ দৰে স্কটলেণ্ডীয় দেশসমূহতকৈ বহুত বেছি।
13. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ আৰ্হি সমূহৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ সকলো ঠাইতে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সমান নহয়। ভৌগোলিক অৱস্থান, জলবায়ু, উত্তাপ আৰু বৰষুণৰ তাৰতম্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জীৱ জগতৰ বিতৰণ ভিন্ন হোৱা দেখা যায়। প্ৰকৃতি বিজ্ঞানীসকলে পৃথিৱীৰ বুকুত জীৱৰ এই অসম বিতৰণক ঘাইকৈ দুটা প্ৰধান আৰ্হি বা প্ৰৱণতাৰ (Patterns of Biodiversity) সহায়ত আলোচনা কৰিছে।
তলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ এই দুটা মূল আৰ্হি বিস্তংভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল:
১/ অক্ষীয় প্ৰৱণতা বা অক্ষাংশীয় নতি মাত্ৰা (Latitudinal Gradients)
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ আটাইতকৈ স্পষ্ট আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰ্হিটো হৈছে অক্ষাংশীয় প্ৰৱণতা। পৃথিৱীৰ বিষুৱৰেখাৰ (Equator) পৰা আমি যিমানেই মেৰু অঞ্চলৰ (Poles) দিশলৈ গতি কৰোঁ, সিমানেই উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাই আহে।
বিষুৱীয় অঞ্চলৰ চহকী বৈচিত্ৰ্য: বিষুৱৰেখাৰ ওচৰৰ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত আটাইতকৈ বেছি জৈৱ বৈচিত্ৰ্য দেখা যায়। ইয়াৰ বিপৰীতে নাতিশীতোষ্ণ বা মেৰু অঞ্চলত প্ৰজাতিৰ সংখ্যা বহুত কম।
উদাহৰণ: বিষুৱৰেখাৰ নিচেই ওচৰত থকা কলম্বিয়াত প্ৰায় ১,৪০০ বিধ চৰাইৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়। আনহাতে, অলপ ওপৰত থকা নিউয়ৰ্কত ১০৫ বিধ আৰু একেবাৰে মেৰু অঞ্চলৰ ওচৰৰ গ্ৰীণলেণ্ডত মাত্ৰ ৫৬ বিধ চৰাইৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়। আমাজনৰ ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য (Amazon Rainforest) পৃথিৱীৰ ভিতৰতে আটাইতকৈ চহকী জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ অঞ্চল।
ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বেছি হোৱাৰ কাৰণ:
পৰিৱেশৰ সুস্থিৰতা: মেৰু অঞ্চলৰ দৰে ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত বাৰে বাৰে বৰফাবৃত (Glaciation) হোৱা নাছিল, যাৰ বাবে জীৱই ক্ৰমবিকাশৰ বাবে লাখ লাখ বছৰ ধৰি এক সুস্থিৰ পৰিৱেশ পাইছিল।
অধিক সূৰ্যৰ পোহৰ: এই অঞ্চলত প্ৰচুৰ পৰিমাণে সৌৰ শক্তি উপলব্ধ হয়, যিয়ে উদ্ভিদৰ উৎপাদিকা শক্তি (Productivity) বৃদ্ধি কৰে আৰু পৰোক্ষভাৱে অধিক প্ৰজাতিক জীয়াই থকাত সহায় কৰে।
নিয়মিত জলবায়ু: ইয়াৰ ঋতুভিত্তিক পৰিৱৰ্তনসমূহ অতি কম আৰু পূৰ্বানুমান কৰিব পৰা বিধৰ হয়।
২/ প্ৰজাতি আৰু এলেকাৰ সম্পৰ্ক (Species-Area Relationships)
জাৰ্মান প্ৰকৃতিবিদ তথা ভূগোলবিজ্ঞানী আলেকজেণ্ডাৰ ভন হামবল্ডে (Alexander von Humboldt) দক্ষিণ আমেৰিকাৰ অৰণ্যত চলোৱা গৱেষণাৰ অন্তত এই অনন্য আৰ্হিটো আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
মূল ধাৰণা: হামবল্ডে লক্ষ্য কৰিছিল যে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত অন্বেষণ বা অনুসন্ধান কৰা এলেকাৰ পৰিমাণ (Area) যিমানেই বৃদ্ধি কৰা হয়, সিমানেই সেই অঞ্চলটোত থকা প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি (Species richness) বৃদ্ধি পায়। কিন্তু ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট সীমা (Limit) থাকে, অৰ্থাৎ এটা সীমাৰ পিছত এলেকা বঢ়ালেও প্ৰজাতিৰ সংখ্যা আৰু নোবাঢ়ে।
গাণিতিক ৰূপ: যদি আমি একোটা ডাঙৰ অঞ্চলৰ (যেনে— সমগ্ৰ মহাদেশ) বাবে প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি আৰু এলেকাৰ সম্পৰ্ক এটা গ্ৰাফ কাকতত দেখুৱাওঁ, তেন্তে ই এটা আয়তীয় পৰাবৃত্ত (Rectangular Hyperbola) ৰূপ লয়।
লগাৰিডমৰ স্কেলত (Logarithmic scale) এই সম্পৰ্কটো এটা সৰল ৰেখা হয় আৰু ইয়াক তলৰ সমীকৰণটোৰ দ্বাৰা প্ৰকাশ কৰা হয়:
log S = log C + Z log A
ক’ত,
S = (প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি (Species richness)
A = (এলেকা বা মাটিকেলি (Area)
Z =(ৰেখাডালৰ ঢাল (Slope of the line বা Regression coefficient)
C = (Y-ছেদক (Y-intercept)
Z-ৰ গুৰুত্ব: সাধাৰণতে এটা সৰু অঞ্চলৰ বাবে $Z$ ৰ মান $0.1$ ৰ পৰা $0.2$ ৰ ভিতৰত থাকে, ই জীৱৰ শ্ৰেণী বা অঞ্চলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। কিন্তু যদি আমি সমগ্ৰ মহাদেশখনৰ দৰে এক অতি বিশাল এলেকাৰ বিশ্লেষণ কৰোঁ, তেন্তে এই ৰেখাৰ ঢাল বহুত থিয় হৈ পৰে আৰু $Z$ ৰ মান $0.6$ ৰ পৰা $1.2$ লৈকে বৃদ্ধি পায়।
14. জৈৱ উষ্ণ অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱ উষ্ণ অঞ্চল বা বায়’ডাইভাৰ্চিটী হটস্পট (Biodiversity Hotspots) হৈছে পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ স্পৰ্শকাতৰ আৰু জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰে চহকী ভৌগোলিক অঞ্চল। ব্ৰিটিছ পৰিৱেশবিদ নৰমেন মায়াৰ্চে আগবঢ়োৱা ধাৰণা অনুসৰি, এটা অঞ্চলক জৈৱ উষ্ণ অঞ্চল হিচাপে চিহ্নিত কৰিবলৈ আৰু ইয়াৰ সুকীয়া পৰিচয় বৰ্তাই ৰাখিবলৈ কিছুমান বিশেষ বৈশিষ্ট্য থকাটো প্ৰয়োজন।
জৈৱ উষ্ণ অঞ্চলসমূহৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১/ উচ্চ মাত্ৰাৰ প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধি (High Species Richness)
জৈৱ উষ্ণ অঞ্চলসমূহৰ প্ৰথম আৰু প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে যে এই অঞ্চলবোৰত উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱৰ প্ৰজাতিৰ সংখ্যা অতি উচ্চ হাৰত পোৱা যায়। পৃথিৱীৰ আন ঠাইৰ তুলনাত ইয়াত জীৱ জগতৰ ঘনত্ব বহুত বেছি।
২/ থলুৱা প্ৰজাতিৰ প্ৰাচুৰ্য (High Degree of Endemism)
এই অঞ্চলসমূহত প্ৰচুৰ পৰিমাণে থলুৱা প্ৰজাতি (Endemic Species) পোৱা যায়। থলুৱা প্ৰজাতি মানে হৈছে যিবোৰ জীৱ (উদ্ভিদ বা প্ৰাণী) কেৱল সেই বিশেষ ভৌগোলিক অঞ্চলটোৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ অন্য ক’তো প্ৰাকৃতিকভাৱে পোৱা নাযায়।
চৰ্ত: আই.ইউ.চি.এন. (IUCN) ৰ নিয়ম অনুসৰি, এটা অঞ্চল হটস্পট হ’বলৈ হ’লে তাত অতি কমেও ১,৫০০ বিধ থলুৱা সংবাহী উদ্ভিদ (Vascular Plants) থকাটো বাধ্যতামূলক।
৩/ চৰম বিলুপ্তিৰ সংকট বা ভাবুকি (High Degree of Threat)
জৈৱ উষ্ণ অঞ্চলসমূহ বৰ্তমান সময়ত মানৱ কাৰ্যকলাপৰ বাবে আটাইতকৈ বেছি বিপদাপন্ন বা ধ্বংসৰ মুখত পৰা অঞ্চল। ইয়াত বনাঞ্চল ধাৰাবাহিকভাৱে ধ্বংস হৈ থকাৰ বাবে জীৱকূলৰ বিলুপ্তিৰ সম্ভাৱনা অতি প্ৰকট।
চৰ্ত: কোনো অঞ্চল হটস্পট হ’বলৈ হ’লে তাৰ মূল প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ অন্ততঃ ৭০% ইতিমধ্যে ধ্বংস বা সংকুচিত হৈ যাব লাগিব।
৪/ সুকীয়া জলবায়ু আৰু ভৌগোলিক অৱস্থান (Unique Climate and Topography)
প্ৰায়বোৰ জৈৱ উষ্ণ অঞ্চলেই পৃথিৱীৰ ক্ৰান্তীয় (Tropical) বা পাৰ্বত্য অঞ্চলত অৱস্থিত। এই অঞ্চলসমূহৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু (প্ৰচুৰ বৰষুণ আৰু সূৰ্যৰ পোহৰ) এক নিৰ্দিষ্ট আৰ্হিৰ হয়, যিয়ে নতুন নতুন প্ৰজাতিৰ ক্ৰমবিকাশত (Speciation) সহায় কৰে।
৫/ জিনীয় বৈচিত্ৰ্যৰ ভঁৰাল (Rich Genetic Pool)
প্ৰজাতিৰ ভিন্নতাৰ লগতে এই অঞ্চলসমূহত থকা জীৱবোৰৰ মাজত জিনীয় বৈচিত্ৰ্যও (Genetic Diversity) প্ৰচুৰ পৰিমাণে দেখা যায়। ই ভৱিষ্যতৰ বাবে প্ৰাকৃতিক ঔষধ, নতুন শস্যৰ জাত আৰু বিজ্ঞানৰ গৱেষণাৰ বাবে এক ডাঙৰ জিন ভঁৰাল হিচাপে কাম কৰে।
৬/ মানৱ নিৰ্ভৰশীলতা আৰু সংঘাত (Human Pressure)
এই অঞ্চলসমূহৰ আশে-পাশে বা ভিতৰত মানুহৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব প্ৰায়ে বেছি হয়। ইয়াৰ ফলত প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংগ্ৰহ, অবৈধ চিকাৰ আৰু বেদখলৰ দৰে সমস্যাই দেখা দিয়ে, যাৰ ফলত মানুহ আৰু বন্যপ্ৰাণীৰ মাজত সংঘাত তীব্ৰতৰ হৈ পৰে।
মনত ৰখাৰ কথা: বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বত এনে ৩৬ টা অঞ্চল চিহ্নিত কৰা হৈছে, যিয়ে পৃথিৱীৰ মাত্ৰ ২.৪% ভূমিভাগ আগুৰি আছে যদিও ইয়াত পৃথিৱীৰ প্ৰায় ৫০% উদ্ভিদ আৰু ৪২% স্থলচৰ মেৰুদণ্ডী প্ৰাণী কেৱল থলুৱা প্ৰজাতি হিচাপে পোৱা যায়। ভাৰতৰ পূব হিমালয় আৰু পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা ইয়াৰ অন্যতম উদাহৰণ।
15. ভাৰত এখন বৃহৎ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য ৰাষ্ট্ৰ বাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষক বিশ্বৰ অন্যতম "মেগা-ডাইভাৰ্চিটী দেশ" (Mega-diverse Nation) বা বৃহৎ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ৰাষ্ট্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ ভিতৰত থকা এনে অতি-জৈৱবৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ ১৭ খন দেশৰ ভিতৰত ভাৰতবৰ্ষ অন্যতম। পৃথিৱীৰ মুঠ ভূখণ্ডৰ মাত্ৰ ২.৪% মাটিকালি আৰু কঢ়িয়াই লৈ ফুৰা সত্ত্বেও, সমগ্ৰ বিশ্বৰ প্ৰায় ৭% ৰ পৰা ৮% জীৱ প্ৰজাতি কেৱল ভাৰতবৰ্ষতে পোৱা যায়।
তলত উল্লেখ কৰা মূল কাৰকসমূহৰ বাবে ভাৰতক এখন বৃহৎ জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ৰাষ্ট্ৰ বুলি কোৱা হয়:
১/ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুৰ প্ৰচুৰ বৈচিত্ৰ্য
ভাৰতৰ ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ু এক অপূৰ্ব বৈচিত্ৰ্যৰে ভৰা। দেশখনৰ এফালে থকা ওখ বৰফাবৃত হিমালয় পৰ্বতমালা, আনফালে ৰাজস্থানৰ শুকান থৰ মৰুভূমি, দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি, সিন্ধু-গাংগেয় সমভূমি, উত্তৰ-পূবৰ ঘন অৰণ্য আৰু দক্ষিণৰ সুদীৰ্ঘ সাগৰীয় উপকূল— এই আটাইবোৰে সুকীয়া সুকীয়া পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বা বাসস্থানৰ সৃষ্টি কৰিছে। এই ভিন্ন জলবায়ুৰ বাবেই ইয়াত সকলো ধৰণৰ জীৱই জীয়াই থকাৰ অনুকূল পৰিৱেশ পায়।
২/ উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী প্ৰজাতিৰ বিশাল সংখ্যা
ভাৰতবৰ্ষ প্ৰজাতিৰ সমৃদ্ধিৰ (Species Richness) দিশৰ পৰা অত্যন্ত চহকী।
উদ্ভিদ জগত: ভাৰতত প্ৰায় ৪৫,০০০ তকৈও অধিক উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়, যাৰ বাবে উদ্ভিদ বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ স্থান বিশ্বৰ ভিতৰত দশম আৰু এছিয়াৰ ভিতৰত চতুৰ্থ।
প্ৰাণী জগত: ইয়াত প্ৰায় ৯১,০০০ তকৈও অধিক প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়, য’ত হাজাৰ হাজাৰ চৰাই, স্তন্যপায়ী, সৰীসৃপ, উভচৰ আৰু কীট-পতংগ অন্তৰ্ভুক্ত।
৩/ ৪ টা বিশ্বখ্যাত জৈৱ উষ্ণ অঞ্চল বা হটস্পট (Hotspots)
সমগ্ৰ বিশ্বত চিহ্নিত কৰা ৩৬ টা অতি স্পৰ্শকাতৰ উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ অঞ্চলৰ (Biodiversity Hotspots) ভিতৰত ৪ টা হটস্পট ভাৰতবৰ্ষত অৱস্থিত। এইসমূহ হ’ল— পূব হিমালয়, পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা, ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চল আৰু সুন্দালেণ্ড (আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ)। এই অঞ্চলসমূহ বিশ্বৰ আটাইতকৈ ঘন আৰু চহকী জীৱকূলৰ বাসস্থান।
৪/ থলুৱা প্ৰজাতিৰ প্ৰাচুৰ্য (High Endemism)
ভাৰতত বহুত এনে জীৱ পোৱা যায়, যিবোৰ পৃথিৱীৰ অন্য ক'তো দেখিবলৈ পোৱা নাযায়। ভাৰতৰ প্ৰায় ৩৩% উদ্ভিদ প্ৰজাতি কেৱল ভাৰতৰে থলুৱা প্ৰজাতি। প্ৰাণীৰ ভিতৰত পশ্চিম ঘাটৰ সিংহপুচ্ছ বান্দৰ (Lion-tailed Macaque), নীলগিৰি তাহৰ আৰু অসমৰ সোণালী বান্দৰ কেৱল এই অঞ্চলসমূহতে আৱদ্ধ।
৫/ চহকী কৃষি-জৈৱবৈচিত্ৰ্য (Agro-biodiversity)
ভাৰতক বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ শস্য আৰু পোহনীয়া জন্তুৰ উৎপত্তিস্থল বা মূল কেন্দ্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়। ভাৰতীয় কৃষিজাত সামগ্ৰীৰ মাজত থকা জিনীয় বৈচিত্ৰ্য অবিশ্বাস্য। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতত কেৱল ধানৰে ৫০,০০০ তকৈও অধিক থলুৱা জাত আৰু আমৰ ১,০০০ তকৈও অধিক প্ৰকাৰ পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও মাহজাতীয় শস্য, কুঁহিয়াৰ, আদা, হালধি আৰু ক dলা জালুকৰ আদিম উৎস ভাৰতবৰ্ষই।
৬/ ১০ টা জৈৱ-ভৌগোলিক মণ্ডল (Biogeographic Zones)
অধ্যয়নৰ সুবিধাৰ্থে ভাৰতীয় বন্যজীৱ প্ৰতিষ্ঠানে সমগ্ৰ ভাৰতক ১০ টা সুকীয়া জৈৱ-ভৌগোলিক মণ্ডলত ভাগ কৰিছে (যেনে— ট্ৰান্স হিমালয়, গাংগেয় সমভূমি, উত্তৰ-পূব ভাৰত, দ্বীপপুঞ্জ আদি)। প্ৰতিটো মণ্ডলৰে নিজস্ব এক স্বতন্ত্ৰ জীৱ সম্ভাৰ আছে, যিয়ে দেশখনৰ সামগ্ৰিক জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক এক বৃহৎ মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।
সামৰণি: সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, মৰুভূমিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বৰ্ষাৰণ্যলৈকে আৰু হিমালয়ৰ উচ্চ শৃংগৰ পৰা সাগৰৰ প্ৰৱাল প্ৰাচীৰলৈকে সকলো ধৰণৰ প্ৰাকৃতিক বৈচিত্ৰ্য একেটা ভূখণ্ডতে বিদ্যমান বাবেই ভাৰত বিশ্বৰ বুকুত এখন অনন্য আৰু গৌৰৱোজ্জ্বল বৃহৎ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ৰাষ্ট্ৰ।
16. মানুহ আৰু বণ্য জীৱৰ সংঘাতৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ যেতিয়া মানুহ আৰু বন্য জীৱ-জন্তুৰ প্ৰয়োজনীয়তা বা আচৰণৰ মাজত পাৰস্পৰিক সংঘাত ঘটে আৰু ইয়াৰ ফলত মানৱ সমাজ তথা বন্যপ্ৰাণী— দুয়োপক্ষৰে ঋণাত্মক প্ৰভাৱ বা ক্ষতিসাধন হয়, তাকে মানুহ আৰু বন্য জীৱৰ সংঘাত বুলি কোৱা হয়। বৰ্তমান সময়ত এয়া সমগ্ৰ বিশ্বৰে, বিশেষকৈ অসম তথা ভাৰতবৰ্ষৰ এক অন্যতম ভয়াৱহ পৰিৱেশীয় আৰু সামাজিক সমস্যা।
১/ সংঘাতৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ:
বাসস্থান ধ্বংস আৰু বেদখল: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে বনাঞ্চল কাটি খেতি-মাটি বা ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ফলত বন্য জীৱই বাসস্থান হেৰুৱাই লোকালয়লৈ ওলাই আহিবলগীয়া হয়।
প্ৰাকৃতিক কৰিডৰ বা হাতী-ডাঙি ধ্বংস: জন্তুবোৰে এঠাইৰ পৰা আনঠাইলৈ অহা-যোৱা কৰা পৰম্পৰাগত পথসমূহৰ মাজত ৰে'লপথ, ঘাইপথ বা উদ্যোগ নিৰ্মাণ কৰাৰ বাবে সিহঁতৰ যাতায়াত ব্যাহত হৈ পৰে আৰু সিহঁত গাঁৱত সোমাই পৰে।
খাদ্য আৰু পানীৰ নাটনি: বনাঞ্চলৰ ভিতৰত প্ৰাকৃতিক খাদ্য আৰু পানীৰ অভাৱ হ'লে হাতীয়ে খেতিৰ ধান খাবলৈ বা বাঘ-নাহৰফুটুকীয়ে পোহনীয়া গৰু-ছাগলী চিকাৰ কৰিবলৈ গাঁৱলৈ আহে।
অসংৰক্ষিত উন্নয়নমূলক কাৰ্য: বনাঞ্চলৰ কাষতে ইটাভাটা, ক্ৰেচাৰ মিল বা ডাঙৰ ৰিজৰ্ট আদি গঢ়ি তোলাৰ ফলত বন্যপ্ৰাণীসমূহ বিত্ৰস্ত হৈ পৰে।
২/ সংঘাতৰ ভয়াবহ পৰিণতি বা প্ৰভাৱ:
প্ৰাণহানি আৰু আঘাত: বন্য জন্তুৰ (বিশেষকৈ হাতী বা বাঘ) আক্ৰমণত প্ৰতি বছৰে বহুসংখ্যক মানুহৰ মৃত্যু হয়। একেদৰে মানুহৰ প্ৰতি আক্ৰমণত বা ৰে'লৰ খুন্দাত, বিদ্যুৎস্পৃষ্ট হৈ বহু বন্যপ্ৰাণীৰো মৃত্যু ঘটে।
অৰ্থনৈতিক ক্ষতি: বনৰীয়া হাতীৰ জাকে বিঘাই বিঘাই থকা পকা ধাননি পথাৰ তহিলং কৰে আৰু গাঁৱৰ দৰিদ্ৰ মানুহৰ ঘৰ-দুৱাৰ ভাঙি থৈ যায়।
পোহনীয়া জীৱ-জন্তুৰ ক্ষতি: নাহৰফুটুকী বা বাঘে গাঁৱত সোমাই মানুহৰ গৰু, ছাগলী, কুকুৰ আদি খাই পেলায়, যাৰ ফলত কৃষকসকল আৰ্থিক লোকচানৰ সন্মুখীন হয়।
মানসিক ত্ৰাস: সংঘাত প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহৰ ৰাইজ সদায় এক ভয় আৰু শংকাৰ মাজত দিন কটাবলগীয়া হয়।
৩/ সংঘাত হ্ৰাস কৰাৰ উপায় বা সমাধান:
বন্যপ্ৰাণী কৰিডৰসমূহৰ সুৰক্ষা: বন্য জীৱ অহা-যোৱা কৰা পৰম্পৰাগত পথ বা কৰিডৰসমূহ সকলো ধৰণৰ বেদখলৰ পৰা মুক্ত কৰিব লাগিব।
প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ পুনৰুদ্ধাৰ: বনাঞ্চলৰ ভিতৰত থকা বেদখল উচ্ছেদ কৰি তাত বন্যপ্ৰাণীৰ উপযোগী খাদ্য-গছ ৰোপণ কৰিব লাগিব আৰু পানীৰ বাবে পুখুৰী আদিৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব।
প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: বনাঞ্চলৰ সীমাত সৌৰশক্তি চালিত বৈদ্যুতিক তাঁৰৰ বেৰ (Solar fencing) দিয়া, যাতে জন্তু বাহিৰলৈ ওলাই আহিব নোৱাৰে। লগতে ড্ৰোন (Drone) বা থাৰ্মেল কেমেৰাৰ সহায়ত জন্তুৰ গতিবিধি নিৰীক্ষণ কৰা।
তৎকালীন ক্ষতিপূৰণ ব্যৱস্থা: বন্যপ্ৰাণীৰ দ্বাৰা কাৰোবাৰ জীৱন বা সম্পত্তিৰ ক্ষতি হ’লে চৰকাৰে অতি সোনকালে উচিত ক্ষতিপূৰণ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগে, যাতে ৰাইজে জন্তুৰ ওপৰত প্ৰতিশোধমূলক আক্ৰমণ নকৰে।
ৰাজহুৱা সজাগতা বৃদ্ধি: বন্যপ্ৰাণী লোকালয়ত সোমালে তাক জোকাই নোলোৱাকৈ বা খেদি চেলফি ল'বলৈ চেষ্টা নকৰাকৈ কেনেকৈ সুৰক্ষিত দূৰত্বত থাকিব লাগে, সেই বিষয়ে স্থানীয় ৰাইজক প্ৰশিক্ষণ দিয়া উচিত।
17. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণৰ বিষয়ে টোকা লিখা।
উত্তৰঃ উত্তৰঃ
জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ (Conservation of Biodiversity)
পৃথিৱীৰ বুকুত থকা সকলো ধৰণৰ লাগতিয়াল তথা বিপন্ন উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱসমূহক বিলুপ্তিৰ হাতৰ পৰা ৰক্ষা কৰা, ইহঁতৰ বাসস্থানসমূহ সুৰক্ষিত কৰা আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহৰ বিজ্ঞানসন্মতভাৱে সঠিক ব্যৱহাৰ কৰাকে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ বোলে। বৰ্তমান সময়ত মানৱ জাতিৰ অস্তিত্ব ৰক্ষা আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য অটুট ৰাখিবলৈ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ কৰাটো অতি অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছে।
পৰিৱেশ বিজ্ঞানীসকলে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ বাবে প্ৰধানকৈ দুটা গোলকীয় পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে। তলত ইয়াৰ বিস্তৃত বিৱৰণ দিয়া হ’ল:
১/ বাসভূমিত সংৰক্ষণ (In-situ Conservation)
যেতিয়া কোনো বিপদাপন্ন বা লুপ্তপ্ৰায় জীৱক সিহঁতৰ নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান বা আদিভূমিৰ ভিতৰতে কোনো ধৰণৰ কৃত্ৰিম সালসলনি নকৰাকৈ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হয়, তাকে বাসভূমিত সংৰক্ষণ বোলে। এই পদ্ধতিত সমগ্ৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰটোক আইনগতভাৱে সুৰক্ষিত কৰি বন্যপ্ৰাণীক মুক্তভাৱে বংশবৃদ্ধি কৰাৰ পৰিৱেশ দিয়া হয়।
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Park): চৰকাৰৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণৰূপে সুৰক্ষিত অঞ্চল, য’ত মানুহৰ প্ৰৱেশ, চিকাৰ বা গছ কটা সম্পূৰ্ণ নিষিদ্ধ। (যেনে— কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান)।
বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuary): কোনো এক বিশেষ প্ৰজাতিক সংৰক্ষণ কৰিবলৈ গঠন কৰা অঞ্চল, য’ত চৰকাৰী অনুমতি সাপেক্ষে সীমিত পৰিমাণে মানুহৰ কাম-কাজ চলিব পাৰে। (যেনে— পবিতৰা অভয়াৰণ্য)।
জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল (Biosphere Reserve): একোটা অতি বিশাল সুৰক্ষিত স্থলীয় বা উপকূলীয় অঞ্চল, য’ত আদিবাসী মানুহৰ পৰম্পৰাগত জীৱনশৈলী আৰু প্ৰকৃতি— দুয়োটাকে একেলগে সংৰক্ষণ কৰা হয়। (যেনে— মানস জীৱমণ্ডল সংৰক্ষিত অঞ্চল)।
পবিত্ৰ বননি (Sacred Groves): ধৰ্মীয় আৰু সাংস্কৃতিক বিশ্বাসৰ বাবে স্থানীয় ৰাইজে কোনো কুঠাৰ স্পৰ্শ নকৰাকৈ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা অৰণ্যখণ্ড।
২/ বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ (Ex-situ Conservation)
যেতিয়া কোনো জীৱ প্ৰজাতি নিজৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থানত চিকাৰী, মহামাৰী বা বাসস্থান ধ্বংসৰ বাবে চৰম সংকটৰ মুখত পৰে, তেতিয়া সিহঁতক সেই বিপদাপন্ন বাসস্থানৰ পৰা আঁতৰাই আনি মানৱ-নিৰ্মিত বিশেষ সুৰক্ষিত পৰিৱেশত মানুহৰ প্ৰত্যক্ষ তত্ত্বাৱধানত সংৰক্ষণ আৰু প্ৰতিপালন কৰা পদ্ধতিকে বাসভূমিৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ বোলে।
চিৰিয়াখানা (Zoological Parks / Zoo): য’ত বিপন্ন বন্যপ্ৰাণীক সুৰক্ষিত পিঞ্জৰা বা কৃত্ৰিম আবদ্ধ স্থানত ৰাখি খাদ্য আৰু চিকিৎসা প্ৰদান কৰা হয়। (যেনে— অসম ৰাজ্যিক চিৰিয়াখানা)।
উদ্ভিদ উদ্যান (Botanical Gardens): আপুৰুগীয়া আৰু বিলুপ্তপ্ৰায় উদ্ভিদসমূহ আনি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰে সংৰক্ষণ আৰু গৱেষণা কৰা উদ্যান।
জিন বা বীজ বেংক (Gene / Seed Bank): ভৱিষ্যতৰ বাবে উদ্ভিদৰ বীজ বা জীৱৰ জিন, শুক্ৰাণু, ডিম্বাণু আদি অতি কম উষ্ণতাত (যেনে— তৰল নাইট্ৰ’জেনৰ সহায়ত $-196^\circ\text{C}$ উষ্ণতাত ক্ৰায়’প্ৰিজাৰভেচন পদ্ধতিৰে) বৈজ্ঞানিক গাঠনিৰ ভিতৰত সুৰক্ষিত কৰি ৰখা স্থান।
জৈৱ বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ গোলকীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় পদক্ষেপসমূহ:
IUCN আৰু ৰেড ডাটা বুক: বিশ্বজুৰি বিপন্ন জীৱসমূহৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰি সংৰক্ষণৰ সজাগতা বৃদ্ধি কৰা।
আইনী ব্যৱস্থা: ভাৰত চৰকাৰে ১৯৭২ চনত "বন্যপ্ৰাণী সুৰক্ষা আইন" (Wildlife Protection Act, 1972) আৰু ২০০২ চনত "জৈৱ বৈচিত্ৰ্য আইন" (Biological Diversity Act, 2002) প্ৰণয়ন কৰি চোৰাং চিকাৰ আৰু বনাঞ্চল ধ্বংসক এক দণ্ডনীয় অপৰাধ হিচাপে ঘোষণা কৰিছে।
বিশেষ প্ৰকল্প: বিপন্ন প্ৰজাতিসমূহৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰিবলৈ চৰকাৰে বিশেষ আঁচনি হাতত লৈছে, যেনে— ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প (Project Tiger, 1973) আৰু হস্তী প্ৰকল্প (Project Elephant, 1992)।
সামৰণি: সংক্ষেপে ক’বলৈ গ’লে, জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ’ল পৃথিৱী নামৰ এই ধুনীয়া গ্ৰহটোৰ প্ৰাণস্পন্দন। ইয়াক সংৰক্ষণ কৰাটো কেৱল চৰকাৰ বা বন বিভাগৰ কাম নহয়, এয়া আমাৰ প্ৰতিজন নাগৰিকৰে এক নৈতিক আৰু সাংবিধানিক কৰ্তব্য।
18. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সেৱা বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই বা আমাৰ চৌপাশৰ পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই (Ecosystem) মানৱ জাতিৰ কল্যাণ, জীয়াই থকা আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰগতিৰ বাবে বিনামূলীয়াকৈ আগবঢ়োৱা সমস্ত উপকাৰিতা, সুৰক্ষা আৰু প্ৰাকৃতিক অৱদানক একেলগে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ সেৱা বা পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক সেৱা বোলে।
পৰিৱেশ বিজ্ঞানী ৰবাৰ্ট কন্সটানজা (Robert Costanza) আৰু তেওঁৰ সতীৰ্থসকলে কৰা এক توটিহীন গৱেষণা অনুসৰি, প্ৰকৃতিয়ে আমাক আগবঢ়োৱা এই সেৱাসমূহৰ বাৰ্ষিক মূল্য হ'ল প্ৰায় ৩৩ ট্ৰিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ— যিটো সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (Global GDP)-তকৈও বহু বেছি।
মিলিনিয়াম ইকোচিষ্টেম এচেচমেণ্ট (Millennium Ecosystem Assessment)-ৰ অনুসৰি এই সেৱাসমূহক ঘাইকৈ চাৰিটা ভাগত ভগাব পাৰি:
১/ যোগানকাৰী সেৱা (Provisioning Services)
প্ৰকৃতি বা জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ পৰা মানুহে পোনপটীয়াকৈ লাভ কৰা ভৌতিক বা প্ৰত্যক্ষ সামগ্ৰীসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত:
খাদ্য আৰু পানী: গছ-গছনি, প্ৰাণী আৰু মৎস্য জগতৰ পৰা আমি লাভ কৰা ধান, ফল-মূল, মাংস, গাখীৰ আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানী।
কেঁচামাল আৰু ইন্ধন: ঘৰ নিৰ্মাণ আৰু উদ্যোগৰ বাবে বাঁহ-কাঠ, খৰি, মৰাপাট, কপাহ আদি।
ঔষধি সম্পদ: আমাৰ আধুনিক ঔষধৰ এক বুজন অংশ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ আৰু অণুজীৱৰ পৰা তৈয়াৰ হয় (যেনে— মেলেৰিয়াৰ বাবে কুইনাইন)।
২/ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী সেৱা (Regulating Services)
পৰিস্থিতিতন্ত্ৰই প্ৰকৃতিৰ বিভিন্ন চক্ৰ আৰু জটিল প্ৰক্ৰিয়াসমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পৃথিৱীখন জীৱন ধাৰণৰ উপযোগী কৰি ৰাখে:
জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ: উদ্ভিদে সালোক-সংশ্লেষণৰ জৰিয়তে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা ক্ষতিকাৰক কাৰ্বন ডাই অক্সাইড গেছ শোষণ কৰে (Carbon Sequestration) আৰু আমাক অক্সিজেন গেছ উপহাৰ দিয়ে, যাৰ ফলত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
বানপানী আৰু খহনীয়া ৰোধ: অৰণ্যৰ ঘন গছ-গছনিৰ শিপাই মাটি খামুচি ধৰি মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰে আৰু নদীৰ তীব্ৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰে।
বৰ্জ্য পদাৰ্থৰ শোধন: মাটি আৰু পানীত থকা বিভিন্ন উপকাৰী অণুজীৱই আৱৰ্জনা বা মৰা-পচা বস্তুসমূহ পচাই ভাঙি পেলায় আৰু প্ৰকৃতিক প্ৰদূষণমুক্ত কৰে।
৩/ সহায়ক সেৱা (Supporting Services)
এই সেৱাসমূহ অবিহনে পৃথিৱীত জীৱৰ কোনো অস্তিত্বই সম্ভৱ নহ’লহেঁতেন। ই বাকী সকলো পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক সেৱাৰ মূল আধাৰ:
পৰাগযোগ (Pollination): মৌমাখি, পখিলা, চৰাই আদি জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ অংগসমূহে শস্যৰ পৰাগযোগ ঘটায়। ইয়াৰ অবিহনে পৃথিৱীত কোনো নতুন ফল, বীজ বা শস্য উৎপাদন নহ’লহেঁতেন আৰু সমগ্ৰ মানৱ জাতি খাদ্যৰ অভাৱত ধ্বংস হ’লহেঁতেন।
মাটি গঠন আৰু পুষ্টি চক্ৰ: অণুজীৱ আৰু কেঁচূৰ সহায়ত মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু নাইট্ৰ'জেন, ফছফৰাছ আদি পুষ্টিদ্ৰব্যসমূহ মাটিৰ পৰা উদ্ভিদলৈ আৰু উদ্ভিদৰ পৰা প্ৰাণীলৈ চক্ৰীয়ভাৱে আৱৰ্তন হৈ থাকে।
প্ৰাথমিক উৎপাদন: সেউজীয়া উদ্ভিদে সৌৰ শক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি খাদ্য প্ৰস্তুত কৰে, যিটো সমগ্ৰ জীৱজগতৰ শক্তিৰ মূল উৎস।
৪/ সাংস্কৃতিক আৰু নান্দনিক সেৱা (Cultural and Aesthetic Services)
মানুহৰ মানসিক, আধ্যাত্মিক আৰু বৌদ্ধিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ অৱদান অনন্য:
মানসিক শান্তি আৰু পৰ্যটন: প্ৰকৃতিৰ ধুনীয়া দৃশ্য, বন্যপ্ৰাণী আৰু অৰণ্যই মানুহৰ ক্লান্তি দূৰ কৰি আনন্দ দিয়ে। ইয়াৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই পৰিৱেশ পৰ্যটন (Ecotourism) গঢ়ি উঠিছে (যেনে— কাজিৰঙা দৰ্শন)।
সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় মূল্য: বিভিন্ন সমাজ আৰু জনজাতিৰ লোক-সংস্কৃতি, উৎসৱ-পাৰ্বন আৰু ধৰ্মীয় বিশ্বাস (যেনে— তুলসী বা আঁহত গছক পূজা কৰা) প্ৰকৃতিৰ সৈতেই সাঙোৰ খাই থাকে।
মূল কথা: জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই আমাক আগবঢ়োৱা এই সেৱাসমূহ নিৰৱচ্ছিন্ন আৰু অমূল্য। প্ৰকৃতিৰ এই সেৱাসমূহ বিকল হৈ পৰিলে কোটি কোটি টকা খৰচ কৰিও মানুহে কৃত্ৰিমভাৱে পৃথিৱীখন জীয়াই ৰাখিব নোৱাৰিব। গতিকে নিজৰ অস্তিত্বৰ স্বাৰ্থতে আমি জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক সুৰক্ষা দিয়াটো অত্যন্ত জৰুৰী।
চমু উত্তৰ দিয়াঃ
1. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰকৃতি বা পৰিৱেশত থকা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জীৱসমূহৰ (উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু অণুজীৱ) মাজত দেখা পোৱা আকৃতিগত পাৰ্থক্য, প্ৰচুৰতা আৰু ইহঁতৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ভিন্নতাকে একেলগে জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা (Biodiversity) বোলে।
2. কলাকৰ্ষণ কি?
উত্তৰঃ কলাকৰ্ষণ (Tissue Culture) হৈছে এক আধুনিক পৰীক্ষাগাৰ ভিত্তিক জৈৱ-প্ৰযুক্তিগত পদ্ধতি, য’ত উদ্ভিদ বা প্ৰাণীৰ শৰীৰৰ পৰা কোনো এটা জীৱিত কোষ, কলা বা অংগ পৃথক কৰি আনি, এক সম্পূৰ্ণ বীজাণুমুক্ত পৰিৱেশত আৰু কৃত্ৰিম পুষ্টি মাধ্যমৰ (Nutrient medium) ভিতৰত প্ৰতিপালন কৰি নতুন পূৰ্ণাংগ জীৱৰ সৃষ্টি কৰা হয়।
3. UNCED মানে কি?
উত্তৰঃ UNCED-ৰ সম্পূৰ্ণ নাম হৈছে— United Nations Conference on Environment and Development (পৰিৱেশ আৰু উন্নয়ন সম্পৰ্কীয় ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সন্মিলন)।
4. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যত উষ্ণ অঞ্চল শব্দটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ উষ্ণ অঞ্চল বা ‘বায়’ডাইভাৰ্চিটী হটস্পট’ (Biodiversity Hotspots) শব্দটো পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্ৰিটিছ পৰিৱেশবিদ নৰমেন মায়াৰ্চে (Norman Myers) ১৯৮৮ চনত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
5. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাক কেইটা ভাগত ভগাব পাৰি আৰু কি কি?
উত্তৰঃ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাক প্ৰধানকৈ তিনিটা ভাগ বা স্তৰত ভগাব পাৰি। এইসমূহ হ’ল:
১/ জিনীয় বৈচিত্ৰ্য (Genetic Diversity): একেটা প্ৰজাতিৰ জীৱৰ মাজত থকা জিন বা বংশগত বৈশিষ্ট্যৰ পাৰ্থক্য (যেনে— ধান বা আমৰ বিভিন্ন জাত)।
২/ প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্য (Species Diversity): কোনো এক নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত থকা বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ জীৱৰ ভিন্নতা আৰু প্ৰচুৰতা (যেনে— ভেকুলী, চৰাই বা বাঘৰ বিভিন্ন প্ৰজাতি)।
৩/ পৰিস্থিতিতান্ত্ৰিক বৈচিত্ৰ্য (Ecosystem Diversity): কোনো এটা বৃহৎ অঞ্চলত থকা ভিন্ন প্ৰকাৰৰ বাসস্থান বা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ বৈচিত্ৰ্য (যেনে— মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য, নদী বা সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ)।
6. জৈৱ ভৌগলিক অঞ্চল সমূহৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অধ্যয়ন আৰু সংৰক্ষণৰ সুবিধাৰ্থে 'ভাৰতীয় বন্যজীৱ প্ৰতিষ্ঠানে' (Wildlife Institute of India) সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষক ১০ টা সুকীয়া জৈৱ-ভৌগোলিক মণ্ডল বা অঞ্চলত (Biogeographic Zones) ভাগ কৰিছে।
এই ১০ টা জৈৱ-ভৌগোলিক অঞ্চলৰ নাম তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১/ ট্ৰান্স-হিমালয় অঞ্চল (Trans-Himalaya): লাডাখ আৰু তিব্বত মালভূমিৰ সৰ্বোচ্চ তথা চেঁচা মৰুভূমি অঞ্চল।
২/ হিমালয় অঞ্চল (Himalayas): সমগ্ৰ উত্তৰ আৰু উত্তৰ-পূব হিমালয়ৰ পৰ্বতমালা তথা বনাঞ্চল।
৩/ মৰুভূমি অঞ্চল (Desert): ৰাজস্থান আৰু গুজৰাটৰ শুকান তথা থৰ মৰুভূমি অঞ্চল।
৪/ অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চল (Semi-Arid): মৰুভূমি আৰু কেন্দ্ৰীয় ভাৰতৰ মধ্যৱৰ্তী কম বৰষুণ হোৱা অঞ্চল।
৫/ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats): দক্ষিণ-পশ্চিম উপকূলৰ অতিশয় জৈৱ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পাহাৰীয়া বনাঞ্চল (হটস্পট)।
৬/ দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি (Deccan Peninsula): ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ মালভূমি অঞ্চল, য’ত পৰ্ণপাতী অৰণ্য পোৱা যায়।
৭/ গাংগেয় সমভূমি (Gangetic Plain): গংগা আৰু যমুনা নদী অববাহিকাৰ অতি উৰ্বৰ সমভূমি অঞ্চল।
৮/ উপকূলীয় অঞ্চল (Coasts): ভাৰতৰ পূব আৰু পশ্চিম সাগৰীয় উপকূল তথা মেনগ্ৰোভ বনাঞ্চল।
৯/ উত্তৰ-পূব ভাৰত (North-East India): অসম সহ উত্তৰ-পূবৰ সাতভনী ৰাজ্যৰ চহকী চিৰসেউজ বৰ্ষাৰণ্য অঞ্চল।
১০/ দ্বীপপুঞ্জ (Islands): বংগোপসাগৰৰ আন্দামান-নিকোবৰ আৰু আৰৱ সাগৰৰ লাক্ষাদ্বীপ সমূহ।
7. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ দিশৰ পৰা বিশ্বত ভাৰতৰ স্থান কি?
উত্তৰঃ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতাৰ চহকী দিশৰ পৰা সমগ্ৰ বিশ্বৰ ভিতৰত ভাৰতৰ স্থান ১২শ (দ্বাদশ)।
8. ভাৰতত কেইখন উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য অঞ্চল আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত মুঠ ৪ খন উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্য অঞ্চল বা ‘বায়’ডাইভাৰ্চিটী হটস্পট’ (Biodiversity Hotspots) আছে।
এই ৪ টা অঞ্চল হ’ল:
১/ পূব হিমালয় (Eastern Himalayas): য’ত অসমৰ কিছু অংশ, অৰুণাচল প্ৰদেশ, ছিকিম আৰু ভূটান অন্তৰ্ভুক্ত।
২/ পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালা (Western Ghats): দক্ষিণ ভাৰতৰ সুদীৰ্ঘ পাহাৰীয়া আৰু উপ-ক্ৰান্তীয় বনাঞ্চল।
৩/ ইণ্ডো-বাৰ্মা অঞ্চল (Indo-Burma): উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ (অসম, নগালেণ্ড, মণিপুৰ আদি) পৰা ম্যানমাৰলৈ বিস্তৃত ভূখণ্ড।
৪/ সুন্দালেণ্ড (Sundaland): ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতৰ নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ অন্তৰ্ভুক্ত।
9. পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা হেৰাই যোৱা দুবিধ জীৱৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ বুকুৰ পৰা চিৰদিনৰ বাবে বিলুপ্ত বা হেৰাই যোৱা দুবিধ জীৱৰ নাম হৈছে:
১/ ডোডো পখী (Dodo): মৰিছাছ দ্বীপপুঞ্জত পোৱা উৰিব নোৱৰা এবিধ বিশেষ চৰাই।
২/ ডাইন’ছৰ (Dinosaur): প্ৰাগঐতিহাসিক যুগৰ বিশালকায় সৰীসৃপ শ্ৰেণীৰ প্ৰাণী।
(অন্যান্য উদাহৰণ: মেমথ, কূৱাগা, টালমেচিয়ান বাঘ আদি।)
10. আঞ্চলিক জৈৱ প্ৰচুৰ্য্যতা কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ আঞ্চলিক জৈৱ প্ৰচুৰ্য্যতা বা প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য জোখাৰ বাবে পৰিৱেশ বিজ্ঞানী আৰ. এইচ. হুইটকাৰে (R.H. Whittaker) ইয়াক প্ৰধানকৈ তিনিটা প্ৰকাৰত ভাগ কৰিছে।
এই তিনিটা প্ৰকাৰ হ’ল:
১/ আলফা বৈচিত্ৰ্য (Alpha Diversity): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশ তন্ত্ৰ বা এটা সীমিত বাসস্থানৰ ভিতৰত থকা প্ৰজাতিসমূহৰ মুঠ সংখ্যা বা বৈচিত্ৰ্যক আলফা বৈচিত্ৰ্য বোলে।
২/ বিটা বৈচিত্ৰ্য (Beta Diversity): এটা অঞ্চলৰ দুটা ভিন্ন বাসস্থান বা পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ মাজত থকা প্ৰজাতিসমূহৰ সালসলনি বা তুলনা কৰা বৈচিত্ৰ্যক বিটা বৈচিত্ৰ্য বোলে।
৩/ গামা বৈচিত্ৰ্য (Gamma Diversity): একোটা সমগ্ৰ ভৌগোলিক এলেকা বা এক বিশাল অঞ্চলত (য’ত বহুতো পৰিৱেশ তন্ত্ৰ থাকিব পাৰে) পোৱা সামগ্ৰিক জৈৱ বৈচিত্ৰ্যক গামা বৈচিত্ৰ্য বোলে।
11. ভাৰতত এতিয়ালৈকে কিমান প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ চিনাক্তকৰণ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষত এতিয়ালৈকে প্ৰায় ৪৫,০০০ তকৈও অধিক প্ৰজাতিৰ উদ্ভিদ চিনাক্তকৰণ কৰা হৈছে।
অৱশ্যে শেহতীয়া গৱেষণা আৰু ‘ভাৰতীয় উদ্ভিদ জৰীপ’ (Botanical Survey of India)-ৰ তথ্য অনুসৰি এই সংখ্যা বৰ্তমান ৫০,০০০-ৰো ওচৰ চপা। এই বিশাল উদ্ভিদ সম্ভাৰৰ বাবেই সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুঠ উদ্ভিদ বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰায় ১১% অকল ভাৰততে পোৱা যায়।
12. ভাৰতত কিমান সংখ্যক প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি চিনাক্তকৰণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বন্যজীৱ প্ৰতিষ্ঠান আৰু ‘ভাৰতীয় প্ৰাণী জৰীপ’ (Zoological Survey of India - ZSI)-ৰ শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি, ভাৰতবৰ্ষত এতিয়ালৈকে প্ৰায় ১,০৪,৫০০ তকৈও অধিক (১,MD,৫৬১ টা) প্ৰাণীৰ প্ৰজাতি চিনাক্তকৰণ কৰা হৈছে।
13. জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ উষ্ণ অঞ্চলবোৰত বিশ্বৰ কিমান প্ৰজাতি পোৱা যায়?
উত্তৰঃ সমগ্ৰ বিশ্বৰ মুঠ ভূখণ্ডৰ মাত্ৰ ২.৫% তকৈও কম অংশ আৱৰি থকা জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ উষ্ণ অঞ্চল বা হটস্পটসমূহ (Hotspots) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ আটাইতকৈ চহকী বাসস্থান। ইয়াত বিশ্বৰ—
প্ৰায় ৫০% (অৰ্ধেক) থলুৱা বা স্থানীয় উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি (Endemic plants) পোৱা যায়।
প্ৰায় ৪২% স্থলচৰ মেৰুদণ্ডী প্ৰাণী (চৰাই, স্তন্যপায়ী, সৰীসৃপ আৰু উভচৰ) পোৱা যায়।
সহজ অৰ্থত, পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্ভিদ আৰু মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীসমূহৰ প্ৰায় আধা সংখ্যক কেৱল এই উষ্ণ অঞ্চলসমূহতে কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে।
14. ভাৰতবৰ্ষত কেইখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্য পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বন্যজীৱ প্ৰতিষ্ঠান (Wildlife Institute of India - WII)-ৰ শেহতীয়া চৰকাৰী তথ্য অনুসৰি, সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত সুৰক্ষিত বনাঞ্চল নেটৱৰ্কৰ অধীনত তলত উল্লেখ কৰা সংখ্যক ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্য আছে:
ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Parks): ১০৬ খন।
বন্যজীৱ অভয়াৰণ্য (Wildlife Sanctuaries):৫৭৩ খনতকৈও অধিক (বৰ্তমান ৫৭৩-৫৭৪ খন)।
(বিশেষভাৱে জনা উচিত যে, আমাৰ অসমত বৰ্তমান ৭ খন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ১৭ খন বন্যজীৱ অভয়াৰণ্য আছে।)
15. চমুটোকা লিখাঃ
(a) পবিত্ৰ কুঞ্জ (b) ৰাষ্ট্ৰীয়য় উদ্যান
(c) অভয়াৰণ্য (b) ৰেড ডাটা বুক
(e) লুপ্ত প্ৰায় প্ৰাণী (f) ভালনাৰেবল প্ৰাণী
(g) বিৰল প্ৰাণী (h) বিলুপ্ত প্ৰাণী
(i) দুৰ্ল ভ প্ৰাণী (j) পশ্চিম ঘাট অঞ্চল
(k) উষ্ণ জৈৱ বৈচিত্ৰ্যতা (l) স্থানিকতা
(m) প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যতা (n) পৰিৱেশীয় বৈচিত্ৰতা
(o) জিনীয় বৈচিত্ৰঅযতা (p) আবাসভূমিৰ ক্ষতি
(p) জীৱ মণ্ডল সংৰক্ষঋণ
Post ID : DABP004719
