Chapter 15

 મુધલ યુગ

-----------------


👉Text Books Question Answer
👉Text Book PDF
👉MCQ Online Exam
👉Click Here YouTube Video
👉MCQs Answer


Page 1

🌟 મુખ્ય ટૂંકા (Short) પ્રશ્નો અને તેમના ઉત્તર:


1. મુઘલ શાસનની શરૂઆત ક્યારે થઈ?

➤ મુઘલ શાસનની શરૂઆત ઈ.સ. 1526માં બાબરે ઇબ્રાહીમ લોદીને હરાવીને કરી.


2. બાબરનું મૂળ નામ શું હતું?

➤ ઝહીરુદ્દીન મુહમ્મદ બાબર.


3. બાબર કોનો વંશજ હતો?

➤ પિતૃપક્ષે તિમૂર અને માતૃપક્ષે ચંગેઝખાનનો વંશજ હતો.


4. પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ કયા વર્ષમાં થયું હતું?

➤ ઈ.સ. 1526માં.


3. બાબરે રાણા સાંગાને કયા યુદ્ધમાં હરાવ્યા?

➤ ખાનવાનો યુદ્ધ (ઈ.સ. 1527).


4. બાબર કયા ગ્રંથનો લેખક હતો?

➤ 'તુઝકે બાબરી' (ફારસી અનુવાદ: 'બાબરનામા').


5. બાબરનું અવસાન ક્યારે થયું?

➤ 26 ડિસેમ્બર, ઈ.સ. 1530.


📝 મુખ્ય લાંબા (Long) પ્રશ્નો અને તેમના ઉત્તર:

પ્રશ્ન 1: ભારતમાં મુઘલ સત્તાની સ્થાપના વિષે માહિતી આપો.

ઉત્તર: દિલ્હી સલ્તનતના પતન બાદ ઈ.સ. 1526માં મુઘલ શાસનની શરૂઆત થઈ. બાબર પ્રથમ મુઘલ શાસક હતો. તેણે ઇબ્રાહીમ લોદી સામે પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો. બાદમાં રાજપૂતોના રાણા સાંગાને ખાનવાના યુદ્ધમાં હરાવ્યા. ચંદેરીનો કબજો મેળવી પશ્ચિમથી કાબુલથી લઇ પૂર્વે ધામસ નદી, ઉત્તરે હિમાલયથી દક્ષિણમાં ગ્વાલિયર સુધી તેમનું સામ્રાજ્ય વિસ્તૃત કર્યું.

બાબરે ઘણી અફઘાન રજાઓ અને સરદારોને પણ નમાવ્યા. તેણે 'તુઝકે બાબરી' જેવી આત્મકથા લખી, જેનો ફારસી અનુવાદ 'બાબરનામા' કહેવાય છે. बाबर કવિ, લેખક અને વિવેચક તરીકે પણ જાણીતા હતા.


પ્રશ્ન 2: બાબરના સંઘર્ષો અને વિજયો વિશે વિગતવાર લખો.

ઉત્તર: બાબરે ઈ.સ. 1518-19માં ભારત પર ચડાઈ કરી અને સિયાલકોટ, દિપાલપુરને જીતી લીધા. દોલતખાન અને આલમખાંના આમંત્રણથી દિલ્હી પર હુમલો કર્યો. પછી ઈબ્રાહીમ લોદી સામે પાણીપતનું યુદ્ધ જીત્યું.
ખાનવાના યુદ્ધમાં રાણા સાંગાને હરાવ્યા. ચંદેરીના યુદ્ધમાં મેદનીરાયને હરાવી અહમદશાહને અહિ સત્તા આપી. અફઘાન શાસકો સામે ઘાઘરાના યુદ્ધમાં વિજય મેળવી શક્તિશાળી મુઘલ શાસન સ્થાપ્યું.

આ બધા સંઘર્ષો બાદ, બાબરે મોટા વિસ્તાર પર સત્તા સ્થાપી. તે સારા સેનાપતિ, કવિ અને લેખક પણ હતો. અંતે ઇ.સ. 1530માં તેનું અવસાન થયું.


Page 2


📌 મહત્વપૂર્ણ ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. હુમાયુનો જન્મ ક્યારે અને ક્યા સ્થળે થયો હતો?

→ માર્ચ, ઈ.સ. 1508, કાબુલ


2. ‘હુમાયુ’ શબ્દનો અર્થ શું થાય છે?

→ ભાગ્યશાળી


3. હુમાયુએ કયો નવો નગર વસાવ્યો હતો?

→ દીનપનાહ


4. ચૌસાનું યુદ્ધ કોને વચ્ચે થયું હતું અને કોણ જીત્યું હતું?

→ હુમાયુ અને શેરશાહ વચ્ચે થયું; જીત શેરશાહે મેળવી.


5. હુમાયુનું મૃત્યુ કેવી રીતે થયું?

→ શેરશાહનું મૂળ નામ શું હતું?

→ ફરીદખાં


6. 'શેરખાં' નો ઉપાધિ શેરશાહને શેના બદલામાં મળ્યો હતો?

→ વાઘને તલવારના એક ઝાટકે મારી લોહાનીનો જીવ બચાવવાને કારણે.

ક્યા યુદ્ધ પછી શેરશાહે પોતાને સ્વતંત્ર ઘોષિત કર્યો હતો?

→ ચૌસાનું યુદ્ધ

 

Page 3

📘 મહત્વપૂર્ણ ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. બંગાળના વિદ્રોહી સૂબેદારનું નામ શું હતું?

→ ખિઝરખાં


2. શેરશાહે બંગાળને કેટલાં સરકારોમાં વિભાજિત કર્યું હતું?

→ 16


3. શેરશાહનું મકબરો ક્યાં આવેલ છે?

→ સસારામ (બિહાર)


4. જમીન મહેસૂલ સુધારા માટે શેરશાહે કોની મદદ લીધી હતી?

→ ટોડરમલ


5. અકબરનો જન્મ ક્યારે અને ક્યાં થયો હતો?

→ 15 ઑક્ટોબર, 1542 – અમરકોટના કિલ્લા ખાતે


6. પાણીપતનું બીજું યુદ્ધ ક્યારે અને કોના વચ્ચે થયું હતું?

→ ઇ.સ. 1556, અકબર અને હેમુ વચ્ચે

→ બહેરામખાં


7. અકબરે ક્યા રાજાના પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યા હતા?

→ આમેરના રાજા ભારમલની પુત્રી હરખાબાઈ


📘 વિસ્તૃત પ્રશ્નો (Long Questions)


Page 4

📘 ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. અકબરના પુત્ર સલીમનો જન્મ ક્યાં થયો હતો?

→ ફતેહપુર સિક્રીમાં.


2. જોનપુરમાં બળવો કરનાર કોને અકબરે દાબી દીધા હતા?

→ ઉઝબેક ઉમરાઓને.


3. અકબરે કઈ લડાઈમાં ગુજરાતના સુલતાન મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજાને હરાવ્યો હતો?

→ ભૂચરમોરીની લડાઈ (જામનગર પાસે).


4. અકબરે કયા વર્ષમાં દીને ઇલાહી સંપ્રદાયની સ્થાપના કરી હતી?

→ ઈ.સ. 1583.


5. જહાંગીરે ક્યા સ્થળ પર ચિત્તરકળાનું સ્મારક બનાવ્યું હતું?

→ લાહોર.


6. અકબરના શાસન દરમિયાન કયા નવા સંવતની શરૂઆત થઈ હતી?

→ ઈલાહી સંવત.


7. શાહજહાંની પત્નીનું નામ શું હતું અને તેના નામે શું બનાવાયું હતું?

→ મુમતાઝ મહલ, અને તેના નામે તાજમહાલ.


8. જહાંગીરનો મૂળ નામ શું હતું?

→ સલીમ.


9. જહાંગીર અને નૂરજહાંના લગ્ન પછી તેણે શું ઉપાધિ આપી હતી?

→ નૂરજહાં.


10. શાહજહાંનો પુત્ર કોણ હતો જેના વિદ્રોહ પછી તે સત્તા પરથી દૂર થયો?

→ ઔરંગઝેબ.


📘 વિસ્તૃત પ્રશ્નો (Long Questions)


1. અકબરના મુખ્ય વિજયો અને તેનું મહત્વ સમજાવો.

ઉત્તર:+- અકબર મુઘલ સામ્રાજ્યનો સૌથી શક્તિશાળી અને વિઝનવાળો શાસક હતો. તેના સમયગાળામાં તેણે અનેક પ્રદેશો જીત્યા અને સામ્રાજ્યનું વિસ્તરણ કર્યું.

મુખ્ય વિજયો:

  • મેવાડ અને ચિત્તોડ: રાજપૂત શાસક મહારાણા પ્રતિાપ સામે.

  • ગુજરાત (ભૂચરમોરી યુદ્ધ): મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજા પર વિજય.

  • રણથમ્ભોર, કાશ્મીર, કાબુલ, સિંધ: ઉત્તરમાં વ્યાપક વિસ્તરણ.

  • અહમદનગર, ખાનદેશ: દક્ષિણ ભારતમાં મુઘલ સત્તાનું સ્થાપન.

મહત્વ:
 આ વિજયો દ્વારા મુઘલ સામ્રાજ્ય એકમેશ, સુવ્યવસ્થિત અને શક્તિશાળી બન્યું. આંતરિક શાંતિ અને વ્યાપારિક વિકાસ માટે પાયો રજુ થયો.


2. અકબરની રાજકીય અને ધાર્મિક નીતિનું વિશ્લેષણ કરો.

ઉત્તર:
 અકબરની રાજકીય નીતિ ઉદાર અને સહિષ્ણુતાથી ભરપૂર હતી. તેણે રાજપૂતો સાથે મિત્રતા કેળવી, વિવાહ સંબંધ બાંધ્યા અને તેમને મહત્ત્વના પદો આપ્યા.

ધાર્મિક નીતિ:

  • ઇબાદતખાનું સ્થાપવું જ્યાં વિવિધ ધર્મના વિચારવિમર્શ થયા.

  • દીને ઇલાહી નામક નવા સંપ્રદાયની સ્થાપના (1583).

  • જિજિયા કર રદ કરીને હિંદુઓને ન્યાય આપ્યો.

  • સર્વ ધર્મ સાથે સમભાવ રાખવો.

અર્થ:
 આ નીતિએ દેશના લોકોમાં ધાર્મિક એકતા અને શાંતિ સ્થાપી, જેના લીધે સામ્રાજ્ય સ્થિર બન્યું.


3. જહાંગીરનો શાસનકાળ અને નૂરજહાંનો રાજકીય પ્રભાવ સમજાવો.

ઉત્તર: જહાંગીરનું શાસન શાંતિપૂર્ણ હતું. તેણે કાબુલ, કાંગડા અને દક્ષિણમાં વિજયો મેળવ્યા. તેને ચિત્રકળામાં રસ હતો.

નૂરજહાંનો પ્રભાવ:

  • (1611–1627) વચ્ચે નૂરજહાં રાજકારણમાં અત્યંત સક્રિય રહી.

  • એણે રાજકારણ, વહીવટ અને મહત્ત્વના નિર્ણયો લીધા.

  • મહેલોમાંથી રાજ ચલાવતો "છાયા શાસન".

વિશેષเหตุ:

  • તેના સમયમાં અંગ્રેજો પ્રથમ વખત ભારત આવ્યા.

  • શીખ ગુરુ અર્જુનદેવજીને મૃત્યુદંડ થયો.


4. શાહજહાંના મુખ્ય કામો અને स्थापત્યકળાની સિદ્ધિઓ જણાવો.

ઉત્તર: શાહજહાંના શાસનકાળને મુઘલકાળનો સુવર્ણ યુગ કહેવાય છે. તેનો શાસનવ્યવસ્થા શક્તિશાળી અને દાદા અકબર જેવી હતી.

મુખ્ય કામગીરી:

  • તાજમહાલ જેવી સ્થાપત્યકૃતિઓનું નિર્માણ.

  • નહેરો અને સિંચાઈ પ્રણાલીઓનું વિકાસ.

  • વિદ્રોહો દબાવ્યા (બુંદેલખંડ, દક્ષિણ ભારત).

સ્થાપત્યકલા:

  • તાજમહાલ (આગ્રા)

  • લાલકિલ્લો (દિલ્હી)

  • જમામસ્જિદ

અર્થ:
 તેણે ભારતને વૈભવી, શાંતિમય અને આકર્ષક સાબિત કરતું શાસન આપ્યું.


Page 5

📘 મહત્વપૂર્ણ ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1.અકબરના દરબારમાં કુલ કેટલા નવરત્ન હતા?

→ નવ (9)


2. 'આઈને અકબરી' અને 'અકબરનામા' કોના દ્વારા લખાયા?

→ અબુલફઝલ


3. જમાબંધી પદ્ધતિ કોના દ્વારા રચાઈ હતી?

→ ટોડરમલ


4. હિંદુ-મુસ્લિમ એકતા સાધનાર મુઘલ બાદશાહ કોણ હતો?

→ અકબર


5. જહાંગીરનું મૂળ નામ શું હતું?

→ સલીમ


6. જહાંગીરના સમયમાં અંગ્રેજ કોણ ભારત આવ્યો હતો?

→ ટોમસ રો


7. શાહજહાંની પત્નીનું નામ શું હતું?

→ મુમતાઝ મહલ (અર્જુમંદ બાનુ બેગમ)


8. શાહજહાંના સમયમાં કયું મુખ્ય સ્મારક બંધાયું હતું?

→ તાજમહલ


9. જહાંગીરે નૂરજહાં સાથે ક્યારે લગ્ન કર્યા?

→ ઈ.સ. 1611

📘 મહત્વપૂર્ણ લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions)


1. અકબરના નવરત્નો અને તેમની ભૂમિકા સમજાવો.

ઉત્તર: અકબરના દરબારના નવરત્નો એમના નમ્રત્વ, બુદ્ધિચાતુર્ય અને કળાઓ માટે જાણીતા હતા:

  • ટોડરમલ: મહેસૂલી વ્યવસ્થાનો ઘડવૈયો

  • રાજા માનસિંહ: મુઘલ લશ્કરના સેનાપતિ

  • અબુલફઝલ: ઈતિહાસ લેખક (અકબરનામા)

  • ફૈઝી: સંસ્કૃત અને ફારસી કવિ

  • મુન્ના બખશ: ફારસી અનુવાદક

  • તાનસેન: શાસ્ત્રીય સંગીતકાર

  • મુલ્લા દોખાજા: વિનોદી

  • બીરબલ: બુદ્ધિશાળી સલાહકાર

  • હકીમ હુમામ: યુનાની ઔષધશાસ્ત્રી

2. જહાંગીરના શાસનકાળની મુખ્ય ઘટનાઓનું વર્ણન કરો.

ઉત્તર:

  • જહાંગીરનું રાજ્યાભિષેક 1605માં થયું.

  • કાંગડા પર વિજય મેળવ્યો.

  • નૂરજહાં સાથે લગ્ન થયા અને તેણે 11 વર્ષ સુધી વહીવટમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી.

  • અંગ્રેજો પહેલું કોઠી સ્થાપે તેવા પરવાને મળ્યા (સુરત - 1613)

  • ટોમસ રો ભારત આવ્યો (1615)

  • ગુરુ અર્જુનદેવને મૃત્યુદંડ આપ્યો.

  • ચિત્રકલા અને બાગબગીચામાં રસ.

3. શાહજહાંના શાસનકાળને 'સુવર્ણયુગ' કહેવાનો કારણ સાથે ઉલ્લેખ કરો.

ઉત્તર:

  • શાહજહાંએ 30 વર્ષ સુધી શાસન કર્યું.

  • તાજમહલ, મોમતાજ મહલની યાદમાં બનાવ્યું – વૈશ્વિક ખ્યાતિ પ્રાપ્ત.

  • મહેસૂલી વ્યવસ્થામાં સ્થિરતા.

  • નહેરો દ્વારા સિંચાઈનું જાળું.

  • વેપાર અને વાણિજ્યમાં વૃદ્ધિ.

  • કલાઓમાં ઉન્નતિ અને શાંતિનો યુગ.


Page 6

📘 ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. અકબરના દરબારના નવ રત્નોમાં શાસ્ત્રીય સંગીતનો વિદ્વાન કોણ હતો?

→ તાનસેન


2. જહાંગીરનો જન્મ ક્યાં થયો હતો?

→ ફતેહપુર સિક્રીમાં


3. જહાંગીરના શાસનકાળ દરમિયાન અંગ્રેજો કયા શહેરમાં વ્યાપાર માટે કોઠી સ્થાપી શક્યા?

→ સુરત


4. શાહજહાંએ પોતાની પત્ની મુમતાઝ મહલની યાદમાં કઈ ઇમારત બાંધવી?

→ તાજમહાલ


5. ઔરંગઝેબનો જન્મ ક્યા સ્થળે થયો હતો?

→ દાહોદ (ગુજરાત)


6. જસવંતસિંહના પુત્ર અજીતસિંહને મુસલમાન બનાવવાની કોશિશ કોણે કરી હતી?

→ ઔરંગઝેબ


7. ઔરંગઝેબના સમયમાં શીખોના નવમા ગુરુ કોણ હતા જેમનો વધ થયો હતો?

→ ગુરુ તેગબહાદુ


8. ઔરંગઝેબે દક્ષિણમાં કયા મોટા રાજ્યને જીત્યું હતું?

→ ગોલકોંડા

📘 વિસ્તૃત પ્રશ્નો (Long Questions)

1. અકબરના મહત્ત્વપૂર્ણ વિજયો અને તેમના અર્થનું વિશ્લેષણ કરો.

અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન તેણે અનેક વિજયો હાંસલ કર્યા. ઉત્તર ભારતમાં મેવાડ, ચિત્તોડ, રણથંભોર જેવા વિસ્તારો પર કબજો કર્યો. પશ્ચિમમાં ગુજરાતમાં ભૂચરમોરી યુદ્ધમાં મુઝફ્ફરશાહ ત્રીજાને હરાવ્યો. કાશ્મીર, કાબુલ, સિંધ અને બલૂચિસ્તાન સુધી સામ્રાજ્ય વિસ્તૃત કર્યું. દક્ષિણમાં અહમદનગર અને ખાનદેશમાં વિજય મેળવીને દક્ષિણ ભારત તરફ પણ પોતાના સામ્રાજ્યનો વિસ્તાર કર્યો. આ વિજયોથી અકબરનું સામ્રાજ્ય મજબૂત બન્યું અને સમગ્ર ભારત પર મુઘલ એકતા સ્થાપિત થઈ.

2. જહાંગીરના શાસનકાળનું વિશ્લેષણ કરો.

જહાંગીર શાંતપ્રિય અને કલાપ્રેમી શાસક હતો. તેના સમયમાં નૂરજહાંનું રાજકારણમાં મહત્વ વધ્યું. કાંગડા, મેવાડ અને બંગાળમાં વિજયો મેળવ્યા. અંગ્રેજો પહેલીવાર ભારત આવ્યા અને સુરતમાં કોઠી સ્થાપી. શાહજહાં તેના પુત્ર તરીકે રાજગાદી માટે આગળ આવ્યો. જહાંગીરએ ચિત્રકલા અને બગીચાઓના વિકાસમાં યોગદાન આપ્યું. તે મુઘલ શાસનમાં સ્થાન પામેલા સિદ્ધાંતોને આગળ વધારતો શાસક રહ્યો.

3. શાહજહાંના શાસનકાળના સ્થાપત્ય અને વિકાસકાર્યોનું વિશ્લેષણ કરો.

શાહજહાંના સમયને મુઘલ स्थापત્યકલા માટે "સુવર્ણયુગ" કહેવાય છે. તેણે તાજમહાલ, લાલકિલ્લો (દિલ્હી), મોતી મસ્જિદ (આગ્રા), દીવાને આમ, દીવાને ખાસ જેવી વિખ્યાત ઇમારતો બાંધવી. શાહજહાંનો સામાજિક-આર્થિક દ્રષ્ટિએ પણ હકારાત્મક અભિગમ હતો. તેણે નહેરો દ્વારા સિંચાઈનો વિકાસ કર્યો, વેપાર-વાણિજ્યને પ્રોત્સાહન આપ્યું. છતાં છેલ્લે તેના પુત્ર ઔરંગઝેબે તેને કેદ કર્યો અને તે જેલમાં મૃત્યુ પામ્યો.

4. ઔરંગઝેબના શાસનકાળનું વિશ્લેષણ કરો.

ઔરંગઝેબ એક ધર્માંધ અને સત્તાલોભી શાસક હતો. તેણે પોતાના પિતા શાહજહાં અને ભાઈઓને કેદ કરીને સત્તા પામી. ઉત્તર પૂર્વમાં આસામ અને દક્ષિણમાં ગોલકોંડા અને બીજાપુર જેવા રાજ્યો જીતીને સામ્રાજ્ય વિસ્તૃત કર્યું. શીખો, જાટો, સતનામીઓ સામે લડ્યો. રાજપૂતો સામે દુશ્મનાઈ પેદા થઈ. ગુરુ તેગબહાદુરને ફાંસી આપી. ઔરંગઝેબના શાસનકાળમાં શિવાજી દ્વારા મરાઠા શક્તિ ઉદ્ભવી. રાજકીય દ્રષ્ટિએ તેનો શાસનકાળ તણાવપૂર્ણ રહ્યો.


Page 7


📘 ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિ વિશે શું કહેવું છે?

→ ઔરંગઝેબ એક પવિત્ર અને સુન્ની મુસ્લિમ હતો. તેની ધાર્મિક નીતિ બહુ સખત હતી, જેમાં એણે અસહિષ્ણુ નીતિ અપનાવી અને દારૂ, જુગાર, સંગીત, નૃત્ય, ચિત્રકલા પર પ્રતિબંધ લગાવ્યો. હિંદુઓ પર જજિયાવેરો પુનઃસ્થાપિત કર્યો, જેના કારણે અનેક સમુદાયો એની નીતિનો વિરોધ કર્યો.


2. ઔરંગઝેબનું અવસાન ક્યાં થયું?

→ ઔરંગઝેબનું અવસાન (ઈ.સ. 1707) અહમદનગરમાં થયું.


2. મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન માટે કઈ મુખ્ય કારણો હતા?

→ ઔરંગઝેબની અસહિષ્ણુ નીતિ, સામ્રાજ્યની અંદરની રાજકીય અવ્યવસ્થા, મરાઠા અને રાજપૂત પ્રતિકાર, અને તેનો અંગત સહયોગ ન હોવાને કારણે સામ્રાજ્યનો પતન થયો.

📘 વિસ્તૃત પ્રશ્નો (Long Questions)


1. ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિ અને તેના પરિણામોનું વિશ્લેષણ કરો.

ઔરંગઝેબની ધાર્મિક નીતિ ઘણી હદે અસહિષ્ણુ હતી. તેણે વિવિધ ધર્મોને વધુ નિયંત્રિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો અને શીખો, મરાઠાઓ, જાટો અને અન્ય સંપ્રદાયોને ત્રાસ આપ્યો. તેના સમયમાં, હિંદુઓ પર ફરીથી જજિયાવેરો લાદવામાં આવ્યો, અને સંગીત, નૃત્ય, ચિત્રકલા, તથા બીજી મનોરંજક પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યા. આ નીતિઓના કારણે સામ્રાજ્યમાં વિખંડનતા અને વિમુખતા જોવા મળી, અને વિવિધ ધાર્મિક અને સામાજિક ગઠબંધનોએ આ નીતિનો વિરોધ કર્યો. તેનો આકરો અને કઠોર પ્રયાસો એ મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન તરફ દોરી ગયા.


2. મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન પર વિવિઘ કારણોનું વિશ્લેષણ કરો.

ઔરંગઝેબના શાસન પછી મુઘલ સામ્રાજ્યમાં રાજકીય અવ્યવસ્થા વધુ ઉગ્ર થઈ. સત્તાની કસોટી અને અવ્યાખ્યાયિત રાજકીય યોજનાઓથી સામ્રાજ્ય ઘણા ટુકડાઓમાં વિખંડિત થઈ ગયું. દક્ષિણમાં મરાઠાઓ, રાજપૂતો અને બીજી પાંજરાઓ સાથેના સંઘર્ષોની કારણે સામ્રાજ્યના ખજાનામાં તકલીફ પડી. ઔરંગઝેબના અંતિમ વર્ષોમાં મરાઠા, જાટ અને શીખો સાથેના તણાવ વધુ વધી ગયા, જેના પરિણામે સામ્રાજ્યનાં વિતરણને રોકવું મુશ્કેલ બન્યું. 1707 બાદ જલ્દીથી શાસક બદલાતા રહ્યા અને પરિણામે 1857 માં અંગ્રેજો ભારત પર કબજો કરી લીધા.


3. ઔરંગઝેબના પુત્રો વચ્ચે ગાદી માટે લડાઈ અને તેના પરિણામનું વિશ્લેષણ કરો.

ઔરંગઝેબના મૃત્યુ બાદ, સામ્રાજ્યના તદ્દન વિખંડિત સ્થિતિમાં ત્રણ પુત્રો – મોહમ્મદ મોહીદ્દીન, મઝમ મરીઝ, અને મૌઝમ બહાદુરશાહ – વચ્ચે ગાદી માટે તકલીફભરી લડાઈ શરુ થઈ. મૌઝમ બહાદુરશાહ આખરે ગાદી પર બેસ્યો. તેમ છતાં, આ પ્રક્રિયાના પરિણામે ખૂબ જ અનિયંત્રિત રાજકીય પરિસ્થિતિ સર્જાઈ, જેના કારણે સામ્રાજ્યની સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ કમજોરી તરફ આગળ વધતી ગઈ.


Page 8

(Short Questions)


1. અકબરની સહિષ્ણુ નીતિથી રાજપૂતો પર કેવી અસર પડી?

ઉત્તર: અકબરે સહિષ્ણુ નીતિ અપનાવીને રાજપૂટોને આકર્ષિત કરી અને તેમના સહકારથી મુઘલ રાજ્યના પાયાને મજબૂત બનાવ્યા.


2. જહાંગીર અને શાહજહાંની ધર્મનિષ્ણાત નીતિઓના પરિણામે કઈ બાબતો થઈ?

ઉત્તર: જહાંગીર અને શાહજહાંની અસહિષ્ણુ નીતિઓને કારણે રાજપૂતો, જાટો, શીખો, મરાઠાઓ અને અન્ય સમુદાયોએ મુકાબલો શરૂ કર્યો.


3. મેવાડના રાણા પ્રતાપસિંહે કયા શાસક સામે પ્રતિકાર કર્યો?

ઉત્તર: મેવાડના રાણા પ્રતાપસિંહે અકબર સામે પ્રતિકાર કર્યો હતો.


4. જાટો દ્વારા કયા સમયગાળા દરમિયાન વિરોધ કરવામાં આવ્યો?

ઉત્તર: જાટો દ્વારા 1669માં મુઘલ સત્તા સામે પ્રતિકાર કરવામાં આવ્યો.


5. મરાઠાઓએ કઈ લડાઈની શૈલી અપનાવી?

ઉત્તર: મરાઠાઓએ ગેરીલાયુદ્ધ (guerrilla warfare) ની શૈલી અપનાવી અને મુઘલ સૈન્ય સામે સફળતા મેળવી.

લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions)


1. અકબરની સહિષ્ણુ નીતિ અને તેનાથી રાજપૂટો પર કેવી અસર પડી?

ઉત્તર: અકબરની સહિષ્ણુ નીતિનું મુખ્ય ઉદ્દેશ હિન્દુ અને મુસ્લિમ સંપ્રદાયોની વચ્ચે સ્નેહ અને સહકાર વધારવાનો હતો. તેણે ધાર્મિક ભેદભાવને દૂર કરી પ્રજા માટે ન્યાયપ્રેરણાં નીતિઓ અમલમાં મુકવામાં આવી. રાજપૂટોને સમાવિષ્ટ કરી તેમને મફતમાં મહત્વના સ્થાનો આપ્યાં અને તેઓના સહકારથી મુઘલ રાજ્યની શહેરી રીતે વિસ્તરણ થયું. આ નીતિએ રાજપૂટોને શ્રેષ્ઠ કમાન્ડરો તરીકે કામ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યું.

તેમ છતાં, શાહજહાં અને ઔરંગઝેબના શાસનકાળમાં અસહિષ્ણુ નીતિઓ ફરીથી શરૂ થઇ અને રાજપૂટોના અસંતોષને કારણે પ્રતિકારનો પ્રભાવ વધી ગયો. જે પછી, રાજપૂટોએ મુઘલ શાસકોએ સાથે સંઘર્ષ કર્યો અને તેમના રાજ્યોને પાછું મેળવવાનો પ્રયાસ કર્યો.


2. જાટો અને શીખોની નાબૂદી અને પ્રતિકારના કારણો અને પરિણામો અંગે વિગતવાર ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: મુઘલ શાસકોએ તેમની નીતિઓ હેઠળ અમાનવીય ગુલામી અને કરચાં નીતિઓ અમલમાં મૂકીને કેટલીક સામાજિક ગતિશીલતાઓનો વિરોધ કર્યો. જેમાં 1669માં મથુરા વિસ્તારમાં જાટો દ્વારા મુઘલ સરકારના પ્રતિબંધો સામે ભંડ કરવામાં આવ્યો. એ વખતે જાટોને અબ્દુલનબીના દૂરદર્શન અને અત્યાચારોથી થવા પામેલા દુખોને લીધે તેઓએ વિસ્ફોટક પ્રતિસાદ આપ્યો.

જો કે, આ વિરોધોના મકાબલે એ લોકોએ આગળ જઈને સરકારની સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓનો સક્રિય પ્રતિકાર શરૂ કર્યો.

શીખો પર પ્રતિકાર મુખ્યત્વે જહાંગીર અને ઔરંગઝેબના સમયગાળા દરમિયાન થયો, જ્યારે ગુરુ તેગબહાદૂરના હત્યા અને શીખ સમાજને એકબીજાના સાથે શસ્ત્રો ધારણ કરાવવાની દિશામાં આગળ વધારવું પડ્યું.


3. મરાઠાઓએ ઔરંગઝેબની સામ્રાજ્યવાદી નીતિઓ સામે કેવી રીતે પ્રતિકાર કર્યો?

ઉત્તર: મરાઠાઓના મરાઠી શાસકોએ ઔરંગઝેબના શાસનકાળમાં દખ્ખણ ભારતમાં પોતાના પ્રદેશને આગળ વધારવા માટે અને મુઘલ સામ્રાજ્યની નીતિઓ સામે પ્રતિકાર કરવાની શરુઆત કરી. મરાઠાઓના મુખ્ય ભાગોમાં મોટા પર્વતીય અને પહાડાવાળા પ્રદેશો હતા, જે તેમને કુશળતા અને પ્રકૃતિ દ્વારા પ્રતિકાર કરવાની શક્તિ આપતા હતા. મરાઠાઓના ગેરીલાયુદ્ધ અને અસમાન્ય યુદ્ધની શૈલીને કારણે મુઘલ સૈન્યના બળને નબળું પાડવામાં મદદ મળી.

મરાઠાઓએ ઔરંગઝેબના સમયગાળા દરમિયાન નર્મદા નદી અને વિધ્યાચળ પર્વતોની આસપાસ મોટા કિલ્લાઓ બાંધીને મુસ્લિમ સૈન્ય સામે તેમના સ્વતંત્રતા અને પૃથ્વી પર રાજ કરવાનું પ્રયત્ન કર્યું.



Page 9


ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)


1. સંત તુકારામ અને શિવાજીનો શું સંબંધ હતો?

ઉત્તર: સંત તુકારામ અને અન્ય સંતોના આશીર્વાદોથી શિવાજીનું રાજ્ય સ્તાપિત કરવામાં સહકાર મળ્યો. તેમણે શાંતિ અને સંસ્કૃતિનો પ્રચાર કર્યો.



2. મુઘલ શાસકોએ બુંદેલાઓ સામે કઈ નીતિ અપનાવી?

ઉત્તર: ઔરંગઝેબે બુંદેલ રાજકુમાર છત્રસાલના વિરોધને દમન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ છત્રસાલે સ્વતંત્રતા માટે બળવો કર્યો અને મિથિલા રાજય સ્થાપ્યો.


3. મુઘલ શાસન સમયે જાટોએ કયા કારણોસર પ્રતિકાર કર્યો?

ઉત્તર: જાટોએ મુઘલ સત્તા સામે તેમનાં મોટા પ્રજાના હક માટે અને ભંડાવના નીતિઓને પ્રતિસાદ આપતા પ્રતિકાર શરૂ કર્યો.


4. મુઘલ યુગમાં ધાર્મિક પરિસ્થિતિ કઈ રીતે હતી?

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં, ઔરંગઝેબની અસહિષ્ણુ નીતિઓ હેઠળ, હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોના વચ્ચેના ધાર્મિક તણાવ વધી ગયા, અને ઘણા ધાર્મિક સમુદાયોએ પ્રતિકાર કર્યો.


5. મુઘલ યુગના સામાજિક વર્ગો વિશે વિગત આપો.

ઉત્તર: મુઘલ સામ્રાજ્યમાં, સામાજિક વર્ગોને ત્રણ મુખ્ય વર્ગોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા: ઉચ્ચ વર્ગ (સમ્રાટ, અમીર, ઉમરાવ), મધ્યમ વર્ગ (કૃષક, વેપારી), અને નીચલા વર્ગ (ખેતી, મજૂરી, ગુલામ).

લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions)


1. શિવાજી અને મરાઠા સામ્રાજ્યનો વિકાસ અને તેમની સામાજિક અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિ.

ઉત્તર: શિવાજી એ મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક હતા અને તેમના શાસનમાં તેમની સામાજિક અને ધાર્મિક દ્રષ્ટિનું મહત્વ હતું. તે પહેલા બીજા સુલતાનોને નમાવ્યા અને પછી અફઝલખાન, શાઈસ્તાખાન જેવા મુઘલ કમાન્ડરો સામે સંઘર્ષ કર્યો. શિવાજીનો લક્ષ્ય ભારતીય સંસ્કૃતિ અને સ્વતંત્રતા માટેની લડાઈ હતી, જેના કારણે મરાઠાઓએ પોતાના ક્ષેત્રમાં મુઘલ સત્તાને પડકાર આપ્યો.

મરાઠા સામ્રાજ્યના વિકાસમાં કેટલાક અન્ય અગત્યના પરિપ્રેક્ષ્ય હતા જેમ કે, શિવાજીએ રાજકારણમાં વ્યૂહરચના, સંઘર્ષ અને નમ્રતા સાથે પોતાની રાજકીય નીતિઓ અમલમાં મૂકવી હતી. આ સાથે જ, તે પ્રજા માટે આરોગ્ય, આહાર, અને સાંસ્કૃતિક અવસરનો સારો આયોજન કરવાનું પસંદ કરતાં હતા.


2. મુઘલ યુગમાં સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિ:

ઉત્તર: સામાજિક દ્રષ્ટિએ, મુઘલ યુગમાં સમાજ ત્રણ મુખ્ય વર્ગોમાં વિભાજિત હતો: ઉચ્ચ વર્ગ, મધ્યમ વર્ગ, અને નીચલો વર્ગ. ઉચ્ચ વર્ગમાં સમ્રાટ, તેમના પરિવારજનો, અમીર, સરદારો, અને મંત્રીમંડળો આવ્યા. આ વર્ગમાં મોજમજા અને વૈભવપૂર્ણ જીવન જીવવામાં આવ્યા.

મધ્યમ વર્ગમાં ખેતી, વેપાર, અને સર્વિસ પ્રદાતાઓ હતા, જ્યારે નીચલા વર્ગમાં મજૂરી, ગુલામ અને સેવકોનો સમાવેશ થતો હતો. આથી, એક વિશાળ સામાજિક ભેદભાવ પ્રવર્તતો હતો.

આર્થિક દ્રષ્ટિએ, મુઘલ સામ્રાજ્ય એ વાણિજ્ય, કૃષિ, શિલ્પકલા અને નાણાંકીય વ્યવસ્થાઓના મધ્યમથી વૈશ્વિક વેપાર સાથે સંબંધ બનાવ્યો. મુઘલ દરખાસ્તે ચોખા, ઘઉં, કપાસ, હેમ્પ, શાકભાજી અને ફળોનું ઉત્પાદન વધાર્યું. વસ્ત્રો, સોંશ, અને માટીના ઘરોની નિર્માણ કલા પણ પ્રસરતી હતી.


3. ધાર્મિક પરિસ્થિતિ અને સંપ્રદાયોના પ્રતિકાર:

ઉત્તર: ઔરંગઝેબની અસહિષ્ણુ નીતિઓ અને ભેદભાવ માટે ઘણા ધાર્મિક સંપ્રદાયોએ, જેમ કે રાજપૂટ, મરાઠા, શીખ, જાટ, બુંદેલાઓ અને સતનામીઓએ મુકાબલો કર્યો. મુઘલ શાસકોએ હિન્દુઓ પર કેટલીક કર, ટેક્સ અને સામાજિક નિયમો થોપ્યા, જેના કારણે આ સમાજોએ લડાઈ અને વિરોધનો માર્ગ અપનાવ્યો.

શીખ ધર્મના ગુરુ ગુરુ તેગબહાદૂર અને ગુરુ0 ગોવિંદસિંહે ઔરંગઝેબના રાજકીય અને ધાર્મિક નીતિઓનો વિરોધ કર્યો અને શીખો માટે શસ્ત્રધારણની રીતોને વિકસાવ્યું.

આર્થિક રીતે, મઘલ વિવાદો માટે આ વિરોધોએ શાસનના મહત્વને પણ અસર પાડી હતી, પરંતુ તેઓ કેટલીકવાર નવી રીતે સામાજિક સમાધાન માટે કાર્યરત રહ્યા.


Page 10

ટૂંકા પ્રશ્નો (Short Questions)

1. મુઘલ યુગમાં મનોરંજનના સાધનો કયા હતા?

ઉત્તર: મનોરંજનના સાધનોમાં શતરંજ, ચોપાટ, પત્તા, બાજીગર, કુસ્તી, પોલો, ઘોડાદોડ, ભળદ-ગાળ, અને પતંગ ચગાવવાનો શોખ શામેલ હતા.


2. મુઘલ યુગમાં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ કેવી હતી?

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં કેટલીક સ્ત્રીઓનું સ્થાન અને દરજ્જો સારું હતું, જેમકે ગુલબદન બેગમ અને નૂરજહાં, પરંતુ બંગાળમાં તેમની સ્થિતિ નબળી હતી અને સતીપ્રથા, પર્દા પ્રથા જેવી પરંપરાઓ prevalent હતી.


3. મુઘલ યુગમાં કૃષિ અને પશુપાલનનું મહત્વ કઈ રીતે હતું?

ઉત્તર: કૃષિ અને પશુપાલન મહત્વપૂર્ણ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ હતી. ઘઉં, કઠોળ, શાકભાજી અને કપાસ જેવી ખેતીથી આર્થિક વિકાસ થતો હતો.


4. મુઘલ યુગમાં વ્યાપાર અને ઉદ્યોગો કઈ રીતે વિકસ્યા?

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ, અને રંગાટીકામ ઉદ્યોગો વિકસ્યા. પાટણ, નડિયાદ, અમદાવાદ અને બંગાળમાં કાપડના ઉદ્યોગ પ્રસિદ્ધ હતા.


5. મુઘલ યુગમાં શાસકોના મનોરંજનના શોખો શું હતા?

ઉત્તર: શાસકો જુગાર, શિકાર, રમતો, અને અન્ય મનોરંજનની પ્રવૃત્તિઓમાં રસ ધરાવતા હતા.

લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions)


1. મુઘલ યુગમાં મનોરંજનના સાધનો અને શાસકોના મનોરંજનના શોખ.

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં મનોરંજનના સાધનોમાં શતરંજ, પત્તા, ચોપાટ, બાજીગર, અને મનોરંજન માટેની ઘણી રમતો શામેલ હતી. આ રમતો રંજકતા અને શોખ માટે હતી, અને લોકો આ મનોરંજનથી મજા લેતા હતા. શાસકો પણ આ રમતોમાં વ્યસ્ત રહેતા હતા. પતંગ ચગાવવાનો અને ઘોડાદોડ જેવા રમતો પણ પ્રચલિત હતા. તેમણે મનોરંજન માટે બાગ અને બગીચાઓનો ઉપયોગ કરવો પણ પ્રિય હતું.


2. મુઘલ યુગમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન, દરજ્જો અને કુરિવાજો.

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં, કેટલાક વિસ્તારમાં સ્ત્રીઓનું સ્થાન શ્રેષ્ઠ હતું, જેમકે નૂરજહાં અને મુમતાઝ જેવા પ્રખ્યાત સ્ત્રીઓ. પરંતુ, બંગાળ જેવા વિસ્તારમાં સ્ત્રીઓ પર કુછ પરંપરાઓનો ભાર હતો જેમકે સતીપ્રથા, પર્દા પ્રથા, અને ગુલામી. આ સમસ્યાઓ સ્ત્રીઓની સ્થિતિને ઓછી કરી રહી હતી, છતાં કેટલાક સ્ત્રીઓએ સમાજમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન મેળવ્યું.


3. મુઘલ યુગમાં આર્થિક પરિસ્થિતિ અને કૃષિ-પશુપાલન.

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં આર્થિક રીતે, તે સમય દરમિયાન કૃષિ અને પશુપાલન મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રો હતા. ધરતીના મહેસૂલ નક્કી કરવા માટે ટોડરમલની સિસ્ટમ ઉપયોગમાં લેવામાં આવી. આ સમયે ઘઉં, કઠોળ, શાકભાજી અને કપાસની ખેતી થાય હતી. સિંચાઈ માટે ખાસ ધ્યાન અપાતું હતું. પશુપાલન પણ આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાયેલું હતું. આથી, કૃષિ, પશુપાલન અને મઘલ ચતુરાઈથી આર્થિક વિકાસ થયો હતો.


4. મુઘલ યુગમાં ઉદ્યોગ, ધંધા અને વ્યાપાર.

ઉત્તર: આ સમય દરમિયાન ઉદ્યોગોમાં સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ અને રંગાટીકામના ઉદ્યોગો વિકસ્યા હતા. પાટણ, નડિયાદ, અને બંગાળ જેવા સ્થળોએ આ ઉદ્યોગોમાં વ્યાપક વિકાસ થયો. રેશમી કાપડ અને મસાલાઓનું વ્યાપાર પણ ખુબ જ પ્રચલિત હતું. આઉટપુટ પર નિયંત્રણ સરકારની હતી, પરંતુ નાની કારિગરો અને શ્રમકર્મીઓનું શોષણ થતું હતું. મકાન અને કારીગરીના ઉત્પાદનો વિદેશોમાં નિકાસ કરવામાં આવ્યા.


5. મુઘલ યુગમાં વૈશ્વિક વ્યાપાર અને નિકાસ-આયાત.

ઉત્તર: ભારતનું વ્યાપાર યુરોપ, પશ્ચિમ એશિયા અને અન્ય પ્રદેશો સાથે જોડાયેલું હતું. ભારતમાંથી મુખ્ય નિકાસમાં સુતરાઉ કાપડ, રેશમ, મરી, ગળી, ખાંડ અને ઔષધીઓનો સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે શરાબ, હાથીદાંત, અત્તર, ગુલામો, અને આરામદાયક ચીજવસ્તુઓ આયાત કરવામાં આવતી હતી.


Page 11

મુઘલ યુગ - આર્થિક અને ધાર્મિક સ્થિતિ અને શાસનવ્યવસ્થા

આર્થિક સ્થિતિ:

1. વેપાર અને ઉદ્યોગ:

મુઘલ યુગમાં વેપાર: ભારતનું વ્યાપાર યુરોપ અને પશ્ચિમ એશિયા સાથે વ્યાપક રીતે જોડાયું હતું. ગુજરાતનાં સુરત, ભરૂચ અને ખંભાતનાં બંદરો આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ ધરાવતાં હતાં. કાલિકટ, ગોવા, મદ્રાસ, કોલકાતા, કોચીન વગેરે અન્ય મહત્વના વેપાર બંદર હતા.

ઉદ્યોગો: મલમલ, કાપડ, શાલ, અને રેશમનાં ઉદ્યોગોમાં મોટો વિકાસ થયો હતો. પાટણ અને લાહોરથી રેશમ અને કાશ્મીર અને લાહોરમાંથી શાલ અને સાદડીની નિકાસ થતી હતી.

ધોરીમાર્ગો: વેપાર માટે માર્ગોની સુવિધા આપવી એ મહત્વપૂર્ણ હતું. આગ્રા-ગ્વાલિયર, અમદાવાદ-સુરત, પેશાવર-ભંગાળ વચ્ચે રાજમાર્ગો બનાવવામાં આવ્યા હતા.

આર્થિક વ્યવસ્થા:

અંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર: ભારતનાં ઉત્પાદનો જેવી કે રેશમ, મરી, ખાંડ, અને મસાલાઓ નિકાસ કરાતા હતા, જ્યારે હાથીદાંત, અત્તર, અને શરાબ આયાત થતા હતા.

સુરત: સુરત યુરોપ માટે મુખ્ય વેપારી નગર હતું, જ્યાં મોટા પ્રમાણમાં વેપાર થતો હતો.

ધાર્મિક સ્થિતિ:

શાસકોની ધાર્મિક નીતિ:

અકબર: ઠાકણાની પ્રચારક અને ઉદાર નીતિનો પ્રકાશન કરી, જેમણે દીન-એ-ઇલાહી (ધર્મના અનુયાયીઓ માટે એકમેકને ઓળખવાવાળી નીતિ) સ્થાપિત કરી. આની સાથે જ, તેણે જજિયાવેરો નાબૂદ કરી અને સર્વધર્મ સમભાવ માટે આગળ વધ્યાં.


જહાંગીર અને શાહજહાં: આ બંને શાસકો પણ ઉદાર હતા, પરંતુ શાહજહાંના સમયમાં વિભાજન માટેની કેટલીક વલણો જોવા મળ્યા.

ઔરંગઝેબ: ઔરંગઝેબના શાસનમાં અસહિષ્ણુ ધાર્મિક નીતિ ને સ્પષ્ટ રીતે નજરે આવી, પરંતુ વિરુદ્ધમાં પણ ધાર્મિક સંમિલન માટે કેટલીક ઘટનાઓ જોવા મળી.


હિન્દુ-મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો મિશ્રણ:

પ્રજામાં ધાર્મિક સંમિલન: તેમ છતાં, સામાન્ય જનતા, વિહારી અને વ્યવહારમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ ધર્મ વચ્ચે પ્રગતિશીલ સંમિલન નોંધપાત્ર હતો.

શાસનવ્યવસ્થા:

કેઝરિયલ શાસન:

સર્વોચ્ચ સત્તાધીશ: મુઘલ શાસકોનું સત્તા પ્રધાન એ અંગ્રેજી રાજાશાહી તરીકે કાર્યરત હતું. તેઓ શાસન, લશ્કરી, ન્યાયિક અને ધાર્મિક બાબતોનાં સર્વોચ્ચ અધિકારીઓ હતા.

પ્રધાનમંડળ: શાસકને મદદરૂપ થતી સંસ્થાઓમાં વકીલ, દીવાન, મીરબખ્મી, મુહતસીબ, અને ખાન-એ-સામાન જેવા પદો હતા.


1. પ્રાંતીય અને જિલ્લા શાસન:

સુબેદાર: દરેક પ્રાંતો માટે સુબેદાર હતા જે સ્થાનિક શાસનકામ સંચાલન કરતા હતા.

ફૌજદાર: जिल्लાની જગ્યાએ, તંત્રને અવલંબાતા ફૌજદારો અને આમિલો દ્વારા સરકારિ કામકાજ સંચાલિત કરવામાં આવતું.


2. ગામ-કૃષિ સ્તર: કાનૂનગો, ખેત-મુલાયમ: ગ્રામ્ય શાસન પણ ન્યાયકીય અને કર્મચારી કાર્યદક્ષતા સાથે જોડાયેલું હતું. કાનૂનગો અને મુલાયમ જેવા કર્મચારીઓ ગામના નિયમોને લાગુ પાડતા હતા.

સંક્ષિપ્ત પ્રશ્નોત્તરી (Short Questions):


1. મુઘલ યુગમાં ભારતના મુખ્ય વેપાર બંદરો કયા હતા?

ઉત્તર: સુરત, ભરૂચ, ખંભાત, કાલિકટ, ગોવા, મદ્રાસ, કોલકાતા, કોચીન.


2. મુઘલ શાસકોની ધાર્મિક નીતિ કઈ રીતે હતી?

ઉત્તર: બધી મુઘલ શાસકોની ધાર્મિક નીતિ સહિષ્ણુ હતી, પરંતુ ઔરંગઝેબના શાસનમાં અસહિષ્ણુ નીતિ હતી.


3. મુઘલ શાસકના કેઝરિયલ શાસનમાં મુખ્ય પદો શું હતા?

ઉત્તર: વકીલ, દીવાન, મીરબખ્મી, મુહતસીબ, ખાન-એ-સામાન, અને સદ-ઉશ-સદ્ર.


4. ભારતમાં શાસનવ્યવસ્થા કેવી હતી?

ઉત્તર: મુખ્ય કેઝરિયલ અને પ્રાંતીય શાસન સંચાલન હતું, જેમાં સુબેદાર, ફૌજદાર અને આમિલો જેવા પદો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા.


લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions):


1. મુઘલ યુગમાં આર્થિક અને વેપારની સ્થિતિ પર વિશદ વિમર્શ કરો.

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં ભારતનું આર્થિક કેન્દ્ર વેપાર અને ઉદ્યોગમાં હતો. સુરત, ભરૂચ અને ખંભાત જેવા બંદરોનો મુખ્ય ઉપયોગ વિદેશી વેપારમાં થયો હતો. તેમ છતાં, રાજ્ય દ્વારા રાજમાર્ગોનું નેટવર્ક વધારવા અને વેપાર પ્રોત્સાહિત કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. ખાસ કરીને, પાટણ અને કાશ્મીર જેવા શહેરો તેમજ લાહોર, આગ્રા અને અમદાવાદ જેવા ઉદ્યોગકર્તા મથકોએ ઊંચી આવક અને અર્થતંત્રમાં મોટો યોગદાન આપ્યું.


2. મુઘલ શાસકોની ધાર્મિક નીતિ પર વિશદ ચર્ચા કરો.

ઉત્તર: મુઘલ શાસકો એ સાવધાનીપૂર્વક અને ઉદાર રીતે સામાજિક અને ધાર્મિક સમાનતા જાળવી. ખાસ કરીને અકબરે સર્વધર્મ સમભાવને ધ્યાનમાં રાખીને દીન-એ-ઇલાહી પદ્ધતિ શરૂ કરી હતી. છતાં, જો કે ઔરંગઝેબના શાસનમાં અસહિષ્ણુ નીતિ ચાલી હતી. તેમ છતાં, ધર્મની એકીકરણ અને સંતોના પ્રભાવને કારણે સામાન્ય પ્રજામાં મજબૂતીથી એકતા બની રહી.


Page 12

શાસનવ્યવસ્થા:


1. કেন্দ્રીય શાસન:

વહીવટ અને વિભાજન: મુઘલ શાસકોનું ન્યાયપ્રતિષ્ઠા અને પ્રજાને ઠીક રીતે સંચાલિત કરવું પ્રખ્યાત હતું. તેમના શાસન હેઠળ, સામ્રાજ્યને વિવિધ વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું.


કેન્દ્ર અને પ્રાંત:

કేంద్ర: પ્રધાન, દીવાન, મીર બક્ષી, મુહતસીબ અને મીર આતીસ જેવા અધિકારીઓ મુખ્ય હતા.


પ્રાંત: 21 જેટલા પ્રાંતોને સુબેદાર અથવા નાઝીમ દ્વારા શાસિત કરવામાં આવતા. તેઓ પોતાના વિસ્તારમાં અમલદારો રાખતા.

શાસનનો નીચલો સ્તર: આમાં જિલ્લો, પરગણો, અને ગામનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વિભાગમાં કર્મચારી જેમ કે ફૌજદાર, કાનૂનગો, અને પ્રાથમિક શાસક હતા.


1. લશ્કરી વ્યવસ્થા: મનસબદારી પ્રથા: એનો અર્થ એ છે કે દરેક સેનાની માનધન (માનસબ) પદો મુજબ મળી હતી. આ પ્રથા ઝહાંગીર અને શાહજહાંના સમયમાં પણ ચાલતી હતી.

શિક્ષણ અને સાહિત્ય:

1. શિક્ષણ:

સંસ્થા અને વ્યવસ્થા: મુઘલ યુગમાં રાજ્ય સંચાલિત શિક્ષણ સંસ્થાઓ ન હોવા છતાં, મસ્જિદો અને ધર્મશાળાઓમાં મદ્રેસા અને નિશાળ જેવી સંસ્થાઓ ચાલતી હતી.

વિદ્યાવિધી: હિન્દુઓ માટે શીખવાઈ જતી હતી, અને મોટાભાગે ઉચ્ચ વર્ગના લોકો જ આ શિક્ષણ પ્રાપ્ત કરતા.


સ્ત્રી શિક્ષણ: રાજકુટુંબ અને ઉમરાવકુટુંબની સ્ત્રીઓ માટે ઘરેલુ શિક્ષકો દ્વારા અભ્યાસ કરવામાં આવતો.

ગુલબદન બેગમ, નૂરજહાં, અને મુમતાઝ મહલ જેવી સ્ત્રીઓએ ઉચ્ચ કેળવણી મેળવી હતી.

સાહિત્ય: હિન્દી અને ઉર્દૂ:

હિન્દી અને ઉર્દૂ ભાષાઓનો વિકાસ આ સમયગાળામાં થયો હતો. ઐતિહાસિક સાહિત્ય માટે 'આઈને અકબરી' અને 'અકબરનામા' જેવા ગ્રંથો લખાયા.

પ્રમુખ કવિ અને લેખક: અબુલ ફઝલ: ઐતિહાસિક ગ્રંથો લખનાર, જેમણે 'આઈને અકબરી' અને 'અકબરનામા' લખ્યા.

હિંદી સાહિત્ય: સુરદાસ, મીરાબાઈ, નરસિંહ મહેતા, અને તુલસીદાસ જેવા કવિઓએ આ સમયગાળામાં મહત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું.

ફારસી અને સંસ્કૃત અનુવાદ: મુઘલ યુગના સંસ્કૃત ગ્રંથોનો ફારસીમાં અનુવાદ થયો, જેમ કે ઉપનિષદો, ભગવદ્ ગીતા, રામાયણ, અને મહાભારત.


1. વિશ્વવિદ્યા અને વિજ્ઞાન:

વિદ્વાન અને ફિલસૂફ: રાજકુમાર દારાશિકોહ, જે પોતે વિદ્વાન અને ફિલસૂફ હતો, આ સમયમાં ખૂબ ઓળખાયું.


વિજ્ઞાન: વિદ્વાનો જેવા કે વઝીરખાન, જે નાડી-પરીક્ષણમાં નિપુણ હતા, અને વિજ્ઞાનમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ જોવા મળી.


2. સાહિત્ય અને કાવ્ય:

લેખનપ્રવૃતિ: કવિઓએ કાવ્ય, ગીતો અને સાહિત્યના વિવિધ પ્રકારો જેમ કે 'સિંહાસન બત્રીસી', 'કાવ્યપ્રકાશ' વગેરે લખ્યા.

ગુજરાતી સાહિત્ય: આ સમયગાળામાં ગુજરાતી ભાષાનું સાહિત્ય પણ વિકાસ પામ્યું.


લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions):

1. મુઘલ યુગમાં શાસનવ્યવસ્થાની સંરચના કેવી હતી?

ઉત્તર: મુઘલ શાસનવ્યવસ્થા કેન્દ્રિય અને પ્રાંતીય બે સ્તરોમાં વહેંચાઈ હતી. કેન્દ્રમાં વઝીર, દીવાન, મીરબખ્શી, અને સુબેદાર જેવા અધિકારીઓ હતા. રાજ્યના ન્યાય અને શાસન માટે લશ્કરી, ન્યાયકીય અને સ્થાનિક તંત્રોને મદદરૂપ બનાવવામાં આવ્યું હતું. મનોસરદારી પદ્ધતિમાં દરેક સેનાની માનધનના આધારે પદો આપવામાં આવતા.


2. મુઘલ યુગમાં શિક્ષણ અને સાહિત્યનો વિકાસ પર્યાવરણીય તથા સામાજિક દૃષ્ટિએ કેવી રીતે થયો?ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં મસ્જિદો અને ધર્મશાળાઓમાં મદ્રેસાઓની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ સરકાર દ્વારા શિક્ષણ સંસ્થાઓની નોંધપાત્ર પ્રેરણા ન હતી. બિનવારસ વયસ્કોની મિલકતોને શાળાઓ માટે દાન આપવાનો કાયદો અમલમાં આવ્યો હતો. સાહિત્યમાં અબુલ ફઝલ, ગિલાની, મીરાબાઈ અને સુરદાસ જેવા કવિઓ અને લેખકોનો મહત્વપૂર્ણ યોગદાન રહ્યો હતો.


Page 13

મુઘલયુગમાં કલા અને સ્થાપત્યનો વિકાસ

ચિત્રકલા:

1. પ્રારંભ અને વિકાસ:

મુઘલ યુગમાં કલા અને ચિત્રકલાનો વિશાળ વિકાસ થયો. બાબર પોતે જ ચિત્રકલા સાથે રસ ધરાવતો હતો, અને તેની સંપ્રેરણા હેઠળ ચિત્રકારોનો વિકાસ થયો.

હુમાયુ અને અકબરના સમયમાં, કલા અને ચિત્રકલા દ્વારા મકાબલાની પરંપરાઓને લીધે અને ઈરાની ચિત્રકારોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા.

અકબરના દરબારમાં 13 હિંદુ અને 4 વિદેશી ચિત્રકારો હતા, જેમણે "ઝફરનામા", "કાળી દમન" અને "રામાયણ" જેવી કાવ્ય-કથા પર આધારિત ચિત્રો બનાવ્યાં.


2. જહાંગીર અને શાહજહાં:

જહાંગીર અને શાહજહાંએ પણ ચિત્રકલા સાથેનો પોતાના રસને દેખાડ્યો અને કલા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રોત્સાહન આપ્યું.

જહાંગીરએ પ્રાકૃતિક દ્રશ્ય, પશુ-પંખી, અને સુંદર સ્ત્રીઓના ચિત્રો માટે ઓળખ પામી.

શાહજહાંના સમયકાળમાં 'રાજસ્થાની' અને 'કાંગડા' ચિત્રશૈલીઓનો વિસ્તરણ થયો.


સંગીતકલા:

1. સંગીતનો વિકાસ: બાબર અને હુમાયુના સમયમાં સંગીતના પ્રેમી તરીકે ઓળખાય છે. હુમાયુ દર સોમવારે અને બુધવારે સંગીતના મજમાની ગોઠવણ કરતો હતો.

અકબરના સમયમાં, તાનસેન જેવા દિગ્જન્ય સંગીતકારો લોકપ્રિય બન્યા. અકબરના દરબારમાં 36 સંગીતકારો માટે રાજયાશ્રય આપવામાં આવ્યો.


2. જહાંગીર અને શાહજહાં: જહાંગીરના સમયમાં કવ્વાલી, ઠુમરી, અને ગઝલ જેવા સંગીતના શૈલીઓનું વિકાસ થયો.

શાહજહાંએ ધૂપદ રાગનો ખૂબ શોખ દાખવ્યો, પરંતુ ઔરંગઝેબના સમયમાં સંગીત પર પ્રતિબંધ મૂકાયો.

સ્થાપત્ય કલા:


1. સ્થાપત્યના વિકાસ: મુઘલ યુગમાં स्थापત્યકલાનો સુવર્ણકાળ આવ્યો. અકબર અને શાહજહાંના સમયમાં, ભારતના ભાંધકામો અને ઇમારતો ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બની.

આગ્રાનો કિલ્લો, જુમ્મા મસ્જિદ (દિલ્હી), ફતેહપુર સિક્રીનો બુલંદ દરવાજો અને તાજમહાલ એ મસ્જિદો અને સ્મારકોની શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

મુઘલ स्थापત્યકલામાં ઈરાની અને હિંદુ શૈલીના મિશ્રણને શ્રેષ્ઠ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે. ઈમારતોમાં કોતરકામ, વેલો, ફૂલબુટ્ટા અને ભૂમિતિની ડિઝાઈનો મુખ્યત્વે જોવા મળે છે.


1. બાબર અને ઉમાપણ: બાબરએ આગ્રામાં પ્રખ્યાત કાબુલી મસ્જિદ અને સંભલ મસ્જિદ બાંધવામાં આવી.

હુમાયુના સમયમાં દિનપનાહના કિલ્લો અને મસ્જિદના સ્થાપત્ય કાર્ય મહત્વપૂર્ણ હતા.

વિશિષ્ટ ઇમારતો:

આગ્રાનો કિલ્લો: દીવાન-એ-આમ, લાલ કિલ્લો (દિલ્હી), આગ્રાનો કિલ્લો અને જુમ્મા મસ્જિદ તે સમયે મુસ્લિમ સ્થાપત્યકલાના મજબૂત ઉદાહરણો છે.

તાજમહાલ: શાહજહાંએ મુમતાઝ મહલના શ્રાદ્ધ માટે તાજમહાલ બનાવ્યો. આ એક શ્રેષ્ઠ स्थापત્ય સંરચના છે જે સમગ્ર વિશ્વમાં મશહૂર છે.

લાંબા પ્રશ્નો (Long Questions):


1. મુઘલ યુગમાં ચિત્રકલા અને સંગીતકલાના વિકાસની વિશિષ્ટતાઓ શું છે?

ઉત્તર: મુઘલ યુગમાં ચિત્રકલા અને સંગીતકલાના વિકાસને મકાબલાની અને સામ્રાજ્યની પ્રેરણા મળી. અકબર, જહાંગીર અને શાહજહાંએ ચિત્રકલા અને સંગીત માટે પ્રોત્સાહન આપ્યું. અકબરના દરબારમાં વિદેશી ચિત્રકારોને આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા અને જહાંગીર અને શાહજહાંએ પ્રાકૃતિક ચિત્રો અને મ્યુઝિકલ શૈલીઓ જેમ કે કવ્વાલી અને ઠુમરીમાં વધારો કર્યો.


2. મુઘલ યુગમાં स्थापત્યકળાના મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણો કયા છે અને આ સાથે સંકળાયેલી ખાસિયતો શું છે?

ઉત્તર: આગ્રાનો કિલ્લો, જુમ્મા મસ્જિદ, તાજમહાલ, અને ફતેહપુર સિક્રીના બુલંદ દરવાજા એ મહત્વપૂર્ણ स्थापત્યકલા છે. આ ઈમારતોમાં હિંદુ અને ઈરાની શૈલીના મિશ્રણનો સ્વરૂપ જોવા મળે છે. તાજમહાલ એ શ્રેષ્ઠ स्थापત્યના ઉદાહરણ તરીકે ઓળખાય છે, જે વિશિષ્ટ રીતે અદ્વિતીય અને પરિપૂર્ણ છે.


Page 14

મુઘલયુગમાં સ્થાપત્ય અને વિજ્ઞાનનો વિકાસ

સ્થાપત્યનો વિકાસ:

1. અકબરની શાસનકાળની સ્થાપત્ય કલા:

અકબરના સમયમાં, स्थापત્યકલા એક મહત્ત્વપૂર્ણ શાખા બની ગઈ. તે સમયની અનેક ઇમારતો આજે પણ અદ્વિતીય સ્વરૂપે જાણીતાં છે.

હુમાયુનો મકબરો, આગ્રાનો કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રીમાં જુમ્મા મસ્જિદ, બુલંદ દરવાજો, નગીના મસ્જિદ, અને શેખ સલીમ ચિસ્તીની કબર જેવી ઇમારતોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું.

અકબરએ દીવાન-એ-આમ અને દીવાન-એ-ખાસ જેવી ઇમારતો અને પંચમહલ જેવા ઐતિહાસિક સ્મારકો બાંધાવ્યા. બુલંદ દરવાજો એ ભારતમાં સૌથી મોટો દરવાજો છે, જે તેમની ઇમારતોએ તેમના સામ્રાજ્યના વૈભવ અને શક્તિનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું.


2. શાહજહાંનું યોગદાન:

શાહજહાંએ તાજમહાલનું નિર્માણ કરાવ્યું, જે આજના દિવસોમાં "પ્રેમનો પ્રતીક" તરીકે જાણીતા છે. તાજમહાલ એ મુઘલ स्थापત્યકલા અને શાહજહાંના પ્રેમનો શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

લાલ કિલ્લો (દિલ્હી), જુમ્મા મસ્જિદ (દિલ્હી), મોટે મસ્જિદ (આગ્રા), અને મયૂરાસન (તખ્ત-એ-ન્તાઉસ) જેવા સિંહાસનો બનાવાયા.

શાહજહાનાબાદ તરીકે ઓળખાતા નગરના પાયાને પણ શાહજહાંએ મૂક્યું, જેને આજે લાલ કિલ્લો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.


3. બંધીેલી અનમોલ સ્થાપત્ય કલા:

અકબર, હુમાયુ, અને શાહજહાંના સમયમાં બાંધવામાં આવેલ અનેક ઇમારતો તેમની स्थापત્ય કલા અને સામ્રાજ્યના વૈભવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

ઔરંગઝેબએ બીબી મરિયમનો મકબરો બનાવ્યો, પરંતુ મુઘલ સમયમાં મોટા ભાગે આ કલા પર વધુ ધ્યાન હતું.

વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીનો વિકાસ:


4. હુમાયુનો વિજ્ઞાનમાં રસ:

હુમાયુ ખગોળ, જ્યોતિષ અને તત્ત્વજ્ઞાનના અભ્યાસકર્તા હતા. તેણે દિલ્હીમાં વેધશાળાની ઈમારત બાંધવાની શરૂઆત કરી.

તેમણે સાતગ્રહોના ગુણધર્મ મુજબ સાત દીવાનખાનાં બનાવ્યા હતા, જેમાં દરેકનું નિર્માણ ગ્રહના સંચાલન અનુસાર કરવામાં આવ્યું.


5. પ્રযুক্তિ અને ઔદ્યોગિક વિકાસ:

અકબરના શાસનકાળમાં શસ્ત્રવિદ્યા માટે એક પ્રયોગશાળા સ્થાપી હતી, જેમાં બંદુક અને તલવાર જેવા શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન થવા લાગ્યું.

માછલું, પિત્તળ, કાંસું, ચાંદી વગેરેનાં ઉપયોગથી પાતુના કઢાઈ, છાપકામ (ભરતકામ) અને રંગાવટના વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે ખાસ પ્રગતિ જોવા મળી.

**કપાસ (રૂ)**થી કાપડ બનાવવાનું પ્રારંભ થયું અને આટલું જ નહીં, આજે આ રીતે બનાવેલ કપડાંની છાપકામ પણ વિક્રમપૂર્વક થઇ રહી છે.


મુઘલ યુગનું મહત્ત્વ અને પ્રદાન:

1. ભારત માટે પુરાવા:

મુઘલ સામ્રાજ્યની શાસકવિધિ અને તેના વ્યાપક પ્રદાન માટે વિશિષ્ટ માન્યતાઓ છે. અકબર જેવા મહાન શાસકોએ ભૂમિના માપણીની કવાયત કરી અને સામાજિક સંરચના માટે દિશા નિર્દેશક કઈંક નવો માર્ગ દર્શાવ્યો.


2. મહત્ત્વની સિદ્ધિઓ: મુઘલ યુગમાં શાસકોએ ભારતના દરેક ક્ષેત્રમાં પ્રગતિ માટે શ્રેષ્ઠ મનોવૃત્તિ અને કાર્યશક્તિ દાખવી. કલા, વિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજી, અને સાંસ્કૃતિક હસ્તક્ષેપો દ્વારા ભારતીય સમાજને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત કરાવી.


લાંબા પ્રશ્ન (Long Question):

મુઘલયુગમાં બાંધકામ, स्थापત્યકલા અને વિજ્ઞાનના વિકાસ વિશે વિસ્તારથી સ્પષ્ટ કરો.

ઉત્તર: મુઘલ યુગ એ स्थापત્ય અને વિજ્ઞાનમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ લાવનાર સમય હતો. અકબર, શાહજહાં, અને હુમાયુના સમયમાં મકબરો, મસ્જિદો, કિલ્લા અને બીબી મરિયમના મકબરો જેવી ઇમારતોનો વિકાર કરવામાં આવ્યો. હુમાયુની વેધશાળાની ઈમારત, અકબરના સમયમાં શસ્ત્રવિદ્યાના પ્રયોગ અને શાહજહાંના તાજમહાલના વિવિધ પ્રસંગો દ્વારા વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજીના ક્ષેત્રે ઘણું પ્રગતિ થઈ. મુઘલ સામ્રાજ્ય માટે બાંધકામની દૃષ્ટિએ આ સમય મોખરે રહ્યો.


Page 15

1. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના વિસ્તૃત જવાબ આપો :

(1) બાબરની કારકિર્દી જણાવી તેની સિદ્ધિનું મૂલ્યાંકન કરો.
 જવાબ: બાબર મોગલ વંશનો સ્થાપક હતો. તેણે 1526માં પ્રથમ પાણીપતનું યુદ્ધ જીતી દિલ્હીમાં મોગલ શાસનની સ્થાપના કરી. ખાનવા અને ઘાઘરના યુદ્ધો જીતી ભારતમાં પોતાનું સામ્રાજ્ય સ્થિર કર્યું. તેમ છતાં તેનું શાસન ટૂંકું (૧૪૩૩-૧૪૩૦) હોવા છતાં, તેણે મજબૂત વહીવટની પાયાંભૂત રચના કરી.


(2) શેરશાહની સિદ્ધિઓ વર્ણવો.
 જવાબ: શેરશાહ સુરી એક પ્રતિભાશાળી શાસક હતો. તેણે મજબૂત વહીવટયંત્ર, પંચાયત વ્યવસ્થા, કરવેરાની સુધારણા, શેરીઓ, સરાંયો અને પોસ્ટલ વ્યવસ્થા જેવી ખૂબ જ અસરકારક યોજના અમલમાં મૂકી. તેના દ્વારા બનાવેલી ગ્રાંડ ટ્રંક રોડ આજે પણ પ્રસિદ્ધ છે.


(3) અકબરના વિજયોનું વર્ણન કરો.
 જવાબ: અકબરે દિલ્હી, અજમેર, ગ્વાલિયર, માલવા, રાજસ્થાનના રાજપૂત રાજ્યો, ગુજરાત, બંગાળ, બિહાર, ઓરિસ્સા, દક્ષિણમાં દક્કનના કેટલાક ભાગો જીત્યા. તેણે રાજપૂતો સાથે સંધિ કરીને તેમના સહકારથી સામ્રાજ્યનું વિસ્તરણ કર્યું.


(4) શાહજહાઁના સમયે તેણે કરેલાં બાંધકામ જણાવો.
 જવાબ: શાહજહાંએ તાજમહાલ, લાલ કિલ્લો (દિલ્હી), શાહજહાનાબાદ નગર, જુમ્મા મસ્જિદ, દીવાન-એ-ખાસ, મોટે મસ્જિદ (આગ્રા), મયૂરાસન વગેરે બાંધકામ કરાવ્યા. તેની સ્થાપત્યકલા “સંગમરમરમાં કંડારેલું કાવ્ય” તરીકે ઓળખાય છે.


(5) મુઘલયુગની સામાજિક સ્થિતિનું આલેખન કરો.
 જવાબ: મુઘલ યુગમાં હિંદુ-મુસ્લિમ સમન્વય જોવા મળ્યો. પોશાક, ખોરાક, ભાષા, સાહિત્ય અને સંગીતમાં મિશ્રણ થયું. તાનસેન, અબ્દુલ રહિમ ખાનખાના જેવા સાહિત્યકારોએ યોગદાન આપ્યું. ઉર્દૂ ભાષાનું વિકાસ થયું. લોકો ખેતી, હસ્તકલા અને વેપારમાં જોડાયેલા હતા.


2. ટૂંકમાં જવાબ આપો :

(1) હુમાયુની નિષ્ફળતાનાં કારણો આપો.
 → શાસનક્ષમતા ન હોવી, નિર્ભર પાર્શ્વવર્તીઓ, આયબકના વારસાઓથી પડકાર, અને દાવપેચથી વંચિત થવું.


(2) કરીદખાને 'શેરખાનનો' ઈલકાબ કોણે આપ્યો?
 → શેખજાદા કુબેરા.


(3) અકબરની ધાર્મિક નીતિ ટૂંકમાં જણાવો.
 → દિન-ઇ-ઇલાહીની સ્થાપના, ધાર્મિક સહિષ્ણુતા,/non-discrimination નીતિ, પિલગ્રિમ ટેક્સનો રદ્દ.


(4) અકબરની રાજનીતિની સફળતાનાં બે કારણો દર્શાવો.
 → (1) રાજપૂતો સાથે સાંસદ, (2) ધર્મથી ઉપર ઉઠેલો દૃષ્ટિકોણ અને સારી વહીવટ વ્યવસ્થા.


(5) શાહજહાનાબાદ કોણે વસાવ્યું? આજે તે કયા નામે ઓળખાય છે?
 → શાહજહાંએ વસાવ્યું. આજે તેને ઓલ્ડ દિલ્હી (લાલ કિલ્લા વિસ્તાર) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

3. આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :

(1) પાણીપતનું પ્રથમ યુદ્ધ ક્યારે થયું ?
 → (A) 1526

(2) અકબરનો જન્મ ક્યાં થયો હતો ?
 → (A) અમરકોટ

(3) જહાંગીરની બેગમ નૂરજહાંનું મૂળ નામ શું હતું?
 → (B) મહેરૂન્નિસા

(4) શાહજહાંએ પોતાની ભેગમની યાદમાં કઈ ઈમારત બંધાવી ?
 → (C) તાજમહાલ

(5) ઔરંગઝેબે તેની ભેગમનો મકબરો ક્યાં બંધાવ્યો ?
 → (A) ઔરંગાબાદ


EDITING BY LIZA MAHANTA