MSBSHSE Class 11 History Books Solution | Maharashtra MSBSHSE Class 11 History lesson 11 Answer 2025-2026 |

Chapter -11                            भारती का सपूत

 

प्र.1. जमीन महसूल कोणत्या काळात राज्याच्या उत्पन्नाचा प्रमुख स्रोत होता?

उ: दक्षिण भारतातील राज्यांच्या काळात जमीन महसूल हा राज्याच्या उत्पन्नाचा मुख्य स्रोत होता. शेतकऱ्यांकडून जमीनधारणा आणि उत्पादनाच्या प्रमाणावर आधारित महसूल आकारला जात असे. या महसुलातून राजे प्रशासन, संरक्षण, मंदिरे, शिक्षण व समाजकार्यासाठी खर्च करत.

प्र.2. राज्याच्या उत्पन्नाची इतर साधने कोणती होती?

उ: जमीन महसुलाशिवाय जकात (मालावर लावला जाणारा कर), व्यवसाय कर, आणि यात्रा कर (तीर्थयात्रेवर लावला जाणारा कर) ही राज्याच्या उत्पन्नाची इतर प्रमुख साधने होती. या उत्पन्नातून रस्ते, बंदरे आणि मंदिरे बांधली जात.

प्र.3. दक्षिण भारतातील कोणती राज्ये उद्योग व व्यापारासाठी प्रसिद्ध होती?

उ: चोळ, पांड्य, चेर, वाकाटक, चालुक्य, राष्ट्रकूट, पल्लव, शिलाहार आणि यादव या राज्यांमध्ये उद्योग, व्यापार, आणि सागरी व्यवहार मोठ्या प्रमाणात फुलले. या राज्यांनी बंदरांद्वारे परदेशी व्यापार केला आणि स्थानिक हस्तकलेलाही प्रोत्साहन दिले.

प्र.4. हस्तिदंत कोणत्या ठिकाणाहून मिळत असे?

उ: मलयगिरीच्या जंगलांत हत्तींचे मोठे प्रमाण असल्याने तिथून हस्तिदंत मिळत असे. या हस्तिदंतांचा उपयोग मूर्ती, दागिने, आणि अलंकार तयार करण्यासाठी केला जात असे.

प्र.5. चोळमंडलम प्रदेश कोणत्या वस्तूसाठी प्रसिद्ध होता?

उ: चोळमंडलम प्रदेश उत्तम दर्जाच्या कापसाच्या वस्त्रांसाठी प्रसिद्ध होता. या वस्त्रांना "चोळकंबल" म्हणत आणि ते स्थानिक तसेच परदेशी बाजारात विकले जात.

प्र.6. चेरांच्या राज्यात कोणते विशेष कापड विणले जात असे?

उ: चेरांच्या राज्यात अत्यंत तलम (सूक्ष्म) आणि नाजूक कापड विणले जात असे. हे कापड ग्रीक आणि रोमन व्यापाऱ्यांमध्ये लोकप्रिय होते.

प्र.7. कोणत्या परदेशी प्रवाशाने दक्षिण भारताच्या व्यापाराचा उल्लेख केला आहे?

उ: इटालियन प्रवासी मार्को पोलोने दक्षिण भारताच्या सागरी व्यापाराचा उल्लेख केला आहे. त्याने येथेले बंदरे, व्यापारी आणि हस्तकलेचे कौशल्य यांचे कौतुक केले आहे.

प्र.8. त्या काळात कोणती प्रमुख व्यापारी नगरे उदयास आली?

उ: पैठण, तगर (तेर) आणि नाशिक ही व्यापारी केंद्रे प्रसिद्ध झाली. या नगरांमध्ये बाजारपेठा, धान्य, धातू, दागिने आणि कापड यांचा व्यापार होत असे.

प्र.9. मौर्यांच्या नंतर दक्षिण भारतात कोणती नाणी चलनात आली?

उ: मौर्यांच्या नंतर पोडप राजांनी पाडलेली आहत नाणी चलनात आली. ही नाणी तांबे, चांदी आणि सोन्याच्या मिश्रधातूपासून बनवली जात.

प्र.10. पोडप राजांच्या नाण्यांवर कोणत्या आकृती कोरलेल्या असत?

उ: सूर्य, घोडा, स्तूप, वृक्ष आणि माता यांच्या आकृती नाण्यांवर कोरलेल्या असत. या आकृत्या धार्मिक व सांस्कृतिक प्रतीक म्हणून वापरल्या जात.

प्र.11. चेरांच्या नाण्यांवर कोणते चिन्ह असायचे?

उ: चेरांच्या नाण्यांवर एका बाजूला धनुष्य-बाण आणि दुसऱ्या बाजूला हत्तीची आकृती असायची, जी त्यांच्या सामर्थ्याचे प्रतीक होती.

प्र.12. चोळांच्या नाण्यांवर कोणते राजचिन्ह आढळते?

उ: चोळांच्या नाण्यांवर व्याघ्र (वाघ) हे राजचिन्ह आढळते. वाघ हे त्यांच्या शौर्य आणि बलाचे प्रतीक मानले गेले.

प्र.13. चोळांच्या नाण्यांवरील मजकूर कोणत्या लिपीत होता?

उ: चोळांच्या नाण्यांवरील लेखन देवनागरी लिपीत होते, जे त्यांच्या सांस्कृतिक संपर्काचे द्योतक आहे.

प्र.14. राजराजा चोळाच्या नाण्यांवर काय कोरलेले होते?

उ: राजराजाची प्रतिमा आणि व्याघ्र आकृती कोरलेली होती, ज्यातून त्याचे सामर्थ्य आणि राजकीय प्रतिष्ठा दिसते.

प्र.15. रोमन नाण्यांवर भारतीय राजांचे शिक्के का उमटवले जात असत?

उ: रोमन नाणी व्यापारातून भारतात येत. ती पुन्हा वापरण्यासाठी भारतीय राजे त्यावर स्वतःचा शिक्का उमटवत आणि स्थानिक चलन म्हणून वापरत.

प्र.16. ग्रामीण उत्पादने कुठे विकली जात असत?

उ: ग्रामीण भागात तयार होणारी धान्ये, फळे, कापड, मातीची भांडी इत्यादी उत्पादने नगरातील बाजारात विकली जात असत.

प्र.17. नगरातील बाजारपेठ कोणत्या भागात असे?

उ: नगराच्या मध्यभागी बाजारपेठ असे. या ठिकाणी विविध वस्तूंचा मोठ्या प्रमाणावर व्यवहार होत असे.

प्र.18. दक्षिण भारतातील व्यापारी श्रेणी कोणती भूमिका बजावत असत?

उ: व्यापारी श्रेणी (guilds) व्यापार नियमन, गुणवत्ता राखणे आणि समाजसेवा यामध्ये सक्रिय भूमिका बजवत. काही व्यापारी समाजकार्यासाठी दानधर्मही करीत.

प्र.19. तमिळ संस्कृतीतील सर्वांत प्राचीन साहित्यकाल कोणता होता?

उ: संघम साहित्यकाल हा तमिळ संस्कृतीतील सर्वात प्राचीन आणि समृद्ध साहित्यकाल मानला जातो.

प्र.20. संघम साहित्य किती परिषदा झाल्याचे सांगते?

उ: संघम साहित्य तीन परिषदा झाल्याचे सांगते — मदुराई, कपाटपूरम आणि कांयील या ठिकाणी त्या झाल्या.

प्र.21. संघम साहित्य दक्षिण भारताच्या इतिहासासाठी का महत्त्वाचे आहे?

उ: संघम साहित्यामध्ये त्या काळातील समाजजीवन, राजकारण, अर्थव्यवस्था आणि संस्कृतीचे जिवंत चित्रण आहे. त्यामुळे ते इतिहासाचा महत्त्वाचा स्रोत आहे.

प्र.22. कालिदासाने ‘मेघदूत’ हे काव्य कुठे रचले?

उ: कालिदासाने ‘मेघदूत’ हे काव्य नागपूरजवळील रामटेक येथे रचले, जिथे तो काही काळ वास्तव्य करत होता.

प्र.23. ‘सेतुबंध’ हे सुप्रसिद्ध काव्य कोणी रचले?

उ: वाकाटक राजवंशातील प्रवरसेन द्वितीयने ‘सेतुबंध’ हे काव्य रचले, ज्यामध्ये रामायणातील घटनांचे सुंदर वर्णन आहे.

प्र.24. ‘हरिविजय’ हे काव्य कोणी रचले?

उ: सर्वसेन या कवीने ‘हरिविजय’ हे काव्य रचले. यात भगवान श्रीकृष्णाच्या लीलांचे वर्णन आहे.

प्र.25. दक्षिण भारतात कोणत्या दोन स्थापत्यशैली आढळतात?

उ: दक्षिण भारतात द्राविड स्थापत्यशैली आणि वेसर स्थापत्यशैली या दोन प्रमुख शैली आढळतात.

प्र.26. द्राविड स्थापत्यशैलीचा विकास कुठे झाला?

उ: द्राविड स्थापत्यशैलीचा विकास कृष्णा नदीपासून कन्याकुमारीपर्यंतच्या प्रदेशात झाला. या शैलीचा विकास चोळ, पांड्य आणि पल्लवांच्या काळात झाला.

प्र.27. द्राविड स्थापत्यशैलीचे मुख्य वैशिष्ट्य काय आहे?

उ: या शैलीत मंदिरांच्या शिखरांची उभारणी मजल दरमजल लहान होत जाते. प्रवेशद्वार उंच व सुंदर कोरीव असते, त्याला ‘गोपुरम्’ म्हणतात.

प्र.28. द्राविड शैलीतील प्रसिद्ध मंदिरे कोणती?

उ: कांचीचे कैलासनाथ मंदिर, वैकुंठपेरुमळ मंदिर, आणि तंजावरचे बृहदीश्वर मंदिर ही द्राविड स्थापत्यशैलीतील अप्रतिम उदाहरणे आहेत.

प्र.29. वेरूळमधील कैलास मंदिर कोणत्या राजांच्या काळात बांधले गेले?

उ: राष्ट्रकूट राजांच्या काळात हे मंदिर बांधले गेले. ते संपूर्ण दगडातून कोरलेले असून भारतीय शिल्पकलेचे अद्वितीय उदाहरण आहे.

प्र.30. चोळांच्या काळातील सर्वोत्कृष्ट धातुशिल्प कोणते मानले जाते?

उ: नटराज रूपातील शिवाची कांस्य मूर्ती हे चोळ काळातील सर्वोत्कृष्ट धातुशिल्प मानले जाते. या मूर्तीमध्ये कला, भक्ती आणि तांत्रिक कौशल्य यांचा सुंदर संगम आहे.

Answer by Dimpee Bora