MPBSE Class 9 Sanskrit Chapter 13 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 9 Sanskrit Lesson 13 Answer 2026

 Chapter 13 

                                                     पारस्परिकीयम्

प्रश्न:1 कस्मिन नगरे राजपुत्र रोगग्रस्तः आसीत्?

उत्तर: राजपुत्र जठरवल्मीकेन रोगग्रस्तः कस्मिन्नगरे आसीत्।

प्रश्न:2 राजपुत्रस्य चिकित्सायाः प्रयासाः कः कुर्वन्ति स्म?

उत्तर: अनेकोपचारैः सद्वैद्यैः सत्शास्त्रोपदिष्टौषधयुक्त्याऽपि चिकित्स्यमानो न स्वास्थ्यमेति।

प्रश्न:3 राजपुत्र निर्वेदात् कुत्र गतः?

उत्तर: राजपुत्र निर्वेदात् देशान्तरं गतः।

प्रश्न:4 तत्र देशान्तरे राजपुत्रं कथं व्यतीतयामास?

उत्तर: भिक्षाटनं कृत्वा महति देवालये कालं यापयति।

प्रश्न:5 बलिराजस्य तत्र नगरे के पुत्राः आसीत्?

उत्तर: बलिराजस्य द्वे दुहितरौ यौनस्थे तिष्ठतः।

प्रश्न:6 राजपुत्रं प्रति कुमारिकाः किं उक्तवत्या?

उत्तर: एका तु “विजयस्व महाराज! यस्य प्रसादात्सर्वं सुखं लभ्यते।” द्वितीया तु “विहितं भुङ्क्ष्व महाराज!” इति उक्तवती।

प्रश्न:7 कुमारिकायाः उक्तौ कथं राजाऽभिव्यक्तः?

उत्तर: राजाऽब्रवीत्- “भो मन्त्रिणः। एनां दुष्टभाषिर्णी कुमारिकां कस्यचिद्वैदेशिकस्य प्रयच्छत्।”

प्रश्न:8 कुमारिका कस्मै प्रतिपादिता?

उत्तर: कुमारिका मन्त्रिभिस्तस्य देवकुलाश्रितराजपुत्रस्य प्रतिपादिता।

प्रश्न:9 राजकन्या कथं प्रहृष्टमनसा गतवती?

उत्तर: राजकन्या प्रहृष्टमनसा पतिं देववत्प्रतिपद्यादाय चान्यविषयं गतवती।

प्रश्न:10 राजपुत्रस्य आवासरक्षा कुतः सुनिश्चिता?

उत्तर: राजकन्या तडागतटे राजपुत्रमावासरक्षायै निरूप्य स्वयं च घृततैललवणतण्डुलादिकं क्रयविक्रयं कृतवती।

प्रश्न:11 राजपुत्र वल्मीके उपरि कुत्र प्राप्तः?

उत्तर: राजपुत्र वल्मीकोपरि कृतमूर्धा प्रसुप्तः।

प्रश्न:12 मुखस्थोऽहिरस्य कार्यम् किं आसीत्?

उत्तर: मुखस्थोऽहिरः भुजगः फणं निष्कास्य वायुमश्नाति।

प्रश्न:13 वल्मीकस्थः सर्पं दृष्ट्वा किं उक्तवान्?

उत्तर: वल्मीकस्थोऽहिरसर्पेणोक्तम्- “भो भोः! दुरात्मन् कथं सुन्दरं सर्वाङ्ग राजपुत्रं कदर्थयसि?”

प्रश्न:14 मुखस्थोऽहिरस्य आश्चर्यम् किं आसीत्?

उत्तर: मुखस्थोऽहिरः उक्तवान्- “भोः! त्वयाऽपि दुरात्मनस्य वल्मीके मध्ये दूषितं हाटकपूर्ण कलशयुगलम्।”

प्रश्न:15 वल्मीके राजकन्यायाः प्रतिपादनं कथं प्राप्यते?

उत्तर: राजकन्या विटपान्तरिता तयोः परस्परालापान्मर्ममयानाकर्ण्य अनुष्ठितवती।

प्रश्न:16 कन्या स्वदेशाभिमुखं कथं गतवती?

उत्तर: विधायाव्यङ्गं नीरोगं भर्तारं निधिं च परमासाद्य स्वदेशाभिमुखं प्रायाति।

प्रश्न:17. राजपुत्रं मातापितृणां केन पूजितम्?

उत्तर: राजपुत्रः पितृमातृस्वजनैः प्रतिपूजिता।

प्रश्न:18. कुमारिकायाः वस्तूनि क्रेतुं किम् गतवती?

उत्तर: कुमारिका घृततैललवणतण्डुलादिकं क्रेतुं गतवती।

प्रश्न:19 सर्पः राजपुत्रं प्रति किम् उक्तवान्?

उत्तर: सर्पः वल्मीकस्य मद्धर्माणि उद्धाटयित्वा राजपुत्रस्य विनाशकथां दृष्ट्वा भो भोः उक्तवान्।

प्रश्न:20 कथायाः मुख्यसन्देशः किम्?

उत्तर: परस्परस्य मर्माणि ये न रक्षन्ति जन्तवः, ताः वल्मीकोदरसर्पवत् निधनं यान्ति।

प्रश्न:21 वल्मीकस्य कथायां राजकन्या किं प्रतिपादिता?

उत्तर: राजकन्या राजपुत्रं सुरक्षितं कृत्वा स्वदेशाभिमुखं प्रायाति।

प्रश्न:22. राजपुत्रः किं प्राप्तं कृत्वा प्रसुप्तः?

उत्तर: राजपुत्रः वल्मीकोपरि कृतमूर्धा पूर्णाङ्गं प्राप्तं कृत्वा प्रसुप्तः।

प्रश्न:23. मुखस्थोऽहिरस्य प्रतिक्रिया कथं अभवत्?

उत्तर: सर्पं दृष्ट्वा मुखस्थोऽहिरः दुःखितः, भयाभूतः च अभवत्।

प्रश्न:24 राजकन्या कस्य कृते वस्तूनि संकल्पितवती?

उत्तर: राजकन्या आवासरक्षायै स्वयं कृतवती।

प्रश्न:25 कथायां राजपुत्रं रक्षणे कः प्रमुखः पात्रः?

उत्तर: राजकन्या प्रमुखः रक्षकः।

प्रश्न:26 राजपुत्रं प्रति मुखस्थोऽहिरस्य प्रश्नः कः?

उत्तर: “भो भोः! दुरात्मन् कथं सुन्दरं राजपुत्रं कदर्थयसि?”

प्रश्न:27. मुखस्थोऽहिरस्य सर्पं दृष्ट्वा क्रिया किं आसीत्?

उत्तर: सर्पं निष्कास्य वायुमश्नाति।

प्रश्न:28 राजकन्या कस्मिन् नगरदेशे आसीत्?

उत्तर: राजकन्या दूरतरनगरप्रदेशे आसीत्।

प्रश्न:29 कुमारिका राजपुत्रस्य संरक्षणे किं कृतवती?

उत्तर: घृततैललवणतण्डुलादिकं क्रयविक्रयं कृत्वा स्वपरिवारसहितं गता।

प्रश्न:30 कथायां राजपुत्रं प्रति सर्पस्य चेतावनी किम्?

उत्तर: वल्मीकोदरसर्पवत् यदि परस्परस्य मर्माणि न रक्षिताः, तदा निधनं यान्ति।

प्रश्न:31 राजकन्या कथं स्वदेशाभिमुखं गता?

उत्तर: विधाय नीरोगं भर्तारं निधिं च प्राप्तं, स्वदेशाभिमुखं प्रायाति।

प्रश्न:32 कथायाः शिक्षा किम्?

उत्तर: परस्परस्य मर्माणि रक्षितुं आवश्यकं, न च अवज्ञया अनर्थं जनयेत्।

प्रश्न:33 राजकन्या क्रयविक्रयं कुतः कृतवती?

उत्तर: राजपुत्रस्य आवासरक्षायै तडागतटे कृतवती।

प्रश्न:34 राजपुत्रस्य रोगस्य कारणं किं आसीत्?

उत्तर: जठरवल्मीकेन रोगेण प्रतिदिनं क्षीयते।

प्रश्न:35 राजपुत्रस्य उपचारम् कुत्र अप्रभावी आसीत्?

उत्तर: अनेकोपचारैः सद्वैद्यैः सत्शास्त्रोपदिष्टौषधयुक्त्याऽपि चिकित्स्यमानो न स्वास्थ्यमेति।

प्रश्न:36. राजकन्यायाः कृते राजपुत्रः कुत्र सुरक्षितः अभवत्?

उत्तर: राजपुत्रः घृततैललवणतण्डुलादिकं क्रयविक्रयं कृत्वा सुरक्षितः अभवत्।

प्रश्न:37 मुखस्थोऽहिरस्य वचनानि कथं अभवत्?

उत्तर: सर्पस्य दृष्ट्वा वचनानि प्रकाशयित्वा दुःखी अभवत्।

प्रश्न:38 राजपुत्रं प्रति वल्मीकोदरसर्पस्य कथनं किम्?

उत्तर: “परस्परस्य मर्माणि ये न रक्षन्ति जन्तवः, ताः निधनं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत्।”

प्रश्न:39 राजकन्यायाः कृते राजपुत्रस्य सुखः कथं प्राप्तः?

उत्तर: पितृमातृजनैः पूजिता, विधितोपभोगं प्राप्तः च।

प्रश्न:40 कथा के मुख्यसिद्धान्तस्य सारः किम्?

उत्तर: परस्परस्य मर्माणि रक्षितुम्, परस्परकल्याणं साध्यते; अवज्ञया विनाशो जन्यते।

Answer by Mrinmoee