MPBSE Class 9 Sanskrit Chapter 19 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 9 Sanskrit Lesson 19 Answer 2026

 Chapter 19 

                                                          अन्नं वै ब्रह्म

1. प्रश्नः वैदिकग्रन्थेषु उपनिषदां स्थानं किम् अस्ति?

उत्तरः वैदिकग्रन्थेषु उपनिषदां सर्वोच्चं स्थानम् अस्ति। उपनिषदः वेदानां साररूपा व्याख्या भवन्ति। तासु आध्यात्मिकज्ञानं, ब्रह्मविद्या तथा जीवनस्य परमसत्यस्य निरूपणं क्रियते।

2. प्रश्नः ‘अन्नं वै ब्रह्म’ इति कथनस्य अभिप्रायः कः?

उत्तरः ‘अन्नं वै ब्रह्म’ इति कथनस्य अभिप्रायः अस्ति यत् अन्नम् एव ब्रह्मस्वरूपम् अस्ति। अन्नादेव सर्वाणि भूतानि जायन्ते, जीवन्ति, अन्ते च अन्ने एव लीयन्ते। अतः अन्नं परमपूजनीयम् इति शिक्ष्यते।

3. प्रश्नः भूतानि कस्मात् जायन्ते?

उत्तरः भूतानि आनन्दात् एव जायन्ते। उपनिषद् वदति यत् आनन्दादेव सर्वाणि प्राणिनः उत्पद्यन्ते।

4. प्रश्नः भूतानि केन जीवन्ति?

उत्तरः भूतानि आनन्देन जीवन्ति। आनन्दः जीवनस्य आधारः अस्ति।

5. प्रश्नः भूतानि अन्ते कुत्र प्रयान्ति?

उत्तरः भूतानि अन्ते आनन्दं प्रयन्ति अभिसंविशन्ति। अर्थात् पुनः आनन्दस्वरूपे ब्रह्मणि लीयन्ते।

6. प्रश्नः ‘अन्नं न निन्द्यात्’ इति वाक्यस्य तात्पर्यं किम्?

उत्तरः अन्नं कदापि न निन्दनीयम्। अन्नस्य अवमानः न कर्तव्यः। अन्नं ब्रह्मरूपं मन्यते, अतः तस्य सम्मानः आवश्यकः।

7. प्रश्नः‘अन्नं बहु कुर्वीत’ इति उपदेशः किं बोधयति?

उत्तरः अस्य उपदेशस्य अर्थः अस्ति यत् मनुष्येण अधिकं अन्नं उत्पादयितव्यम्। अन्नस्य वृद्धिः समाजस्य कल्याणाय आवश्यकम् अस्ति।

8. प्रश्नः अन्नवान् कः भवति?

उत्तरः यः अन्नस्य महत्त्वं वेद, अन्नं न निन्दति, अन्नं बहु करोति, सः अन्नवान् भवति।

9. प्रश्नःअन्नादः कः भवति?

उत्तरः यः अन्नं श्रद्धया भुङ्क्ते सः अन्नादः भवति। अन्नस्य भोक्ता अन्नादः इति कथ्यते।

10. प्रश्नःअन्नं अन्ने कथं प्रतिष्ठितम् अस्ति?

उत्तरः अन्नं अन्ने प्रतिष्ठितम् अस्ति इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् प्राणः अन्नम्, शरीरम् अन्नादम्। प्राणे शरीरं प्रतिष्ठितम्, शरीरे प्राणः प्रतिष्ठितः।

11. प्रश्नःप्राणः किम् उच्यते?

उत्तरः प्राणः अन्नम् उच्यते। अन्नादेव प्राणशक्तिः उत्पद्यते।

12. प्रश्नःशरीरम् किम् उच्यते?

उत्तरः शरीरम् अन्नादम् उच्यते, यतः शरीरं अन्नस्य भोक्ता अस्ति।

13. प्रश्नःआपः किम् उच्यन्ते?

उत्तरः आपः अन्नम् उच्यन्ते। जलं जीवनस्य मुख्याधारः अस्ति।

14. प्रश्नःज्योतिः किम् उच्यते?

उत्तरः ज्योतिः अन्नादम् उच्यते, यतः जलस्य साहाय्येन तेजः प्रकाशते।

15. प्रश्नःपृथिवी किम् उच्यते?

उत्तरःपृथिवी अन्नम् उच्यते, यतः सर्वं अन्नं पृथिव्यामेव उत्पद्यते।

16. प्रश्नःआकाशः किम् उच्यते?

उत्तरः आकाशः अन्नादः उच्यते, यतः पृथिवी आकाशे प्रतिष्ठिता अस्ति।

17. प्रश्नः‘न कञ्चन वसतौ प्रत्याचक्षीत’ इति वाक्यस्य अर्थः कः?

उत्तरः अस्य अर्थः अस्ति यत् अतिथिं वा आगन्तुकं प्रति प्रतिकूलं वचनं न वक्तव्यम्। सर्वेभ्यः सन्मानपूर्वकं व्यवहारः कर्तव्यः।

18. प्रश्नः‘तद् व्रतम्’ इति शब्दस्य महत्त्वं किम्?

उत्तरः यत् अन्नस्य निन्दा न कर्तव्या, अन्नं बहु कर्तव्यम्—एतत् सर्वं व्रतस्वरूपेण आचरितव्यम्।

19. प्रश्नःयः अन्नमन्ने प्रतिष्ठितं वेद सः किं प्राप्नोति?

उत्तरःसः अन्नवान् अन्नादः भवति, प्रजया पशुभिः ब्रह्मवर्चसेन च महान् भवति।

20. प्रश्नःब्रह्मवर्चसेन महान् भवति इत्यस्य अर्थः कः?

उत्तरः ब्रह्मवर्चसेन महान् भवति इत्यस्य अर्थः अस्ति यत् सः तेजस्वी, विद्वान् तथा आध्यात्मिकरूपेण उन्नतः भवति।

Answer by Mrinmoeee