MPBSE Class 9 Sanskrit Chapter 20 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 9 Sanskrit Lesson 20 Answer 2026

 Chapter 20 

                                                        नीतिरत्नानि

1. प्रश्नः – पाठे मित्रस्य स्वरूपं कथं वर्णितम्?

उत्तरः – पाठे उक्तम् यत् सः मित्रम् इष्यते (काम्यते) यः कृतज्ञः, धार्मिकः, सत्यवादी, अक्षुद्रः, दृढभक्तिकः, जितेन्द्रियः, स्थितप्रज्ञः तथा अत्यागी भवति। एते गुणाः सच्चरित्रस्य मित्रस्य लक्षणानि सन्ति।

2. प्रश्नः – ‘कृतज्ञः’ इति गुणस्य महत्त्वं किम्?

उत्तरः – कृतज्ञः पुरुषः उपकारं न विस्मरति। सः सदैव उपकारिणां प्रति आभारं दर्शयति। एषः गुणः सम्बन्धेषु स्थैर्यं विश्वासं च जनयति।

3. प्रश्नः – धार्मिकः मित्रः कथं समाजे हितकारी भवति?

उत्तरः – धार्मिकः पुरुषः धर्ममार्गं न त्यजति। सः न्यायपूर्वकं आचरणं करोति, अतः समाजे शान्तिं सद्भावं च स्थापयति।

4. प्रश्नः – दृढभक्तिकस्य विशेषता का?

उत्तरः – दृढभक्तिकः पुरुषः स्वकर्तव्ये, स्वमित्रे, स्वधर्मे च अचलभक्तिं धारयति। सः संकटे अपि न विचलति।

5. प्रश्नः – जितेन्द्रियः इति कः उच्यते?

उत्तरः – यः स्वेन्द्रियाणि निगृह्णाति, विषयेषु आसक्तिं न दर्शयति, सः जितेन्द्रियः उच्यते।

6. प्रश्नः – सर्वभूतानां मार्दवं किमर्थं आयुष्यप्रदं कथितम्?

उत्तरः – मार्दवं मृदुता च सर्वेषां प्रति दयालुतां सूचयति। कोमलस्वभावः कलहं न जनयति, अतः दीर्घायु-प्राप्तेः साधनं भवति।

7. प्रश्नः – ‘अनसूया’ इत्यस्य तात्पर्यम् किम्?

उत्तरः – अनसूया इति परगुणेषु दोषदर्शनाभावः। यः अन्येषां उन्नतिं दृष्ट्वा ईर्ष्यां न करोति, सः अनसूयी उच्यते।

8. प्रश्नः – क्षमा धृतिश्च कथं जीवनं सुकरं कुर्वन्ति?

उत्तरः – क्षमा वैरभावं निवारयति, धृतिः संकटेषु स्थैर्यं ददाति। एते गुणाः शान्तिमयजीवनस्य आधाराः सन्ति।

9. प्रश्नः – मित्राणाम् अविमानना किमर्थं आवश्यकम्?

उत्तरः – मित्रस्य अपमानः सम्बन्धं भिनत्ति। अतः अविमानना (अपमानस्य अभावः) मित्रत्वस्य रक्षणाय अनिवार्या।

10. प्रश्नः – मङ्गलालम्भनं योगः च कथं भूतिं कुर्वन्ति?

उत्तरः – मङ्गलवस्तूनां स्पर्शः शुभभावं जनयति, योगः चित्तैकाग्रतां ददाति। एते समृद्धिं (भूतिं) जनयन्ति।

11. प्रश्नः – श्रुतम् आर्जवं च किमर्थं महत्त्वपूर्णम्?

उत्तरः – श्रुतम् (विद्या) ज्ञानं ददाति, आर्जवम् सरलता च विश्वासं स्थापयति। एते गुणाः व्यक्तित्वं उज्ज्वलं कुर्वन्ति।

12. प्रश्नः – सतां अभीक्ष्णदर्शनं किमर्थं फलप्रदम्?

उत्तरः – सज्जनानां संगतिः सद्गुणानां विकासं करोति। तस्मात् सत्संगः ऐश्वर्यप्रदः कथितः।

13. प्रश्नः – ‘कर्मणा मनसा वाचा’ इत्यस्य तात्पर्यं किम्?

उत्तरः – मनसा, वाचा, कर्मणा – त्रिविधेन आचरणेन यत् कार्यं पुनःपुनः क्रियते, तत् एव फलरूपेण प्रत्यागच्छति।

14. प्रश्नः – कल्याणमाचरेत् इति किमर्थं उपदिष्टम्?

उत्तरः – यतः शुभकर्मणां शुभफलम्, अशुभकर्मणां दुःखफलम्। अतः कल्याणकार्याणि एव आचरितव्यानि।

15. प्रश्नः – दश स्वर्गयोनयः के के?

उत्तरः – सत्यम्, रूपम्, श्रुतम्, विद्या, कौल्यं, शीलम्, बलम्, धनम्, शौर्यम्, चित्रभाष्यम् – एते दश स्वर्गसाधनानि।

16. प्रश्नः – सत्यस्य महत्त्वं किम्?

उत्तरः – सत्यं विश्वासस्य मूलम्। सत्यवादी पुरुषः सर्वत्र मान्यः भवति।

17. प्रश्नः – शीलं कथं व्यक्तित्वं शोभयति?

उत्तरः – शीलं सदाचारः। सदाचारयुक्तः पुरुषः सर्वैः आदृतः भवति।

18. प्रश्नः – चित्रभाष्यम् इति गुणः कः?

उत्तरः – वक्रोक्त्या, मधुरभाषया, युक्तियुक्तसंवादेन च यः प्रभावं जनयति, तत् चित्रभाष्यम् उच्यते।

19. प्रश्नः – वृद्धिः प्रभावः तेजः सत्त्वं च किमर्थं आवश्यकम्?

उत्तरः – एते गुणाः व्यक्तेः उन्नतिं, नेतृत्वशक्तिं, ओजः च वर्धयन्ति।

20. प्रश्नः – उत्थानम् व्यवसायः च कथं अवृत्तिभयं निवारयतः?

उत्तरः – उद्योगशीलः, कर्मनिष्ठः, धैर्यवान् पुरुषः कदापि आजीविकाभयम् न अनुभवति।

Answer by Mrinmoee