Chapter 3
সামাজিক লিংগৰ ভূমিকা-জৈৱিক আৰু সাংস্কৃতিক
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। লিংগ অসমতা কি?
উত্তৰঃ লিংগজনিত অসমতা মানে হ'ল ৰাজনৈতিক, অর্থনৈতিক, শৈক্ষিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰত হোৱা
লিংগজনিত অসন্তুলন।
২। জৈৱিক লিংগ কি?
উত্তৰঃ জৈৱিক লিংগ হৈছে জননাংগ, হৰম'ন আৰু শাৰীৰিক গঠন অনুসৰি পুৰুষ-স্ত্রী বিভাজন।
৩। 'Masculine'
ভূমিকা
কি?
উত্তৰঃ Masculine ভূমিকা হৈছে সমাজে পুৰুষৰ বাবে
নিৰ্ধাৰিত সাহসী, শক্তিশালী আদি গুণ।
৪। প্রজননমূলক ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ প্ৰজননমূলক ভূমিকাৰ অৰ্থ সন্তান
জন্ম, পালন-পোষণ আৰু ঘৰুৱা
যত্নসম্পর্কীয় দায়িত্ব।
৫। লিংগীয় ভূমিকা ক'ত শিকোৱা হয়?
উত্তৰঃ লিংগীয় ভূমিকা পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু মাধ্যমতে শিকোৱা হয়।
৬। জৈৱিক লিংগ স্থিৰ নে পৰিবৰ্তনশীল?
উত্তৰঃ জৈৱিক লিংগ সাধাৰণতে স্থিৰ।
৭। উৎপাদনমূলক ভূমিকা সাধাৰণতে কাক দায়িত্ব দিয়া হয়?
উত্তৰঃ উৎপাদনমূলক ভূমিকা সমাজে সাধাৰণতে
পুৰুষৰ ওপৰত আৰোপ কৰে।
৮। লিংগ-অসমতা কেনেকৈ সৃষ্টি হয়?
উত্তৰঃ অসম লিংগীয় ভূমিকা আৰু সাংস্কৃতিক
প্রত্যাশাৰ ফলত লিংগ-অসমতা সৃষ্টি হয়।
৯। সামাজিক লিংগৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ, ধাৰণা আৰু আচাৰ-বিচাৰ।
১০। ধর্মীয় প্রতিষ্ঠানসমূহে লিংগ-অসমতা কেনেকৈ সংৰক্ষণ কৰে?
উত্তৰঃ ৰীতি-নীতি আৰু ধর্মীয় নিষেধাজ্ঞাৰ
মাধ্যমে।
১১। 'Masculinity-Femininty'
কি
জন্মগত নে সৃষ্টিকৃত?
উত্তৰঃ ই সমাজে সৃষ্টি কৰা সাংস্কৃতিক
ধাৰণা।
১২। প্রজননমূলক দায়িত্ব নাৰীসত্তাৰ অংশ নে সামাজিক ধাৰণা?
উত্তৰঃ ই সামাজিক ধাৰণা আৰু সাংস্কৃতিক
প্রত্যাশা।
১৩। সামাজিক লিংগৰ ধাৰণা সময়ৰ সৈতে সলনি হয় নেকি?
উত্তৰঃ
হয়, সামাজিক লিংগ সময়, সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ উন্নতিৰ লগে
লগে সলনি হয়।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক লিংগ (Gender)
ৰ
ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
সামাজিক
লিংগ অর্থ সমাজ, সংস্কৃতি, ইতিহাস, ধৰ্ম আৰু সামাজিকীকৰণে সৃষ্টি কৰা
লিংগীয় ভূমিকা, আচৰণ, মূল্যবোধ আৰু প্রত্যাশাৰ সমষ্টি। ই
জন্মগত নহয়, সমাজে ব্যক্তিক শিকাই, গঢ়ি তোলে আৰু নিৰ্ধাৰণ কৰে। জন্মৰ
সময়ত ব্যক্তিক পুৰুষ বা স্ত্রী বুলি জৈৱিকভাৱে চিনাক্ত কৰা হয়, কিন্তু সমাজে তেওঁক Masculine বা Feminine ৰূপত গঢ়ি তোলে। অর্থাৎ ব্যক্তিৰ pintu, খেলধূলা, পোচাক-পৰিচ্ছদ, আচৰণ, কৰ্মভূমি, দায়িত্ব-বিভাগ, সামাজিক স্বীকৃতি, আৰু শক্তি-সম্পৰ্ক সমাজে' লিংগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্ধাৰণ
কৰে।
সামাজিক লিংগ সময়, স্থান আৰু সংস্কৃতি
অনুসৰি সলনি হয়। যি আচৰণ এখন সমাজত পুৰুষৰ,
আনখন
সমাজত নাৰীৰ ৰূপত গণ্য হব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এগৰাকী পুৰুষে পাকঘৰত কাম কৰিলে বহু সমাজত এক অস্বাভাৱিক
আচৰণ বুলি গণ্য কৰা হয়,
যেতিয়া
নাৰীৰ বাবে ই স্বাভাৱিক ধৰা হয়। ই জৈৱিক নহয়,
সম্পূর্ণ
এক সামাজিক গঠন। : এই গঠনে সমাজত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত বিভিন্ন দায়িত্ব বিভাজন
কৰে; পুৰুষক আয় উপার্জনকাৰী
আৰু মহিলাক গৃহ পৰিচালক কৰি তোলে।
সামাজিক লিংগৰ মূল তত্ত্ব হৈছে যে সমাজেই লিংগ সৃষ্টি কৰে। এই ধাৰণাই Feminine-Masculine ৰীতি নীতি, ভূমিকা, আচৰণ, সীমাবদ্ধতা আৰু সুযোগবোৰ নিৰ্ধাৰণ
কৰে। এইধৰণৰ সামাজিক গঠন প্রায়েই লিংগ-অসমতা জন্মায়, কাৰণ সকলো লিংগৰ বাবে সমান সুযোগ বা দায়িত্ব নির্ধাৰণ কৰা
নহয়। সামাজিক লিংগৰ এই গঠনই ব্যক্তিগত স্বাধীনতা সীমাবদ্ধ কৰে আৰু লিংগ-ভিত্তিক
শোষণ জাৰিৰ অন্যতম মূল কাৰণ হয়।
২। উৎপাদনমূলক ভূমিকা (Productive
Role) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
উৎপাদনমূলক
ভূমিকাৰ অৰ্থ সমাজ আৰু অর্থনীতিত আয় সৃষ্টি কৰা সকলো ধৰণৰ কাম-কাজ। এই কামবোৰৰ
অন্তৰ্ভুক্ত হয় কৃষিকার্য,
ব্যৱসায়, চাকৰি, উদ্যোগ, নিবেশ, বিপণন, পৰিবহণ, সেৱা আৰু বিভিন্ন অর্থনৈতিক খণ্ড।
সমাজে দীর্ঘদিন ধৰি উৎপাদনমূলক দায়িত্ব পুৰুষৰ ওপৰত আৰোপ কৰিছে, কাৰণ পুৰুষক শক্তিশালী, ধৈর্যশীল আৰু বাহিৰমুখী বুলি ধাৰণা
গঢ়া হৈছিল। ইয়াৰ ফলত মহিলাক গৃহ-কেন্দ্রিক,
মাতৃত্ব-নিৰ্ভৰ
দায়িত্বত সীমাবদ্ধ কৰি ৰখা হৈছিল। এই বৈষম্যমূলক দায়িত্ব-বিতৰণেই লিংগ- অসমতা গভীৰ
কৰি তুলিছিল।
যদিও নাৰীসকলো উৎপাদনমূলক কামত সমানে সক্ষম, তথাপি সমাজৰ ধাৰণা,
ধর্মীয়
নিষেধাজ্ঞা, সামাজিকীকৰণ, শিক্ষাৰ অভাৱ, সুৰক্ষাৰ সমস্যা আৰু কম সুযোগৰ
সুবিধাৰ বাবে মহিলাৰ উৎপাদনমূলক অংশগ্রহণ বহু ঠাইত সীমিত হৈ পৰিছে। বিশেষকৈ গাঁৱত
মহিলাৰ কৃষিকার্যত অংশগ্রহণ সৰহ,
কিন্তু
তাৰ অৰ্থনৈতিক মান-সম্মান আৰু পাৰিশ্রমিক পুৰুষৰ তুলনাত বহুত কম। এই অৱস্থাই
মহিলাক অর্থনৈতিকভাৱে নির্ভৰশীল কৰি তোলে,
যাৰ
ফলত সিদ্ধান্ত-গ্রহণ, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক অংশগ্রহণ আদিত মহিলা পিছ
পৰি থাকে।
আজিকালি সমাজ ধীৰে ধীৰে সলনি হৈছে আৰু মহিলাই শিক্ষা, চাকৰি, উদ্যোগ, বিজ্ঞান, ৰাজনীতি, প্রযুক্তি আদি উৎপাদনমূলক খণ্ডত
উল্লেখযোগ্য অৱদান ৰাখিছে। তথাপি বাধা,
বৈষম্য
আৰু সামাজিক ধাৰণা আজি পর্যন্ত আছে। উৎপাদনমূলক ভূমিকা সকলো লিংগৰ বাবে সমান
কৰিবলৈ লিংগ-সমতা, শিক্ষা, সচেতনতা আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তন
অত্যন্ত প্রয়োজনীয়।
৩। সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা (Community
Role) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱসমাজত
সম্প্রদায় হৈছে আচৰণ, মূল্যবোধ, ধৰ্ম, সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু সামূহিক অভিজ্ঞতাৰ
ভিত্তিত গঠিত এক সামাজিক পৰিসৰ;
যি
ব্যক্তিৰ জীৱনধাৰণ আৰু লিংগীয় ভূমিকা গঠনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। কোনো অঞ্চল, বংশ, ধর্ম বা জাতিগত গোটৰ ভিতৰত পুৰুষ আৰু নাৰীৰ বাবে উপযুক্ত
আচৰণ, দায়িত্ব, কৰ্ম-বিভাজন আৰু সামাজিক মাপকাঠী
ক্ৰমে পুৰণি পৰম্পৰা, ধৰ্মীয় নিয়ম, সামাজিক নীতি আৰু ঐতিহাসিক অভ্যাসৰ
দ্বাৰাই স্থিৰ কৰা হয়। সম্প্রদায়ই পুৰুষৰ ওপৰত নেতৃত্ব, সিদ্ধান্তগ্রহণ, বাহিৰৰ কাম, উপার্জন আৰু সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ
আশা ৰাখে; আনহাতে নাৰীৰ ওপৰত
গৃহকর্ম, সন্তান পালন, যত্ন, সামাজিক নম্ৰতা আৰু পৰম্পৰা
সংৰক্ষণৰ দায়িত্ব আৰোপ কৰে। এই দায়িত্বসমূহ কোনো জৈৱিক সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নোহোৱাকৈ
যুগযুগান্তৰীয়া সামাজিক ধাৰণাৰ ফল,
যিবোৰ
সম্প্রদায়েই নিয়ম ৰূপে প্ৰজন্মৰ পিছত প্রজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
সম্প্ৰদায়ৰ নিয়ম আৰু মূল্যবোধ শিশুক শৈশৱ কালৰ পৰা শিক্ষা দিয়ে যে পুৰুষে কঠোৰ, শক্তিশালী আৰু বায়বীয় কামৰ বাবে
উপযুক্ত, আৰু নাৰীয়ে কোমল, শান্ত, গৃহকর্মী জীৱন অৱলম্বন কৰিব লাগে।
এই ধাৰণাই অসমতা জন্মায়,
কাৰণ
ব্যক্তিৰ পছন্দ বা দক্ষতাক গ্রাহ্য নকৰাকৈ লিংগৰ ভিত্তিত দায়িত্ব আৰু আচৰণ
নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। নাৰীৰ ওপৰত পোছাক,
আচৰণ, চলা-ফুৰা, ধৰ্মীয় নির্দেশ, পৰম্পৰা পালন আদি সম্প্রদায়গত
নিয়ন্ত্রণ অধিক কঠিন হয়। বহু সমাজত নাৰী-মর্যাদা ৰক্ষাৰ নামতে সামাজিক বিধিনিষেধ
আৰোপ কৰা হয়, যাৰ ফলত নাৰীৰ শিক্ষা, কর্মসংস্থান, সম্পত্তিধিকাৰ, মতপ্রকাশ, চলা-ফুৰাত সীমাবদ্ধতা সৃষ্টি হয়।
আধুনিক যুগত সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা ইতিবাচক দিশতো বিকাশ ঘটিছে। বহু সম্প্রদায়ে
নাৰীৰ শিক্ষা, নেতৃত্ব, উদ্যম, উদ্যোগ আৰু অংশগ্রহণ বৃদ্ধিৰ পক্ষে
জনমত গঠন কৰিছে। তথাপিও বহু ঠাইত পিতৃসত্তাকেন্দ্ৰিক ধাৰণা আৰু সম্প্রদায়গত
নিয়ন্ত্রণ এতিয়াও প্রবল। সেইবাবে সম্প্রদায়ক পৰিৱৰ্তনশীল আৰু সমতাভিত্তিক ধাৰণাৰ
দিশত আগুৱাই নিয়াৰ প্রয়োজন আছে,
যাতে
লিংগভিত্তিক কৃত্রিম ভূমিকা ভাঙি সকলো মানুহে নিজৰ সক্ষমতা আৰু ইচ্ছা অনুসৰি জীৱন
গঠন কৰিব পাৰে।
৪। সাংস্কৃতিক ভূমিকা কেনেকৈ পৰিৱৰ্তনশীল আৰু সমাজ-নির্মিত তাৰ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
সাংস্কৃতিক
ভূমিকা সমাজে সৃষ্ট, পৰম্পৰা-ভিত্তিক আৰু
সময়-নিৰ্ভৰ। Masculine আৰু Feminine ধাৰণাই প্রমাণ দিয়ে যে লিংগভিত্তিক
আচৰণ, দায়িত্ব, পোছাক, কর্ম, পছন্দ, মনোভাৱ আদি কোনো জৈৱিক সত্যৰ ওপৰত
নিৰ্ভৰ নোহোৱাকৈ সমাজ, সংস্কৃতি, ধর্ম, লোকাচাৰ, অৰ্থনৈতিক গঠন আৰু ঐতিহাসিক
পৰিৱৰ্তনৰ ফলস্বৰূপে গঠিত। কোনো সময়ত বা অঞ্চলত যিটো আচৰণ নাৰীৰ বাবে উপযুক্ত বুলি
ধৰা হয়, সেই আচৰণ আনখন অঞ্চলত
পুৰুষৰ বাবে গৃহীত হয় পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে বহু পশ্চিমা সমাজত নাৰী-পুৰুষ উভয়ে
কাজ-বিভাজন সমানভাৱে কৰে,
কিন্তু
বহু প্রাচ্য সমাজত নাৰীয়ে গৃহকর্ম কৰিব লাগিব বুলি ধাৰণা বলিষ্ঠ। এইদৰে সাংস্কৃতিক
ধাৰণা সময়ৰ লগে লগে পৰিবৰ্তিত হয়।
ইতিহাসত দেখা যায় যে প্রাচীন সমাজত নাৰীয়ে কৃষিকাজ, পাথৰ-খনন, বস্ত্ৰ-উৎপাদন, পৰম্পৰা সংৰক্ষণ, চিকিৎসা-চিকিৎসণ আদি কামত
সক্রিয়ভাৱে অংশ লৈছিল। কিন্তু পৰবৰ্তী সামাজিক গঠনত ই মৌনভাৱে মিছা লৈ গৃহভূমিত
সীমাবদ্ধ বুলিয়া প্রতিপন্ন হ'ল। এইদৰে কোন কাম
"পুৰুষসুলভ” আৰু কোন কাম "নাৰীৰ বাবে” - এই ধাৰণা সমাজৰ সৃষ্টি।
সাংস্কৃতিক ধাৰণা ক্ষণেক্ষণে মিডিয়া,
সাহিত্য, শিক্ষাব্যৱস্থা, ধর্মীয় প্রবচন, সামাজিক আদি-নীতি, পৰিয়ালৰ শিক্ষা আদি মাধ্যমত প্ৰচাৰ
হয়, যাৰ ফলত ব্যক্তি ধীৰে
ধীৰে এই ধাৰণা গ্ৰহণ কৰে। কিন্তু এই ধাৰণাৰ কোনো জৈৱিক ভিত্তি নাই; শক্তি, বুদ্ধি, নেতৃত্ব, কোমলতা, যত্ন- সকলো বৈশিষ্ট্য কেৱল মানৱিক
বৈশিষ্ট্য, লিংগৰ নহয়।
আধুনিক সমাজত সাংস্কৃতিক ভূমিকা সলনি হৈ Feminine-Masculineৰ সীমা ভাঙিবলৈ আৰম্ভ হৈছে।
নাৰীসকলে বিজ্ঞান, খেল-কুদ, বাণিজ্য, সামৰিক বাহিনী আদি ক্ষেত্রত
স্বীকৃতি লাভ কৰিছে, আনহাতে পুৰুযো গৃহকর্ম, শিশুপালন, যত্ন, শিল্পকলা আদি ক্ষেত্রত বেছি সক্রিয়
হৈছে। এই পৰিবৰ্তন দেখুৱাই যে সাংস্কৃতিক ভূমিকা স্থায়ী নহয়, সম্পূর্ণ সমাজ-সৃষ্টি, পৰিৱৰ্তনযোগ্য।
৫। Masculinity
আৰু Femininity ৰ সামাজিক ধাৰণা
ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ Masculinity আৰু Femininity সমাজৰ সৃষ্টি কৰা লিংগীয় আচৰণৰ
কাঠামো। Masculinity মানে পুৰুষৰ বাবে
সমাজে উপযুক্ত বুলি বিবেচনা কৰা আচৰণ,
মানসিকতা
আৰু দায়িত্বৰ সমষ্টি, যেনে- শক্তি, নেতৃত্ব, কঠোৰতা, সিদ্ধান্তগ্রহণ ক্ষমতা, উপার্জন, সাহস, স্থিৰতা আদি। বহু সংস্কৃতিত এই
আচৰণসমূহক পুৰুষসুলভ বুলি গণ্য কৰা হয়,
যদিও
বাস্তৱত এই বৈশিষ্ট্যবোৰ কোনটোৱেই জৈৱিকভাৱে পুৰুষৰ সৈতে যুক্ত নহয়। Femininity মানে নাৰীৰ পৰা আশা কৰা কোমলতা, যত্নশীলতা, মাতৃত্ব-সুলভআচৰণ, গৃহকর্ম, নৰম স্বভাৱ, সেউজ মনোভাৱ আৰু বাধ্যতা আদিৰ
সমষ্টি, যাক সমাজ নাৰীৰ মূল
বৈশিষ্ট্য বুলি গণ্য কৰে। কিন্তু এই ধাৰণাসমূহ সমাজে সময়ৰ লগে লগে সৃষ্টি কৰা
ধাৰণা, প্রাকৃতিক নহয়।
প্রাচীন সমাজত গৃহভিত্তিক উৎপাদন ব্যৱস্থা নাৰীৰ বাবে এৰাব নোৱৰা হৈ পৰিছিল আৰু
পুৰুষে বাহিৰৰ কাম কৰি পৰিয়াল পোষণৰ দায়িত্ব ল'লে। এই কাম-বিভাজনে ধীৰে ধীৰে সাংস্কৃতিক ধাৰণাৰূপ লাভ কৰে।
ফলত Femininity আৰু Masculinity নামৰ কৃত্ৰিম ধাৰণাৰ সৃষ্টি হয়।
আধুনিক সমাজত এই ধাৰণাসমূহ সমালোচিত,
কাৰণ
মানৱজীৱনৰ আচৰণ, প্রতিভা, দায়িত্ব বা পছন্দ জৈৱিকভাৱে
লিংগ-নিৰ্ভৰ নহয়। নাৰীয়েও নেতৃত্ব দিয়া,
কঠোৰ
কাম কৰা বা সামাজিক দায়িত্ব লোৱাৰ ক্ষমতা আছে, লগতে পুরুষেও কোমলতা,
যত্নশীলতা, গৃহকর্ম বা শিশুপালন ব্যৱস্থা
সমানভাৱে কৰিব পাৰে। সেইবাবে Masculinity-Femininityৰ এই সীমাবদ্ধ ধাৰণাই
সমাজত লিংগ-অসমতা জীয়াই ৰাখে আৰু সুযোগ-অধিকাৰত বৈষম্য সৃষ্টি কৰে। সমতা-ভিত্তিক
সমাজ নিৰ্মাণৰ বাবে এই সীমাবদ্ধ ধাৰণাসমূহ ভাঙি সকলোৱে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি
অভিব্যক্তি আৰু দায়িত্ব বাছি লোৱাৰ সুযোগ পাব লাগিব।
৬। সমাজত 'Masculine'
আৰু 'Feminine' ভূমিকা কেনেকৈ গঠিত হয়
বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
সমাজত
Masculine আৰু Feminine ভূমিকা কোনো জৈৱিক বা স্বাভাৱিক
সত্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নোহোৱাকৈ ধীৰে ধীৰে সাংস্কৃতিক, সামাজিক আৰু ঐতিহাসিক অভ্যাসৰ ফলস্বৰূপে গঠিত হয়। একে সময়ৰ
সমাজ ব্যৱস্থা, উৎপাদন প্রণালী, পৰিয়াল কাঠামো, ধর্মীয় চিন্তা, শিক্ষা, লোকাচাৰ, মিডিয়া, সাহিত্য আদি সকলো উপাদান মিলি এই
ধাৰণা গঠন কৰে। শিশুবয়সৰ পৰা পুৰুষ আৰু নাৰীৰ বাবে পৃথক আচৰণ আশা কৰা হয়; যেনে- পুৰুষে খেলিবলৈ শক্তিশালী
খেলা সামগ্রী পাব, কিতাপ পঢ়া, কঠোৰ, দৃঢ় হোৱা শিকিব; আনহাতে নাৰীসকলে কোমল, গৃহকর্মী, লাজুকীয়া, যত্নশীল আচৰণ শিকিব। এই প্ৰাৰম্ভিক
সামাজিকীকৰণেই Masculine
আৰু Feminine ধাৰণাৰ বীজ ৰোপণ কৰে। পৰিয়ালেই
প্রথম সামাজিক সংস্কৃতি প্রদানকাৰী প্ৰতিষ্ঠান; গৃহতেই সন্তানক লিংগভিত্তিক দায়িত্ব শিকোৱা হয়। দ্বিতীয়তে
স্কুল, সমাজ আৰু ধর্মীয়
প্রতিষ্ঠানবোৰে নৈতিকতা,
আচৰণ, দায়িত্ব লৈ পৃথক মানদণ্ড স্থাপন
কৰে। মিডিয়াই এই ধাৰণা অধিক বলিষ্ঠ কৰি তোলে। কাম-বিভাজনে Masculine-Feminine ভাবধাৰা স্থায়ী কৰে।
যেনে বাহিৰৰ কাম Masculine
আৰু
গৃহকর্ম Feminine বুলি ধৰা হয়। কিন্তু
এই দায়িত্ব জৈৱিকভাৱে নিৰ্ধাৰিত নহয়;
সমাজেই
সময়ৰ লগে লগে গঠন কৰিছে। আধুনিক যুগত এই ধাৰণা সমালোচিত হৈছে, কাৰণ নতুন সমাজে উপলব্ধি কৰিছে যে
নেতৃত্ব, শক্তি, যত্ন, বুদ্ধি আদি সকলো বৈশিষ্ট্য
মানুহৰ-লিংগৰ নহয়। সেয়ে ভ্রান্ত ধাৰণা ভাঙিবলৈ সামাজিক আৰু শিক্ষামূলক পৰিৱৰ্তন
অতিকে প্রয়োজন। এইদৰে Masculine Feminine ভূমিকা সমাজ-সৃষ্টি,
শিকনৰ
ফল, জৈৱিক সত্য নহয়।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। উৎপাদনমূলক,
প্রজননমূলক
আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
সামাজিক
লিংগৰ অধ্যয়নত উৎপাদনমূলক ভূমিকা,
প্রজননমূলক
ভূমিকা আৰু সম্প্রদায়ভিত্তিক ভূমিকা তিনিটাই একেদৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ, কিয়নো এগৰাকী ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সকলো
ক্ষেত্ৰ-পৰিয়াল, অর্থনীতি, ধর্ম, সংস্কৃতি, ৰাজনীতি-এই তিনিটা ভূমিকাৰ
মাধ্যমেৰে সংগঠিত আৰু নিয়ন্ত্রিত হয়। সমাজত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ দায়িত্ব-বিভাজনৰ
পেছনতে মূলত এই তিনিটা ভূমিকা জড়িত,
যদিও
জীৱবৈজ্ঞানিকভাৱে এই দায়িত্ববোৰ কিমান যুক্তিযুক্ত, সেয়া এখন স্বাধীন আলোচনা। কিন্তু সমাজ-সংস্কৃতি এই
ভূমিকাবোৰক স্থায়ী নিয়ম হিচাপে প্রতিষ্ঠা কৰি লিংগভিত্তিক বৈষম্যকো অতি গভীৰভাৱে
সৃষ্টি কৰে।
উৎপাদনমূলক ভূমিকা মানে হৈছে অর্থনৈতিক কাৰ্য-ধান খেতি, চাকৰি, উদ্যোগ, ব্যৱসায়, উৎপাদনমূলক কৃষিকার্য, মজুৰীভিত্তিক কাম-কাজ আদি সকলো
যিয়ে ধন-সম্পদ সৃষ্টি কৰে তাকেই উৎপাদনমূলক ভূমিকা বুলি কোৱা হয়। সমাজৰ অধিকাংশ
সংস্কৃতিত পুৰুষক উৎপাদনমূলক ভূমিকাৰ মুখ্য বাহক হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়। পুৰুষে
বাহিৰলৈ যায়, কাম কৰে, অৰ্থ উপার্জন কৰে আৰু পৰিয়ালৰ
"প্রধান ভৰসা” বুলি প্রতিস্থাপন কৰা হয়। কিন্তু বাস্তৱতেই দেখা যায় যে
গাঁও-অঞ্চলত ধান কটাৰ পৰা সলনি কৃষিকার্য,
পশুপালন, গৃহ উৎপাদন, উৎপাদন ধৰণৰ বহু কাম স্ত্রীয়ে কৰে, কিন্তু তাৰে কোনো মানৱিক মূল্য বা
অর্থনৈতিক স্বীকৃতি দিয়া নহয়।
প্রজননমূলক ভূমিকাই বুজায় সন্তান উৎপাদন,
লালন-পালন, গৃহকর্ম, দৈনন্দিন গৃহজীৱন-নিয়ন্ত্রণ, ভাত-ৰন্ধা, পৰিচৰ্যা, অসুস্থৰ দেখভাল, পোছাক ধোৱাৰ দৰে সকলো দায়িত্ব যি
গৃহজীবনক বৰ্তাই ৰাখে। সমাজে এই দায়িত্ববোৰ সম্পূৰ্ণভাৱে "স্ত্রীৰ স্বাভাৱিক
দায়িত্ব" বুলি লেবেল লগাই থোৱা হৈছে। এই দায়িত্ববোেৰ প্ৰাকৃতিক আৰু জৈৱিকভাৱে
আংশিকভাৱে স্ত্রী-আধিপত্যযুক্ত হ'ব লাগিব পাৰে, যেনে- গৰ্ভধাৰণ বা মাতৃত্ব; কিন্তু ঘৰৰ কাম-কাজ, সন্তান-লালন, পৰিচৰ্যা আদিৰ ক্ষেত্ৰত কোনো জৈৱিক
বাধ্যবাধকতা নাই। তথাপিও সমাজে প্রজননমূলক দায়িত্ববিলাক স্ত্ৰীৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰি
পুৰুষক এই অংশৰ পৰা বিচ্ছিন্ন কৰি তোলে। ফলস্বৰূপে স্ত্ৰীৰ ওপৰত দায়িত্বৰ চাপ
বৃদ্ধি পায়, তেওঁলোকে
অর্থনৈতিকভাৱে আগবাঢ়িবলৈ সময় নাপায় আৰু পিতৃসত্তা গঢ়ি উঠে।
সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা মানে সমাজজীৱনৰ সেই দায়িত্ব যিয়ে সমাজৰ সামূহিক বিকাশ
সুসংহত ৰাখে। উদাহৰণস্বৰূপে পানী আনিবলৈ যোৱা, পৰিস্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা বজাই ৰখা, গ্রামসমিতি বা ডাঙৰ সামাজিক সমিতিত
অংশগ্রহণ, ধর্মীয় অনুষ্ঠানৰ
দায়িত্ব, শৈশৱ-যত্ন, বৃদ্ধলোকৰ যত্ন, স্বেচ্ছাসেৱামূলক কার্য আদি। সমাজত
এই দায়িত্ববোৰৰ অধিকাংশই স্ত্ৰীৰ ওপৰত পৰে,
যদিও
এইবোৰ পুৰুষেও সামৰি ল'ব পাৰে। কিন্তু
সামাজিকীকৰণৰ সময়ত শিশুসকলক এইধৰণৰ দায়িত্ব-বিভাজন শিকোৱা হয়। ফলত সম্প্ৰদায়ৰ
ভূমিকা স্ত্ৰীসকলৰ ওপৰত অধিক চাপৰ সৃষ্টি কৰে, আৰু তেওঁলোকে সমাজৰ ব্যস্ত, অদৃশ্য কিন্তু প্রয়োজনীয় গঠনশীল ভূমিকাত জড়িত হৈ পৰে।
এই তিনিটা ভূমিকা-উৎপাদনমূলক,
প্রজননমূলক
আৰু সম্প্রদায়ভিত্তিক-ই একেলগে লিংগ বভাজনৰ সামাজিক গঠনক দৃঢ় কৰে। সমাজে যি মানুহক
যি দায়িত্ব দিব, সেই অনুসৰি তেওঁলোকে
নিজক দেখি লয়। পুৰুষে আত্মবিশ্বাসী হয়,
কাৰণ
অর্থনৈতিক শক্তিৰ দায়িত্ব তেখেতৰ;
স্ত্ৰীসকল
নীৰৱ শক্তিৰ অৱতাৰ হয়, কাৰণ প্ৰজননমূলক আৰু
সম্প্ৰদায়ৰ দায়িত্ব তেওঁলোকৰ। অথচ এই দায়িত্ব-বিভাজনবোৰ মানৱসমাজৰ কল্পিত নিয়ম; কোনো বৈজ্ঞানিক প্রমাণ নাই যে
এগৰাকী পুৰুষেই উৎপাদনমূলক কামৰ বাবে অধিক উপযুক্ত আৰু এগৰাকী স্ত্রী গৃহকর্ম বা
সন্তান পালনৰ বাবে স্বাভাবিকভাবে উপযুক্ত।
সেই বাবে এই তিনিটা ভূমিকা অধ্যয়ন কৰাটো লিংগ সমতা উপলব্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰত
অত্যন্ত প্রয়োজনীয়। কিয়নো যদি কোনো সমাজ ব্যৱস্থাই এই দায়িত্ববোৰ সকলোৱে ভাগ-বতৰা
কৰিব পাৰে বুলি বিশ্বাস জন্মায়,
তেন্তে
লিংগ-অসমতা অতি সহজেই হ্রাস কৰিব পাৰি।
২। সামাজিক লিংগৰ জৈৱিক ভূমিকা,
সাংস্কৃতিক
ভূমিকা আৰু সামাজিকীকৰণৰ সম্পর্ক বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
মানৱ
সমাজত লিংগ বা ender বুজাবলৈ কেৱল দেহগত বা
জৈৱিক বৈষম্যৰ কথা বুজায় নহয়;
ই এক
বহুমুখী ধাৰণা, য'ত জৈৱিক ভূমিকা, সাংস্কৃতিক আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু
সামাজিকীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া একেলগে কাম কৰে। প্ৰাকৃতিক দৃষ্টিৰ পৰা পুৰুষ-স্ত্রী দেহৰ
গঠন, প্ৰজননৰ কাৰ্য আৰু
হৰমোনগত বৈচিত্র্য এক জৈৱিক সত্য। কিন্তু এই জৈৱিক ভিন্নতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সমাজে
যি চিন্তাধাৰা, ভূমিকা, কর্তব্য, মূল্যবোধ বা আচৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাকেই সাংস্কৃতিক ভূমিকা বোলা হয়।
সামাজিকীকৰণৰ মাধ্যমত এই সাংস্কৃতিক লিংগৰ ধাৰণা ব্যক্তি-মানসত গভীৰভাৱে প্ৰতিষ্ঠা
লাভ কৰে। ফলস্বৰূপে লিংগ কেৱল জৈৱিকভাৱে নহয়,
সামাজিকভাৱে
উৎপাদিত, পৰিচালিত আৰু সংৰক্ষিত
এক সামাজিক সংগঠন ৰূপে বিকশিত হয়। সেয়েহে সামাজিক লিংগৰ বিষয়টো বিশ্লেষণ কৰিব
লাগিলে এই তিনিটা স্তৰ-জৈৱিক,
সাংস্কৃতিক
আৰু সামাজিকীকৰণ-একলগে বুজা অত্যাৱশ্যকীয়।
জৈৱিক লিংগ মানৱজাতিৰ প্ৰাকৃতিক বৈশিষ্ট্য। পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ দেহ গঠন, পেশী শক্তি, প্রজননত অংশগ্রহণ, হৰমোনিক প্ৰভাৱ আদি প্রকৃতিগত। এই
জৈৱিক বৈশিষ্ট্যসমূহ কোনো সমাজেই নিজে সৃষ্টি কৰা নহয়; কিন্তু সমাজে এই প্রাকৃতিক
ভিন্নতাৰ ওপৰত ধৰি বিশেষ ভূমিকাৰ বিন্যাস কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, পুৰুষৰ অধিক শাৰীৰিক শক্তি বা
শৰীৰৰ পেশীৰ গঠনক লৈ সমাজে 'শক্তিশালী', 'অধিকাৰশালী', 'পঢ়নীয় ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰত খাটিব পাৰে' ধাৰণা সৃষ্টি কৰে। সেয়েহে বহু
সমাজত পুৰুষক উপাৰ্জনকাৰী (breadwinner)
হিচাপে
ধৰা হয়। অন্যদিকে, স্ত্ৰীৰ প্ৰজনন ক্ষমতা, মাতৃত্ব আৰু সন্তানোৎপাদনৰ ভূমিকা
লৈ সমাজ গৃহকেন্দ্রিকতা,
স্নেহ, নম্রতা, পৰিচৰ্যা আদি মানসিক গুণৰ সৈতে
সম্পৃক্ত কৰি দেখে। যদিও এই সকলো ধাৰণা অনেকাংশে সামাজিকভাৱে সৃষ্টি কৰা মূল্যবোধ, তথাপি সমাজ জৈৱিক পার্থক্যক লগত লৈ
সাংস্কৃতিক লিংগৰ ভিত্তি ৰূপে উপস্থাপন কৰে।
সাংস্কৃতিক লিংগ বা gender
role হৈছে
মানৱ সমাজে নিৰ্মাণ কৰা এক মানসিক আৰু সামাজিক কাঠামো, য'ত 'masculine'
আৰু 'feminine' দুই ধৰনৰ আচৰণৰ মানদণ্ড গঢ়ি উঠে।
যেনে- পুৰুষে সাহসী, প্রতিযোগিতামূলক, নেতৃত্বদায়ক, কঠোৰ হ'ব লাগিব; স্ত্রীয়ে স্নেহময়ী, কোমল, বাধ্য, গৃহকর্মী হ'ব লাগিব। এই মানদণ্ডবোৰ সমাজে
প্রজন্ম ধৰি বৰ্তাই ৰাখে আৰু নতুন প্রজন্মক অভ্যাসগতভাৱে শিকায়। ফলত, জৈৱিক লিংগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সৃষ্ট
সাংস্কৃতিক ধাৰণাই ব্যক্তি-মানসত 'পুৰুষ হব লাগিলে এইকথা
কৰিব লাগে', 'স্ত্রী হ'লে সেইকথা কৰিব লাগে' বুলি সিদ্ধান্তৰ সৃষ্টি কৰে।
এই সাংস্কৃতিক ধাৰণাই সমাজত বিভিন্ন ধৰণৰ লিংগভূমিকাৰ জন্ম দিয়ে-প্রজননমূলক ভূমিকা, উৎপাদনমূলক ভূমিকা আৰু সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা। প্রজননমূলক ভূমিকা সাধাৰণতে স্ত্রীয়েই কৰিব লাগে বুলি সমাজেভাৱে, আৰু তাৰ পৰা গৃহস্থালি কাৰ্য, সন্তান লালন-পালন আদিকো 'মহিলাৰ কাম' বুলি মানে। উৎপাদনমূলক-অর্থাৎ আয়-উদ্যোগমূলক কাম-পুৰুষৰ ভূমিকা' বুলি ধৰা হয়। সম্প্ৰদায়ৰ ভূমিকা, যেনে- সমাজ উন্নয়ন, বিদ্যালয় কমিটি, ধর্মীয় অনুষ্ঠান, সমাজ সভা আদি, প্রধানকৈ পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰ বুলি ধাৰণা দিয়ে। এইবোৰ বৈজ্ঞানিক ভিত্তিৰ পৰা নহয়; সাংস্কৃতিকভাৱে গঢ় লৈ উঠা নিয়ম। কিন্তু এই নিয়মবোৰ সলনি নোহোৱাকৈ থাকিলে সমাজৰ লিংগ বৈষম্য অধিক গাঢ় কৰে।
এই সাংস্কৃতিক লিংগভূমিকাই ব্যক্তি-মানসত কিদৰে প্রোথিত হয়? ইয়াৰ উত্তৰ হৈছে সামাজিকীকৰণ।
জন্মৰ পৰাই মানুহ সমাজৰ সৈতে সংশ্লিষ্ট হয়। পঞ্জনি, পৰিয়াল,
বিদ্যালয়, ধর্ম, গণমাধ্যম, খেলা-ধূলা, বন্ধু-বান্ধৱ আদি সকলো
সামাজিকীকৰণৰ মাধ্যম। এই মাধ্যমসমূহে জনমৰ পৰাই লিংগ-ভিত্তিক ধাৰণা শিশুৰ বোধত
ঢুকাই দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে,
ছোৱালীৰে
খেলবাকচত পুতলা, ৰন্ধন খেল; ল'ৰা শিশুৱে বন্দুক,
গাড়ী, বল খেলে। ছোৱালীক কোমল ভাৱে কথা ক'ব, লাজ কৰিব,
সজ্জা
কৰিব বুলি শিকায়; ল'ৰা শিশুক সাহসী, দুৰন্ত, প্রতিযোগিতাপ্রিয় হ'ব বুলি উৎসাহিত কৰে। এই সামান্য
ধৰণাৰ ভিতৰেই সাংস্কৃতিক লিংগৰ ভিতভূমি শক্তিশালী হয়।
বিদ্যালয়ো লিংগ সামাজিকীকৰণৰ অন্যতম ক্ষেত্র। শিক্ষক-শিক্ষয়িত্ৰীৰ আচৰণ, পাঠ্যপুথিৰ চিত্ৰ, সমাজবিজ্ঞানৰ পাঠ, খেলা-ধূলাৰ সুযোগ-সকলোতে লিংগ
ধাৰণা প্রতিফলিত হয়। পুৰুষ সন্তানক বিজ্ঞান,
গণিত
বা ক্রীড়ালৈ ঠেলি দিয়ে;
স্ত্রী
শিশু প্রায় সময়তে শিল্প,
সংগীত
বা গৃহ-বিজ্ঞানলৈ। সমাজৰ এই বাছনি ভবিষ্যতত পুৰুষ আৰু স্ত্রীয়ৰ ব্যৱসায়িক আৰু
সামাজিক গতিৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ধর্মও লিংগ ভূমিকা আৰু বৈষম্য সৃষ্টি-সংৰক্ষণত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম। বহু
ধর্মীয় গ্রন্থত পুৰুষক নেতা,
উপাজনকাৰী, ধর্মীয় কর্তব্যপালনকাৰী হিচাপে
উল্লেখ কৰা দেখা যায়; স্ত্রীক ঘৰত সীমাবদ্ধ
কৰা, স্বামীৰ আনুগত্য, 'শুচিতা' আদি মূল্যবোধৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
এই ধর্মীয় ব্যাখ্যাবোৰ সমাজে পৱিত্ৰ বুলি গণ্য কৰে আৰু লিংগীয় বৈষম্যক ন্যায্যতা
প্রদান কৰে। ফলত, জৈৱিকভাৱে সমান মানব
শিশু দুইজনেও সমাজৰ দৃষ্টিত দুটা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন ধৰণৰ ব্যক্তি হিচাপে গঢ় লৈ
উঠে-এজন সমাজৰ পৌৰুষত্বমূলক'
মানদণ্ডৰ
উপযোগী, আনজন সমাজৰ 'স্ত্রীসুলভ' মানদণ্ডত বন্দী।
জৈৱিক, সাংস্কৃতিক আৰু
সামাজিকীকৰণ এই তিনিও স্তৰৰ সম্পৰ্ক একে। জৈৱিক ভিন্নতাসম্পন্ন সমাজে সাংস্কৃতিক
মানদণ্ডৰ বাবে শেহতীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰে। সাংস্কৃতিক লিংগভূমিকাই পুনৰ সামাজিকীকৰণৰ
মাধ্যমত ব্যক্তি-মানসত লুকাই পৰে। ফলত ব্যক্তিয়ে নিজেই সেই মানদণ্ড সঠিক বুলি মানি
লয় আৰু সমাজত স্থায়ী বৈষম্য বোলে। এই দোমোজাযুক্ত প্রক্রিয়াই লিংগ বৈষম্যক টিকাই
ৰাখে, আৰু সমাজত
পুৰুষ-প্রাধান্য বা পুৰুষতান্ত্রিক ব্যৱস্থাৰ জন্ম দিয়ে।
সমসাময়িক সময়ত যদিও শিক্ষা,
আইনী
ব্যৱস্থা, নাৰী আন্দোলন আৰু
গণমাধ্যমে এই ধাৰণা প্রত্যাহ্বান জনাইছে,
তথাপিও
বহু সমাজত লিংগভূমিকা এতিয়াও দৃঢ়ভাৱে বিৰাজমান। সঠিক লিংগ-সমতা নিশ্চিত কৰিব
লাগিলে জৈৱিক লিংগক মান্যতা দিয়া সত্ত্বেও সাংস্কৃতিক লিংগৰ অসম মূল্যবোধ ভাঙি
সামাজিকীকৰণৰ নতুন মূল্যবোধ গঢ়ি তুলিব লাগিব। ল'ৰা-ছোৱালীক বাচিক,
আচৰণিক, শিক্ষামূলক সকলো ক্ষেত্রতে সমান
সুযোগ, সমান দায়িত্ব আৰু সমান
মর্যাদা প্রদান কৰাটো অত্যাৱশ্যক। ইমানেই নহয়, ধর্মীয় আৰু সামাজিক প্রথাবোৰো সময়োপযোগীভাৱে পৰ্যালোচনা
কৰিব লাগিব যাতে বংশানুক্রমিক বৈষম্যৰ প্ৰতিৰোধ হয়।
অন্তত, সামাজিক লিংগৰ প্ৰকৃতি
বুজিবলৈ এই তিনিটা স্তৰক একেলগে ধৰা প্ৰয়োজন। জৈৱিকভাৱে কিছুমান ভিন্নতা থাকিলেও
সাংস্কৃতিক ধাৰণা আৰু সামাজিকীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াই এই ভিন্নতাক সমাজত অসম ক্ষমতাৰ
কাঠামোেত ৰূপান্তৰিত কৰে। সেইবাবে লিংগ সমতা মানে কেৱল আইনী বা জৈৱিক সমতা নহয়; ই এক গভীৰ সাংস্কৃতিক পুনর্গঠন আৰু
সামাজিকীকৰণৰ পুনর্বিন্যাস। এই পুনর্বিন্যাসেই এক সমতাভিত্তিক, সুবিচাৰ-সমৃদ্ধ সমাজ গঠন কৰিবলৈ
সক্ষম।
