MPBSE Class 6 Sanskrit Chapter 20 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 6 Sanskrit Lesson 20 Answer 2026

 Chapter 20

                                                               श्रमस्य महत्त्वम्

1. प्रश्न: “श्रम एव जयति” इति वाक्यस्य अर्थ कः?

उत्तर: “श्रम एव जयति” इति वाक्यम् अभिप्रेत्य यत् केवलं कठिन परिश्रमेन एव जीवने सफलता प्राप्ता भवति, धनं, प्रतिष्ठा च दीयते।

2. प्रश्न: श्रमेण राष्ट्रस्य कः लाभः भवति?

उत्तर: राष्ट्रस्य उन्नतिः केवलं श्रमेण संभवति, यतः प्रत्येकः नागरिकः परिश्रमपूर्वक कर्म कुर्वन् राष्ट्रस्य प्रगति, आर्थिक समृद्धि च साधयति।

3. प्रश्न: गुरुनानकदेवः कः अभवत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः सिक्खधर्मस्य प्रवर्तकः आसीत्, पञ्जाबप्रान्ते जन्म प्राप्तवान्, यः धर्मस्य प्रचारार्थं जनान् शिक्षयन् समाजे समता, शील, एवं परिश्रमस्य महत्त्वं उद्घाटयति।

4. प्रश्न: गुरुनानकदेवः किमर्थं ग्रामं अगच्छत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः धर्मप्रचारार्थं ग्रामं अगच्छत्, यत्र जनानां धार्मिक, नैतिक शिक्षायाः प्रचारं कर्तुं, सर्वजनानां समानता, परिश्रमस्य महत्त्वं च प्रकटयितुं।

5. प्रश्न: ग्रामे एकः श्रमिकः गुरुम् दृष्ट्वा किं कृतवान्?

उत्तर: ग्रामे एकः श्रमिकः गुरुम् दृष्ट्वा सः स्वागतम् अकरोत् तथा भोजनार्थं शुष्करोटिकाः समर्पितवान्, यः परिश्रमपूर्वक अर्जितं भोजनम् आदरपूर्वक गुरुवर्ये समर्पयति।

6. प्रश्न: धनिकः किम् अयच्छत्?

उत्तर: धनिकः गुरुवर्ये मिष्टान्नम् अयच्छत्, तथापि गुरुनानकदेवः श्रमिकस्य साधारण भोजनं स्वीकृतवन्तः, धनिकस्य अपमानम् सम्यक् दृष्ट्वा।

7. प्रश्न: गुरुनानकदेवः कस्य भोजनं स्वीकृतवान्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः श्रमिकस्य भोजनं स्वीकृतवान्, यतः सः श्रमपूर्वक अर्जितं भोजनं आदरपूर्वक प्रस्तुतवान्, एवं चरित्रेण श्रेष्ठता प्रकटयति।

8. प्रश्न: गुरुवाणी श्रमिकस्य भोजनं स्वीकरति कथं?

उत्तर: गुरुनानकदेवः क्षणं विचार्य मधुरवाण्या उक्तवान् यत् “सर्वजनाः समानाः, चरित्रेण एव श्रेष्ठता भवति। श्रमिकेण तु बहुश्रमेण धनं अर्जितम्। अतः तस्य भोजनं पवित्रम् अस्ति।”

9. प्रश्न: धनिकः गुरुवाणी श्रुत्वा कथं अभवत्?

उत्तर: धनिकः गुरुवाणी श्रुत्वा प्रभावितः अभवत्, स्वाभिमानं त्यक्त्वा विनम्रः भूत्वा गुरुचरणयोः भूमौ अपतत्, एवं गुरुवाणीअनुसारं नैतिक शिक्षा ग्रहण करोत्।

10. प्रश्न: लक्ष्मीः शुद्धा कथं भवति?

उत्तर: लक्ष्मीः श्रमेण उपार्जिता शुद्धा भवति, यतः केवलं कठोर परिश्रमं कृत्वा अर्जितं धनं पवित्रम्, प्रतिष्ठितम् च भवति।

11. प्रश्न: मनुष्यस्य श्रेष्ठता केन भवति?

उत्तर: मनुष्यस्य श्रेष्ठता केवलं चरित्रेण भवति, न धन, न जाति, न सामाजिक प्रतिष्ठा मनुष्यस्य उच्चता निर्धारयति।

12. प्रश्न: गुरुनानकदेवः ग्रामं गत्वा किम् अकरोत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः ग्रामं गत्वा धर्मप्रचारं अकरोत्, लोकानां समानता, श्रमस्य महत्त्वं, चरित्रस्य श्रेष्ठता च उद्घाटयन्।

13. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धनीकस्य अपमानम् किमर्थं न स्वीकरोत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः अपमानं न स्वीकरोत्, कारणं यत् भोजनं श्रमिकस्य परिश्रमपूर्वक अर्जितं, पवित्रं च अस्ति, तथा चरित्रेण श्रेष्ठता एव महत्वं।

14. प्रश्न: श्रमिकस्य भोजनं गुरुवर्ये किम् प्रदत्तम्?

उत्तर: श्रमिकस्य स्वकृतं साधारण भोजनं गुरुनानकदेवः आदरपूर्वक स्वीकरोत्, यतः सः परिश्रमपूर्वक तस्य उत्पादनं प्रस्तुतवान्।

15. प्रश्न: धनिकस्य व्यवहारं गुरुवाणी कथं बदलितम्?

उत्तर: गुरुवाणी श्रुत्वा धनिकः क्रोधं त्यक्त्वा, विनम्रः भूत्वा गुरुचरणयोः भूमौ अपतत्, एवं गुरुवाणीलेखनं नैतिक शिक्षा ग्रहण करोत्।

16. प्रश्न: गुरुनानकदेवः कथं प्रेरकः अभवत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः प्रेरकः अभवत्, यतः सः चरित्रप्रधानता, श्रमप्रधानता, समानता च प्रकटयन् समाजे नैतिक मूल्य शिक्षा दत्तवान्।

17. प्रश्न: “सर्वजनाः समानाः” इति कथनस्य अर्थ कः?

उत्तर: “सर्वजनाः समानाः” इति कथनस्य अर्थ यत् व्यक्तित्व, धन, जाति, सामाजिक स्थिति के आधार पर न श्रेष्ठता न निम्नता अस्ति। केवलं चरित्रं एव मान्यते।

18. प्रश्न: गुरुवाणी श्रमिकस्य भोजनं स्वीकरति कथं प्रमाणयति?

उत्तर: गुरुवाणी प्रमाणयति यत् परिश्रमपूर्वक अर्जितं भोजनं आदरपूर्वक स्वीकरति, एवं धनिकस्य क्रोध, अपमान च दूरं करोत्।

19. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धनिकस्य अपमानं कथं सुधारयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः मधुरवाण्या, शिक्षाप्रद शब्दैः धनिकस्य अपमानं सुधारयति, चरित्रप्रधानता, श्रमप्रधानता च उद्घाटयति।

20. प्रश्न: श्रमेण अर्जितं धनं कथं भवति?

उत्तर: श्रमेण अर्जितं धनं श्रेष्ठं भवति, पवित्रं भवति, प्रतिष्ठायुक्तं भवति, एवं समाजे नैतिक दृष्ट्या सम्माननीय भवति।

21. प्रश्न: गुरुनानकदेवः श्रमिकस्य भोजनं स्वीकरन् किम् उपदेशयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः उपदेशयति यत् केवलं परिश्रमेण अर्जितं धन, भोजनं आदरयुक्तं, पवित्रं च भवति, न धन, न जाति, न प्रतिष्ठा एव सर्वोत्तम।

22. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धर्मप्रचारं कथं कुर्वन्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः धर्मप्रचारं ग्रामेषु गत्वा, चरित्रप्रधानता, समानता, परिश्रमप्रधानता च उद्घाटयन् कुर्वन्।

23. प्रश्न: गुरुवाणी श्रमिकस्य भोजनं स्वीकृत्य धनिकस्य व्यवहारं कथं परिवर्तयति?

उत्तर: गुरुवाणी श्रमिकस्य भोजनं स्वीकृत्य, धनिकः क्रोधं त्यक्त्वा, विनम्रः भूत्वा गुरुचरणयोः भूमौ अपतत्, एवं समाजे समानता, चरित्रप्रधानता च स्वीकृतम्।

24. प्रश्न: “श्रमेण उपार्जिता लक्ष्मीः शुद्धा भवति” इति कथनस्य व्याख्या कः?

उत्तर: केवलं परिश्रमपूर्वक अर्जितं धनं शुद्धं भवति, नैतिकतापूर्णं भवति, आदरयुक्तं भवति, एवं समाजे प्रतिष्ठितं भवति।

25. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धनीकस्य क्रोधं कथं निवारयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः मधुरवाणी, शिक्षाप्रद उपदेश, चरित्रप्रधानता उद्धारणेन धनिकस्य क्रोधं निवारयति।

26. प्रश्न: श्रमिकस्य भोजनं पवित्रं कथं भवति?

उत्तर: श्रमिकस्य भोजनं पवित्रं भवति, यतः सः परिश्रमपूर्वक अर्जितं भोजनं गुरुवर्ये समर्पयति, नैतिक दृष्ट्या आदरयुक्तं च।

27. प्रश्न: गुरुवाणी श्रमिकस्य सम्मानं कथं प्रकटयति?

उत्तर: गुरुवाणी श्रमिकस्य भोजनं स्वीकर्य, चरित्रप्रधानता उद्घाट्य, समाजे समानता, श्रमिकस्य सम्मानं स्पष्टं प्रकटयति।

28. प्रश्न: धनिकः गुरुवाणी श्रुत्वा किम् उपदेश ग्रहणं करोति?

उत्तर: धनिकः गुरुवाणी श्रुत्वा अहंकारं त्यक्त्वा विनम्रः भूत्वा, समानता, चरित्रप्रधानता, परिश्रमप्रधानता च आत्मसात् करोति।

29. प्रश्न: गुरुनानकदेवः चरित्रप्रधानता कथं प्रदर्शयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः उच्चवर्गीय धनिकस्य अपमानं न स्वीकर्य, श्रमिकस्य साधारण भोजनं आदरपूर्वक स्वीकर्य, चरित्रप्रधानता उद्घाटयति।

30. प्रश्न: गुरुनानकदेवः समाजे किम् स्थापयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः समाजे समानता, परिश्रमप्रधानता, चरित्रप्रधानता च स्थापनं करोति, एवं नैतिक मूल्यानि प्रकटयति।

31. प्रश्न: गुरुवाणी द्वारा धर्मशिक्षा कथं दीयते?

उत्तर: गुरुवाणी द्वारा धर्मशिक्षा दत्ते यत् केवलं परिश्रम, चरित्र, समानता च जीवनस्य उच्च मूल्यानि भवन्ति, न धन वा जाति।

32. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धनिकस्य अहंकारं कथं दूरयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः मधुरवाणी, नैतिक उपदेश, चरित्रप्रधानता उद्धरणेन, धनिकस्य अहंकारं दूरयति।

33. प्रश्न: गुरुवाणी समाजे किस प्रकार प्रभाव प्रकटयति?

उत्तर: गुरुवाणी समाजे नैतिक शिक्षा, समानता, परिश्रमप्रधानता, चरित्रप्रधानता च प्रकटयति, एवं सभी वर्ग के लोगों में आदर और विनम्रता उत्पन्न करति।

34. प्रश्न: गुरुनानकदेवः भोजनस्य चयनं कथं मूल्याङ्कनं करोति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः भोजनस्य चयनं परिश्रमपूर्वक अर्जितं भोजनं पवित्र, आदरयुक्तं च मत्वा स्वीकरति।

35. प्रश्न: गुरुवाणी श्रमिकस्य महत्वं कथं उद्घाटयति?

उत्तर: गुरुवाणी श्रमिकस्य महत्वं उद्घाटयति यतः परिश्रमपूर्वक अर्जितं भोजन पवित्रम्, आदरयुक्तम् च भवति।

36. प्रश्न: गुरुवाणी शिक्षा समाजे किम् परिवर्तनं करोति?

उत्तर: गुरुवाणी शिक्षा समाजे अहंकार, भेदभाव, अनादरं समाप्त्यति, विनम्रता, समानता, परिश्रमप्रधानता च स्थापयति।

37. प्रश्न: श्रमिकस्य साधारण भोजनं गुरुनानकदेवः स्वीकृत्य का संदेशं प्रकटयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः संदेशं प्रकटयति यत् परिश्रमपूर्वक अर्जितं साधारण भोजनं पवित्रं, आदरयुक्तं च भवति, एवं चरित्रप्रधानता सर्वोत्तम।

38. प्रश्न: गुरुनानकदेवः समाजे किस प्रकार आदर्श प्रस्तुत करोत्?

उत्तर: गुरुनानकदेवः समाजे आदर्श प्रस्तुत करोत्, यत्र समानता, चरित्रप्रधानता, परिश्रमप्रधानता च प्रमुखं स्थानं धारयति।

39. प्रश्न: गुरुनानकदेवः धर्मप्रचारार्थं ग्रामे गत्वा किम् उपदेशयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः ग्रामे गत्वा उपदेशयति यत् धन, जाति, प्रतिष्ठा न मनुष्यस्य श्रेष्ठता निर्धारित करति, केवलं चरित्र एव मान्यते।

40. प्रश्न: गुरुनानकदेवः श्रमिकस्य भोजनं स्वीकर्य धनिकस्य व्यवहारं कथं सुधारयति?

उत्तर: गुरुनानकदेवः श्रमिकस्य भोजनं स्वीकर्य, चरित्रप्रधानता उद्घाटयन्, धनिकस्य अहंकारं, क्रोधं त्यक्त्वा, विनम्रता ग्रहणं च प्रेरयति।

Answer by Mrinmoee