তানসেন আৰু হৰিদাস
পাঠ-৯
পাঠভিত্তিক:
প্রশ্ন ১। তলত দিয়া প্রশ্নবোৰৰ শুদ্ধ উত্তৰ বাছি উলিয়াই সঠিক বৃত্তটো পূৰ কৰা-
● "মোৰ আদেশ পালেও নাহিবনে?”- এই বাক্যশাৰীত সম্রাট আকবৰৰ কি মনোভাব প্রকাশ পাইছে?
(ক) অহংকাৰী ভাব
(খ) কর্তৃত্বৰ ভাব
(গ) বিনয়ৰ ভাব
(ঘ) ক আৰু খ দুয়োটাই
উত্তৰঃ (ঘ) ক আৰু খ দুয়োটাই
● আকবৰ আৰু তানসেনে আশ্ৰমৰ পৰ্ণকুটীৰলৈ খোজকাঢ়ি কিয় গৈছিল বুলি তুমি ভাবা?
(ক) হৰিদাসৰ আশ্ৰমত ঘোঁৰাৰ প্ৰৱেশ নিষেধ বাবে
(খ) ঘোঁৰাৰ ভাগৰ লগা বাবে
(গ) ঘোঁৰাত উঠি যাব পৰাকৈ পথ সুচল নাছিল বাবে
(ঘ) হৰিদাসৰ প্ৰতি সন্মান প্ৰদৰ্শনৰ বাবে
উত্তৰঃ (ঘ) হৰিদাসৰ প্রতি সন্মান প্ৰদৰ্শনৰ বাবে
● হৰিদাসে ৰাজধানীৰ পৰা আঁতৰত এটি পূৰ্ণকুটীৰত বাস কৰিছিল। কাৰণ-
(ক) ৰাজধানীখন তেওঁৰ পছন্দ নাছিল
(খ) তেওঁৰ সমাজত খ্যাতি পাবলৈ হাবিলাস নাছিল
(গ) আকবৰলৈ তেওঁ ভয় কৰিছিল।
(ঘ) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰঃ (খ) তেওঁৰ সমাজত খ্যাতি পাবলৈ হাবিলাস নাছিল
প্রশ্ন ২। তলত দিয়া প্রশ্নকেইটাৰ চমু উত্তৰ দিয়া।
(ক) তানসেন কোন আছিল?
উত্তৰঃ তানসেন আকবৰৰ ৰাজসভাৰ ৰাজগায়ক আছিল।
খ) তানসেনৰ গুৰুৰ নাম কি?
উত্তৰঃ তানসেনৰ গুৰুৰ নাম হবিদাস।
(গ) পাঠটোত কাৰ প্ৰতি হৰিদাসৰ আত্মসমর্পণৰ ভাৰ প্ৰকাশ পাইছে?
উত্তৰঃ তানসেনৰ প্রতি।
(ঘ) কি শাস্ত্ৰ মহাসাগৰৰ নিচিনা?
উত্তৰঃ সংগীত শাস্ত্র।
(ঙ) হৰিদাসৰ সাক্ষাৎ পাবলৈ তানসেন আৰু আকবৰ কেনেকৈ গৈছিল?
উত্তৰঃ হৰিদাসৰ সাক্ষাৎ লাভ কৰিবলৈ সম্রাট আকবৰ আৰু তানসেন দুয়ো ঘোঁৰাত উঠি আশ্ৰমৰ ফালে ৰাওনা হৈছিল। আশ্ৰমৰ ওচৰ পাওঁতে তেওঁলোকে ঘোঁৰা এৰি খোজকাঢ়ি গৈ শান্ত পৰিবেশত থকা পৰ্ণকুটীৰত উপস্থিত হৈছিল।
(চ) সম্রাট আকবৰে নিজে কিয় হৰিদাসক বিচাৰি গৈছিল?
উত্তৰঃ স্বামী হৰিদাস আছিল এজন মহান সংগীত সাধক। তেওঁ খ্যাতি বা ৰাজসম্মানৰ লোভ নকৰি কেৱল ঈশ্বৰৰ ভক্তিত নিমগ্ন হৈ গান গাইছিল। তানসেনৰ মুখে হৰিদাসৰ অসাধাৰণ সংগীত প্ৰতিভাৰ কথা শুনি সম্রাট আকবৰৰ মনত তেওঁৰ গান শুনাৰ গভীৰ আগ্ৰহ জন্মে। সেইবাবে সম্রাটে নিজে গৈ হৰিদাসৰ সাক্ষাৎ কৰিছিল।
প্রশ্ন ৩ (ক) “মোৰ আদেশ পালেও নাহিবনে?” — কথাষাৰ কোনে, কাক আৰু কি প্রসংগত কৈছিল?
উত্তৰঃ উক্ত কথাষাৰ সম্রাট আকবৰে ৰাজগায়ক তানসেনক কৈছিল।
এদিন তানসেনে ৰাজসভাত সুমধুৰ সংগীত পৰিবেশন কৰিছিল। তেওঁৰ গান শুনি আকবৰ অত্যন্ত আনন্দিত হৈছিল। সেইসময়ত আকবৰে সুধিছিল যে তানসেনতকৈও ভাল গায়ক এই পৃথিৱীত আছে নেকি। উত্তৰত তানসেনে তেওঁৰ গুৰু স্বামী হৰিদাসৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল। কিন্তু হৰিদাসে কোনো ৰজাৰ আদেশত গান নকৰে বুলি কোৱাত আকবৰে আশ্চৰ্য হৈ ওপৰৰ কথাষাৰ কৈছিল।
(খ) তানসেনৰ গানত সন্তুষ্ট হৈ আকবৰে কি সুধিছিল? উত্তৰত তানসেনে কি কৈছিল?
উত্তৰঃ তানসেনৰ গান শুনি সম্রাট আকবৰে সুধিছিল যে তেওঁৰ তুলনাত আৰু কোনো উত্তম গায়ক আছে নেকি।
ইয়াৰ উত্তৰত তানসেনে কৈছিল যে সংগীতৰ কোনো সীমা নাই। সংগীতৰ জগত অত্যন্ত বিস্তৃত। তেওঁ নিজে ভাল গায়ক হ’লেও তেওঁৰ গুৰু স্বামী হৰিদাস সংগীতত অধিক মহান আৰু সুমধুৰ কণ্ঠৰ অধিকারী।
(গ) “তানসেন, মই ইমানদিনে যি ভাবি আছিলোঁ, সেয়া আজি ভুল প্রমাণিত হ'ল।”— আকবৰে ইমানদিনে কি ভাবি আছিল? সেয়া কেনেকৈ ভুল বুলি প্রমাণিত হ'ল?
উত্তৰঃ সম্রাট আকবৰে ইমানদিনে ভাবি আছিল যে তানসেনেই পৃথিৱীৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ গায়ক। তেওঁৰ দৰে সংগীতজ্ঞ আন কোনো নাই বুলি তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল।
কিন্তু স্বামী হৰিদাসৰ গান শুনাৰ পিছত আকবৰৰ সেই ধাৰণা সলনি হৈ যায়। হৰিদাসৰ সংগীতত ভক্তি, শান্তি আৰু অপূৰ্ব মাধুৰ্য আছিল। সেই কাৰণে আকবৰে বুজি পায় যে তানসেনতকৈও অধিক মহান গায়ক এই পৃথিৱীত আছে।
প্রশ্ন ৪ (ক) “তেওঁ হেনো গান গাই গাই বৰষুণ দিয়াৰ পাৰিছিল, জুই জ্বলাবও পাৰিছিল”— এই কথাষাৰৰ অৰ্থ কি হ’ব পাৰে?
উত্তৰঃ এই কথাষাৰৰ অৰ্থ হৈছে তানসেনৰ সংগীত শক্তি অত্যন্ত অসাধাৰণ আৰু প্ৰভাৱশালী আছিল। তেওঁৰ সংগীতে মানুহৰ মন গভীৰভাৱে স্পৰ্শ কৰিব পাৰিছিল। ইয়াত বৰষুণ দিয়া বা জুই জ্বলোৱা কথাবোৰে সংগীতৰ অলৌকিক শক্তি আৰু তানসেনৰ অতুলনীয় প্ৰতিভাক বুজাইছে।
(খ) হৰিদাস কেনেধৰণৰ ব্যক্তি আছিল?
উত্তৰঃ স্বামী হৰিদাস আছিল অতি সাধাসিধা, ভক্তিপৰায়ণ আৰু শান্ত স্বভাৱৰ ব্যক্তি। তেওঁ জনসমাজৰ কোলাহলৰ পৰা দূৰত সৰল জীৱন অতিবাহিত কৰিছিল। সংগীতক তেওঁ কেৱল আনন্দৰ বস্তু বুলি নাভাবি ঈশ্বৰৰ উপাসনাৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁ নিজৰ গীতৰ জৰিয়তে ভগৱানৰ আৰাধনা কৰিছিল আৰু খ্যাতি বা ধনৰ প্ৰতি কোনো আগ্ৰহ নাছিল।
(গ) সংগীতজ্ঞ হিচাপে হৰিদাস আৰু তানসেনৰ মাজত তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ সংগীতজ্ঞ হিচাপে হৰিদাস আৰু তানসেনৰ মাজত তুলনা হ'ল-
● তানসেন সম্রাট আকবৰৰ ৰাজসভাৰ গায়ক আছিল। কিন্তু হৰিদাস তানসেনৰ গুৰু আছিল।
● তানসেনে সম্রাট আকবৰৰ আদেশ মতে গান গাইছিল। কিন্তু হৰিদাসে কাৰো আদেশ মতে গান গোৱা নাছিল।
(ঘ) “ঈশ্বৰে হৃদয়ত থাকি তেওঁক যি কৰিবলৈ কয় তেওঁ তাকেহে কৰে। আন কাৰো আদেশলৈ কৰ্ণপাত নকৰে।”- এই কথাষাৰ কোনে কাক কিয় কৈছিল? লিখা।
উত্তৰঃ ওপৰৰ কথাষাৰ তানসেনে হৰিদাসৰ গান শুনিবলৈ ইচ্ছা হ'ল। আকবৰে হৰিদাসক তেওঁৰ ৰাজদৰবাৰলৈ লৈ আনিবলৈ তানসেনক অনুৰোধ কৰিলে। তেতিয়া তানসেনে ওপৰৰ কথাষাৰ সম্রাট আকবৰক কৈছিল।
প্রশ্ন ৫। তলত দিয়া শব্দকেইটা বর্ণ ক্রমত সজোৱা আৰু অভিধান চাই অর্থ বিচাৰি লিখা।
● তাৰকা
● মর্যাদা
● মগ্ন
● পৰ্ণকুটীৰ
● কর্ণপাত
● দৰবাৰ
● ভজনা
● সমকক্ষ
উত্তৰঃ অসমীয়া বৰ্ণমালাৰ ক্ৰম অনুসৰি শব্দবোৰ সজাই অর্থসহ তলত দিয়া হ'ল-
● কর্ণপাত ⇒ মনোযোগ দিয়া বা শুনা।
● তাৰকা ⇒ বিখ্যাত ব্যক্তি
● দৰবাৰ ⇒ ৰাজসভা
● পৰ্ণকুটীৰ ⇒ পাত বা খেৰেৰে সজা জুপুৰী ঘৰ।
● ভজনা ⇒ উপাসনা, স্তুতি বা ঈশ্বৰৰ নাম-কীৰ্তন।
● মগ্ন ⇒ কোনো কামত গভীৰভাৱে ডুবি থকা।
● মর্যাদা ⇒ সন্মান
● সমকক্ষ ⇒ সমান যোগ্যতা থকা লোক
প্রশ্ন ৬। তলৰ বাক্যটো পঢ়া।
'পিছে মোতকৈ ভাল গায়ক আছে।'
ওপৰৰ গায়ক শব্দটোৱে গান গোৱা মানুহক বুজাইছে। অর্থাৎ যিয়ে গান গায় তেওঁ গায়ক। একেদৰে যিয়ে বাদ্য বজায় তেওঁ বাদক।
এতিয়া তলৰ বাক্যাংশকেইটা একেটা শব্দত লিখা-
যিয়ে নৃত্য কৰে : নর্তক
যিয়ে ঘোষণা কৰে : ঘোষক
যিয়ে পালন কৰে : পালক
যিয়ে সংহাৰ কৰে : সংহাৰক
যিয়ে সাধনা কৰে : সাধক
যিয়ে বিবেচনা কৰে: বিবেচক
যিয়ে উপাসনা কৰে: উপাসক
প্রশ্ন ৭। তলৰ শব্দকেইটা ব্যৱহাৰ কৰি বাক্য ৰচনা কৰা।
ভাষা অধ্যয়ন
প্রশ্ন ৮। তলত দিয়া বাক্যবোৰ পঢ়ি আঁচ টনা পদবোৰত কি শব্দ বিভক্তি যোগ হৈছে লিখা।
(ক) হৰিদাসে সদায় গান গাই ঈশ্বৰৰ ভজনা কৰিছিল।
(খ) মানুহৰ সমাগমৰ পৰা আঁতৰত স্বামী হৰিদাসৰ আশ্ৰম আছিল।
(গ) তানসেনে আকবৰক সদায় গান শুনায়।
(ঘ) ৰাজধানীৰ পৰা আঁতৰত তেওঁ এটা পৰ্ণকুটীৰত বাস কৰিছিল।
(ঙ) তেনেহ'লে তোমাৰ গুৰুৰ ওচৰলৈ মোকেই লৈ ব'লা।
(চ) তেওঁ তানসেন আৰু আকবৰক ইংগিতেৰে বহিবলৈ দিলে।
প্রশ্ন ৯। তলত দিয়া বাক্যকেইটাত উপযুক্ত শব্দ বিভক্তি যোগ কৰি শুদ্ধকৈ লিখা।
(ক) তানসেন আকবৰ ৰাজসভাৰ গায়ক আছিল।
তানসেন আকবৰৰ ৰাজসভাৰ গায়ক আছিল
(খ) মই আজি সোণাপুৰ যাম।
মই আজি সোণাপুৰলৈ যাম।
(গ) গীতা চোলাটো নতুন নহয়।
গীতাৰ চোলাটো নতুন নহয়।
(ঘ) ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা গুৱাহাটীলৈ বাছ যাম।
ডিব্ৰুগড়ৰ পৰা গুৱাহাটীলৈ বাছেৰে যাম।
(ঙ) মোৰ বন্ধু কবুলৰ ঘৰ শিৱসাগৰ।
মোৰ বন্ধু ৰুবুলৰ ঘৰ শিৱসাগৰত।
প্রশ্ন ১০। তোমালোকে ইতিমধ্যে আগৰ পাঠটোত তৎসম, অর্ধতৎসম আৰু তদ্ভৱ শব্দৰ বিষয়ে পাই আহিছা? তলত দিয়া শব্দবোৰৰ পৰা তৎসম, অর্ধতৎসম আৰু তদ্ভৱ শব্দবোৰ বাছি উলিয়াই লিখা-
পত্র, সাত, ষষ্ঠ, বর্ণ, স্বর্ণ, কৰম
ধৰম , মিতিৰ, কাণ, ভক্তি, স্নেহ, আঠ
প্ৰশ্ন ১১। (খ) ওপৰৰ আৰ্হি অনুকৰণ কৰি তলত দিয়া শব্দবোৰ অর্ধতৎসম শব্দলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো কৰি দেখুওৱা।
প্ৰশ্ন ১২। (খ) ওপৰৰ আৰ্হি অনুকৰণ কৰি তলত দিয়া তৎসম শব্দবোৰ তদ্ভৱ শব্দলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটো দেখুওৱা।
জ্ঞান-সম্প্ৰসাৰণ
প্রশ্ন ১৩। (ক) পঢ়া-
'সাধনা নহ'লে জানো পূৰাব পাৰিবা
জীৱনৰ যত অভিলাষ?
সাধনাই আনি দিয়ে শত সফলতা
প্রাপ্তিৰ সুখ আৰু আশ।
জীৱনলে' আহে বহু বাধাৰ ধুমুহা
মনটিও নৰয় থিৰেৰে,
বটবৃক্ষ হৈ সাধনা কৰিলে
বাধাবোৰ নিজেই আঁতৰে।”
'সাধনা' শব্দটোৰ অৰ্থ হ'ল গভীৰভাৱে কৰা একাণপতীয়া চেষ্টা বা নিয়মিত আৰু বস্তৃত অভ্যাস। কণ্ঠশিল্পী, দার্শনিক, খেলুৱৈ, বাদক, শিক্ষার্থী আদি সকলোৱে সাধনাৰ জৰিয়তেহে সফলতাৰ শীৰ্ষত আৰোহণ কৰিব পাৰে।
(খ) ওপৰৰ স্তৱকটো পঢ়ি তাৰ ভাব বহলাই লিখা।
উত্তৰঃ ওপৰৰ স্তৱকটোৰ মূল ভাব হৈছে— মানুহে জীৱনত উন্নতি আৰু সফলতা লাভ কৰিবলৈ একাগ্ৰ সাধনা আৰু কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ প্রয়োজন। নিষ্ঠা আৰু অধ্যৱসায় থাকিলে মানুহে নিজৰ লক্ষ্য পূৰণ কৰিব পাৰে। জীৱনত অহা নানা বাধা আৰু অসুবিধাবোৰো ধৈৰ্য আৰু সাধনাৰ জৰিয়তে অতিক্ৰম কৰা সম্ভৱ। সাধনা অবিহনে জীৱনত সঠিক সফলতা অর্জন কৰা কঠিন।
(গ) গৰাকী সফল কণ্ঠশিল্পী হ'বলৈ কেনেদৰে সাধনা কৰিব লাগে?
উত্তৰঃ এগৰাকী সফল কণ্ঠশিল্পী হ'বলৈ নিয়মিত পরিশ্রম, ধৈর্য, একাগ্ৰতা আৰু সাধনাৰ প্রয়োজন হয়। নিজৰ কামত একাগ্ৰতা আৰু মনোযোগ থাকিলে এদিন সফলতা পাবই।
(ঘ) তোমাৰ লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ তুমি কেনেদৰে সাধনা কৰিবা?
উত্তৰঃ মোৰ লক্ষ্যত উপনীত হ'বলৈ মই কঠোৰ পৰিশ্ৰম কৰিম। মা-দেউতা আৰু শিক্ষকসকলৰ উপদেশ মানি চলিম।
(ঙ) 'অধ্যবসায়' শব্দটোৰ অৰ্থহ'ল নেৰা-নেপেৰা চেষ্টা। ছাত্ৰ জীৱনত অধ্যবসায়ৰ প্রয়োজনীয়তা আছেনে?
উত্তৰ: আছে। কাৰণ 'অধ্যবসায়ে' ছাত্র জীবনত এজন ছাত্রক নিয়মিত অধ্যয়ন কৰিবলৈ উৎসাহ দিয়ে। অধ্যবসায় থাকিলে ছাত্র জীৱনত সফলতা লাভ কৰিব পাৰি।
প্রশ্ন ১৪। প্রবচনফাঁকিৰ ভাব বহলাই লিখা।
'অভ্যাসৰ নৰ, কৰ্ণপথে কৰে শৰ।'
