Chapter 1 

"সমাজত ভাষা আৰু যোগাযোগ (Language and Communication in Society)"

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ১ নম্বৰ

১। ভাষা কি?
উত্তৰঃ মানুহে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি, অভিজ্ঞতা আৰু তথ্য প্ৰকাশ তথা আদান-প্ৰদান কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰতীক আৰু ধ্বনিৰ সুসংগঠিত ব্যৱস্থাকে ভাষা বোলে।

২। যোগাযোগ কি?
উত্তৰঃ দুজন বা ততোধিক ব্যক্তিৰ মাজত চিন্তা, অনুভূতি, তথ্য বা বাৰ্তা আদান-প্ৰদান কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে যোগাযোগ বোলে।

৩। ভাষাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ মাজত ভাব, চিন্তা আৰু তথ্যৰ আদান-প্ৰদান কৰা।

৪। ভাষা সামাজিক নে ব্যক্তিগত?
উত্তৰঃ ভাষা মূলতঃ এক সামাজিক ব্যৱস্থা।

৫। মৌখিক যোগাযোগ কি?
উত্তৰঃ মুখেৰে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰি কৰা যোগাযোগক মৌখিক যোগাযোগ বোলে।

৬। অমৌখিক যোগাযোগ কি?
উত্তৰঃ শব্দ বা কথিত ভাষা ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ অংগভংগী, মুখভংগী, সংকেত আদিৰে কৰা যোগাযোগক অমৌখিক যোগাযোগ বোলে।

৭। লিখিত যোগাযোগ কি?
উত্তৰঃ লিখিত শব্দ বা চিহ্নৰ মাধ্যমে কৰা যোগাযোগক লিখিত যোগাযোগ বোলে।

৮। মাতৃভাষা কি?
উত্তৰঃ শিশুৱে পৰিয়াল আৰু নিজৰ সামাজিক পৰিৱেশৰ পৰা স্বাভাৱিকভাৱে প্ৰথমে আয়ত্ত কৰা ভাষাক মাতৃভাষা বোলে।

৯। বহুভাষিকতা (Multilingualism) কি?
উত্তৰঃ এজন ব্যক্তি বা এটা সমাজত একাধিক ভাষাৰ ব্যৱহাৰক বহুভাষিকতা বোলে।

১০। ভাষাৰ এটা সামাজিক কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ ভাষাই মানুহৰ মাজত সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

১১। যোগাযোগৰ এটা প্ৰয়োজনীয় উপাদান লিখা।
উত্তৰঃ বাৰ্তা (Message)।

১২। প্ৰেৰক (Sender) কোন?
উত্তৰঃ যিজনে কোনো বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে তেওঁক প্ৰেৰক বোলে।

১৩। গ্ৰাহক (Receiver) কোন?
উত্তৰঃ যিজনে প্ৰেৰকে পঠোৱা বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰে তেওঁক গ্ৰাহক বোলে।

১৪। Feedback কি?
উত্তৰঃ বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত গ্ৰাহকে প্ৰেৰকক দিয়া সঁহাৰিক Feedback বোলে।

১৫। সংকেত বা Gesture কি?
উত্তৰঃ শৰীৰৰ অংগভংগীৰ মাধ্যমে কোনো অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা কাৰ্যক Gesture বোলে।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ২/৩ নম্বৰ

১। ভাষা আৰু যোগাযোগৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?

উত্তৰঃ ভাষা যোগাযোগৰ অন্যতম মুখ্য মাধ্যম। মানুহে ভাষাৰ মাধ্যমে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি আৰু তথ্য আন ব্যক্তিৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰে। যোগাযোগ ভাষাৰ বাহিৰেও অংগভংগী, মুখভংগী আৰু সংকেতৰ মাধ্যমে হ'ব পাৰে, কিন্তু ভাষাই জটিল ভাব আৰু জ্ঞান প্ৰকাশ কৰাত বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।

২। ভাষাৰ তিনিটা মুখ্য কাৰ্য লিখা।

উত্তৰঃ

১. চিন্তা আৰু অনুভূতি প্ৰকাশ কৰা।
২. সামাজিক সম্পৰ্ক স্থাপন আৰু বজাই ৰখা।
৩. জ্ঞান, সংস্কৃতি আৰু অভিজ্ঞতা এটা প্ৰজন্মৰ পৰা আন এটা প্ৰজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰা।

৩। মৌখিক আৰু অমৌখিক যোগাযোগৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ

মৌখিক যোগাযোগঅমৌখিক যোগাযোগ
ভাষা আৰু শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।শব্দ নোহোৱাকৈ যোগাযোগ কৰা হয়।
কথা-বতৰা, আলোচনা আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।মুখভংগী, হাতৰ সংকেত আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
জটিল তথ্য সহজে প্ৰকাশ কৰিব পাৰি।অনুভূতি বা তৎকালীন সঁহাৰি প্ৰকাশত উপযোগী।

৪। ভাষাক সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া বুলি কিয় কোৱা হয়?

উত্তৰঃ ভাষা সমাজৰ মানুহৰ মাজত ব্যৱহাৰৰ মাধ্যমে সৃষ্টি, বিকাশ আৰু পৰিৱৰ্তিত হয়। শিশুৱেও সমাজৰ আন মানুহৰ সৈতে কথা-বতৰা আৰু যোগাযোগৰ মাধ্যমে ভাষা আয়ত্ত কৰে। সেইবাবে ভাষাক সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া বুলি কোৱা হয়।

৫। মাতৃভাষাৰ গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰঃ মাতৃভাষাই শিশুক নিজৰ চিন্তা আৰু অনুভূতি সহজে প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ মাধ্যমে শিশুৱে পৰিয়াল, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। নতুন জ্ঞান আৰু ধাৰণা বুজাৰ ক্ষেত্ৰতো মাতৃভাষা শক্তিশালী ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

৬। বহুভাষিকতাৰ দুটা সুবিধা লিখা।

উত্তৰঃ

১. বিভিন্ন ভাষাভাষী মানুহৰ সৈতে যোগাযোগ কৰাৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।
২. বিভিন্ন সংস্কৃতি আৰু সমাজৰ বিষয়ে বুজাবুজি বৃদ্ধি কৰে।

৭। শিশুৰ ভাষা বিকাশত সমাজৰ ভূমিকা কি?

উত্তৰঃ পৰিয়াল, সমবয়সী গোট, বিদ্যালয় আৰু সমাজৰ আন সদস্যৰ সৈতে হোৱা কথোপকথনৰ মাধ্যমে শিশুৱে নতুন শব্দ, বাক্য, উচ্চাৰণ আৰু ভাষা ব্যৱহাৰৰ নিয়ম শিকে। সেইবাবে সামাজিক পৰিৱেশ ভাষা বিকাশৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

৮। যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ মুখ্য উপাদানসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ মুখ্য উপাদানসমূহ হ'ল—প্ৰেৰক, বাৰ্তা, মাধ্যম, গ্ৰাহক আৰু Feedback বা সঁহাৰি।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ৪/৫ নম্বৰ

১। ভাষা কি? ভাষাৰ প্ৰকৃতি আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
ভাষা হৈছে মানুহে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি, অভিজ্ঞতা, ইচ্ছা আৰু তথ্য প্ৰকাশ তথা আদান-প্ৰদান কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা ধ্বনি, শব্দ আৰু প্ৰতীকৰ এক সুসংগঠিত ব্যৱস্থা। ভাষা মানুহৰ সামাজিক জীৱনৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

ভাষাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল—

১. ভাষা সামাজিক: সমাজৰ মাজতে ভাষাৰ সৃষ্টি আৰু বিকাশ হয়।
২. ভাষা যোগাযোগৰ মাধ্যম: ভাষাৰ মাধ্যমে মানুহে ভাব আৰু তথ্য আদান-প্ৰদান কৰে।
৩. ভাষা নিয়মবদ্ধ: প্ৰতিটো ভাষাৰ নিজস্ব ধ্বনি, শব্দ আৰু ব্যাকৰণগত নিয়ম থাকে।
৪. ভাষা শিকিব পৰা যায়: শিশু সামাজিক পৰিৱেশ আৰু যোগাযোগৰ মাধ্যমে ভাষা আয়ত্ত কৰে।
৫. ভাষা পৰিৱৰ্তনশীল: সময় আৰু সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে ভাষাৰো পৰিৱৰ্তন হয়।
৬. ভাষা সংস্কৃতিৰ বাহক: ভাষাৰ মাধ্যমে সমাজৰ সংস্কৃতি, পৰম্পৰা আৰু জ্ঞান সংৰক্ষিত আৰু প্ৰেৰণ হয়।

সেয়ে ভাষা কেৱল কথা কোৱাৰ মাধ্যম নহয়; ই সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ এক মৌলিক উপাদান।

২। যোগাযোগ বুলিলে কি বুজা? যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ উপাদানসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ
এজন ব্যক্তিৰ পৰা আন এজন ব্যক্তি বা ব্যক্তিসমূহলৈ চিন্তা, অনুভূতি, তথ্য বা বাৰ্তা প্ৰেৰণ আৰু বুজাবুজি সৃষ্টি কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে যোগাযোগ বোলে।

যোগাযোগৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ'ল—

১. প্ৰেৰক (Sender): যিজনে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰে।
২. বাৰ্তা (Message): যি তথ্য, চিন্তা বা অনুভূতি প্ৰেৰণ কৰা হয়।
৩. মাধ্যম (Medium/Channel): যাৰ মাধ্যমে বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰা হয়, যেনে—কথা, লেখা, ফোন আদি।
৪. গ্ৰাহক (Receiver): যিজনে বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰে।
৫. Feedback: বাৰ্তা গ্ৰহণ কৰাৰ পিছত গ্ৰাহকে দিয়া সঁহাৰি।

ফলপ্ৰসূ যোগাযোগৰ বাবে প্ৰেৰক আৰু গ্ৰাহকৰ মাজত বাৰ্তাৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে বুজাবুজি হোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।

৩। সমাজত ভাষাৰ ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
মানুহ সামাজিক জীৱ। সমাজত বসবাস আৰু পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বজাই ৰাখিবলৈ ভাষাৰ প্ৰয়োজন। ভাষাৰ মাধ্যমে মানুহে নিজৰ চিন্তা, অনুভূতি, প্ৰয়োজন আৰু অভিজ্ঞতা আনৰ সৈতে ভাগ-বতৰা কৰে।

সমাজত ভাষাৰ গুৰুত্বসমূহ হ'ল—

১. মানুহৰ মাজত যোগাযোগ স্থাপন কৰে।
২. সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে আৰু বজাই ৰাখে।
৩. শিক্ষা আৰু জ্ঞান আহৰণত সহায় কৰে।
৪. সংস্কৃতি, মূল্যবোধ আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণ কৰে।
৫. এটা প্ৰজন্মৰ জ্ঞান আন এটা প্ৰজন্মলৈ প্ৰেৰণ কৰে।
৬. ব্যক্তিৰ পৰিচয় আৰু সামাজিক অন্তৰ্ভুক্তিৰ অনুভূতি গঢ়ি তোলে।
৭. সহযোগিতা আৰু সামাজিক বুজাবুজি বৃদ্ধি কৰে।

সেয়ে ভাষা অবিহনে সুসংগঠিত সামাজিক জীৱন কল্পনা কৰা কঠিন।

৪। ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত অতি ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। সমাজৰ বিশ্বাস, মূল্যবোধ, ৰীতি-নীতি, সাহিত্য, লোককথা, গান আৰু পৰম্পৰাসমূহ ভাষাৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ আৰু সংৰক্ষণ কৰা হয়।

শিশুৱে নিজৰ মাতৃভাষা শিকাৰ সময়তে সমাজৰ বহু সাংস্কৃতিক আচৰণো শিকে। উদাহৰণস্বৰূপে, কাক কেনেকৈ সম্বোধন কৰিব লাগে, বিভিন্ন সামাজিক পৰিস্থিতিত কেনেকৈ কথা ক'ব লাগে আদি ভাষাৰ সৈতে জড়িত।

এটা ভাষা হেৰাই গ'লে সেই ভাষাৰ সৈতে জড়িত বহু সাংস্কৃতিক জ্ঞানো হেৰাই যাব পাৰে। সেইবাবে ভাষাক সংস্কৃতিৰ বাহক বুলি কোৱা হয়।

৫। শিশুৰ ভাষা বিকাশত পৰিয়াল আৰু সমাজৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
শিশুৰ ভাষা বিকাশ সমাজৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়াৰ মাধ্যমে সংঘটিত হয়। শিশুৰ বাবে পৰিয়াল হৈছে প্ৰথম ভাষিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশ।

পৰিয়ালৰ ভূমিকা: পিতৃ-মাতৃ আৰু পৰিয়ালৰ সদস্যৰ কথা শুনি শিশুৱে শব্দ, উচ্চাৰণ আৰু বাক্য গঠন শিকে। গল্প, গান, কথোপকথন আৰু প্ৰশ্নোত্তৰে ভাষা বিকাশত বিশেষ সহায় কৰে।

সমাজৰ ভূমিকা: সমবয়সী শিশু, চুবুৰীয়া, বিদ্যালয় আৰু সমাজৰ বিভিন্ন ব্যক্তিৰ সৈতে যোগাযোগে শিশুৰ ভাষিক অভিজ্ঞতা বৃদ্ধি কৰে। বিভিন্ন সামাজিক পৰিস্থিতিত ভাষা কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে সেয়াও শিশু শিকে।

সেয়ে শিশুৰ বাবে ভাষাসমৃদ্ধ, উৎসাহজনক আৰু সন্মানজনক সামাজিক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাটো অত্যন্ত প্ৰয়োজনীয়।

৬। মৌখিক, লিখিত আৰু অমৌখিক যোগাযোগ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ যোগাযোগ সাধাৰণতে বিভিন্ন ৰূপত সংঘটিত হয়—

১. মৌখিক যোগাযোগ: মুখেৰে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰি কৰা যোগাযোগ। যেনে—কথোপকথন, আলোচনা, বক্তৃতা।

২. লিখিত যোগাযোগ: লিখিত শব্দ আৰু বাক্যৰ মাধ্যমে কৰা যোগাযোগ। যেনে—চিঠি, কিতাপ, বাৰ্তা, প্ৰতিবেদন।

৩. অমৌখিক যোগাযোগ: ভাষাৰ শব্দ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ মুখভংগী, চকুৰ দৃষ্টি, হাতৰ সংকেত, শৰীৰৰ অংগভংগী আদিৰে অৰ্থ প্ৰকাশ কৰা।

বাস্তৱ জীৱনৰ যোগাযোগত এই তিনিওটা ৰূপ বহু সময়ত পৰস্পৰৰ সৈতে মিলি ব্যৱহৃত হয়।

৭। বহুভাষিকতা কি? বহুভাষিক সমাজত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
এজন ব্যক্তি বা এটা সমাজত দুটা বা ততোধিক ভাষা ব্যৱহাৰ হোৱা অৱস্থাক বহুভাষিকতা বোলে। ভাৰত তথা অসমৰ সমাজ বহুভাষিক সমাজৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

বহুভাষিকতাৰ গুৰুত্বসমূহ—

১. বিভিন্ন ভাষিক গোটৰ মাজত যোগাযোগ সহজ কৰে।
২. ভিন্ন সংস্কৃতিৰ প্ৰতি সন্মান আৰু বুজাবুজি বৃদ্ধি কৰে।
৩. শিশুৰ বিভিন্ন ভাষা শিকাৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে।
৪. সমাজৰ ভাষিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত সহায় কৰে।
৫. বিভিন্ন সামাজিক আৰু শিক্ষামূলক পৰিস্থিতিত যোগাযোগৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে।

শিক্ষকে শিশুৰ ঘৰুৱা বা মাতৃভাষাক সমস্যা হিচাপে নেদেখি শিক্ষণৰ এটা সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।

৮। শিশুৰ শিক্ষাত মাতৃভাষাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ
মাতৃভাষা হৈছে শিশুৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ পৰিচিত ভাষা। শিশুৱে পৰিয়াল আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ সৈতে যোগাযোগৰ মাধ্যমে এই ভাষা স্বাভাৱিকভাৱে আয়ত্ত কৰে।

শিক্ষাত মাতৃভাষাৰ ভূমিকা হ'ল—

১. নতুন বিষয় সহজে বুজাত সহায় কৰে।
২. শিশুক নিজৰ চিন্তা আৰু প্ৰশ্ন স্বাধীনভাৱে প্ৰকাশ কৰিবলৈ সহায় কৰে।
৩. আত্মবিশ্বাস আৰু শ্ৰেণীকোঠাত অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰে।
৪. ঘৰ আৰু বিদ্যালয়ৰ অভিজ্ঞতাৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।
৫. শিশুৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক সন্মান কৰে।
৬. আন ভাষা শিকাৰ ক্ষেত্ৰতো শক্তিশালী ভিত্তি সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

SCERT-ৰ প্ৰাথমিক স্তৰৰ সামগ্ৰীতো ভাষা আৰু সামৰ্থতা বিকাশত শুনা, কোৱা, শব্দ/ধ্বনি চিনাক্তকৰণ আৰু বোধৰ দৰে ভাষিক দক্ষতাক গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।

৯। ফলপ্ৰসূ যোগাযোগৰ বাধাসমূহ আৰু সেইবোৰ দূৰ কৰাৰ উপায় লিখা।

উত্তৰঃ
যোগাযোগৰ সময়ত কিছুমান কাৰকে বাৰ্তা সঠিকভাৱে বুজাত বাধা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

বাধাসমূহ:
১. অস্পষ্ট বা জটিল ভাষা।
২. মনোযোগৰ অভাৱ।
৩. ভাষাগত পাৰ্থক্য।
৪. অত্যধিক শব্দ বা কোলাহল।
৫. ভয় বা সংকোচ।
৬. প্ৰেৰক আৰু গ্ৰাহকৰ মাজত ভুল বুজাবুজি।

দূৰ কৰাৰ উপায়: সহজ আৰু স্পষ্ট ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা, মন দি শুনা, Feedback লোৱা, উপযুক্ত অংগভংগী ব্যৱহাৰ কৰা আৰু সন্মানজনক তথা ভয়মুক্ত যোগাযোগৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা।

১০। এজন শিক্ষকৰ বাবে ভাষা আৰু যোগাযোগৰ জ্ঞান কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?

উত্তৰঃ
শিক্ষণ মূলতঃ এক যোগাযোগ প্ৰক্ৰিয়া। শিক্ষকে ভাষাৰ মাধ্যমে বিষয়বস্তু বুজায়, প্ৰশ্ন কৰে, শিশুৰ উত্তৰ শুনে আৰু মতামত দিয়ে। সেয়ে ভাষা আৰু যোগাযোগৰ সঠিক জ্ঞান এজন শিক্ষকৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

শিক্ষকে শিশুৰ মাতৃভাষা আৰু ভাষিক পটভূমিক সন্মান কৰিব লাগে। সহজ আৰু বয়সোপযোগী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা, শিশুক কথা ক'বলৈ আৰু প্ৰশ্ন কৰিবলৈ সুযোগ দিয়া আৰু মন দি শুনা উচিত। ইয়াৰ ফলত শ্ৰেণীকোঠা অধিক অংশগ্ৰহণমূলক হয় আৰু শিশুৰ ভাষা তথা শিক্ষণ দুয়োটাৰে বিকাশ ঘটে।

✍️AI Generated Question Answer