Chapter 1
"পৰিৱেশ অধ্যয়নৰ ধাৰণা (Concept of Environmental Studies)"
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ১ নম্বৰ
১। পৰিৱেশ (Environment) কি?
উত্তৰঃ জীৱক আগুৰি থকা আৰু তাৰ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰা প্ৰাকৃতিক, সামাজিক আৰু মানৱ-নিৰ্মিত সকলো উপাদানৰ সমষ্টিক পৰিৱেশ বোলে।
২। পৰিৱেশ অধ্যয়ন বা EVS কি?
উত্তৰঃ মানুহ আৰু তাৰ প্ৰাকৃতিক, সামাজিক তথা সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়নক পৰিৱেশ অধ্যয়ন বা EVS বোলে।
৩। EVS-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Environmental Studies।
৪। EVS কি এটা Composite Area of Study?
উত্তৰঃ হয়।
৫। EVS-ত মূলতঃ কোনবোৰ বিষয়ৰ জ্ঞান একত্ৰিত হয়?
উত্তৰঃ Science, Social Science আৰু Environmental Education-ৰ জ্ঞান।
৬। প্ৰাথমিক স্তৰত EVS-ৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
উত্তৰঃ শিশুক নিজৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশ বুজিবলৈ সহায় কৰা।
৭। EVS কি কেৱল প্ৰকৃতিৰ অধ্যয়ন?
উত্তৰঃ নহয়। ইয়াত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ লগতে সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু মানৱ-নিৰ্মিত পৰিৱেশো অন্তৰ্ভুক্ত।
৮। Natural Environment কি?
উত্তৰঃ বায়ু, পানী, মাটি, উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু, পাহাৰ, নদী আদি প্ৰকৃতিগত উপাদানসমূহৰ পৰিৱেশক Natural Environment বোলে।
৯। Human-made Environment কি?
উত্তৰঃ মানুহে নিৰ্মাণ কৰা ঘৰ, পথ, দলং, বিদ্যালয়, বজাৰ আদি উপাদানে গঠিত পৰিৱেশক Human-made Environment বোলে।
১০। Social Environment কি?
উত্তৰঃ পৰিয়াল, সমাজ, সামাজিক সম্পৰ্ক, ৰীতি-নীতি, পেচা আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ সৈতে জড়িত পৰিৱেশক Social Environment বোলে।
১১। EVS শিক্ষাত শিশুৰ অভিজ্ঞতাৰ গুৰুত্ব আছেনে?
উত্তৰঃ আছে।
১২। EVS শিক্ষণ কিহৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা উচিত?
উত্তৰঃ শিশুৰ নিজৰ চৌপাশ আৰু দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ পৰা।
১৩। পৰ্যবেক্ষণ (Observation) কি?
উত্তৰঃ কোনো বস্তু, ঘটনা বা পৰিস্থিতি মনোযোগেৰে লক্ষ্য কৰি তথ্য আহৰণৰ প্ৰক্ৰিয়াক পৰ্যবেক্ষণ বোলে।
১৪। EVS-এ পৰিৱেশ সচেতনতা বৃদ্ধি কৰেনে?
উত্তৰঃ কৰে।
১৫। NCF-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ National Curriculum Framework।
১৬। NCF-2005-এ EVS শিক্ষাত কিহৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে?
উত্তৰঃ শিশুকেন্দ্ৰিক, অভিজ্ঞতাভিত্তিক আৰু চৌপাশৰ বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে সংযুক্ত শিক্ষণৰ ওপৰত।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ২/৩ নম্বৰ
১। পৰিৱেশ অধ্যয়ন (EVS)-ৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ পৰিৱেশ অধ্যয়ন হৈছে শিশুৱে নিজৰ প্ৰাকৃতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ বিষয়ে বুজি পোৱা আৰু সেইবোৰৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অন্বেষণ কৰাৰ এক সমন্বিত অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰ। ই কেৱল তথ্য শিকোৱা বিষয় নহয়; Observation, Exploration আৰু Experience-ৰ মাধ্যমে পৰিৱেশ বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২। EVS-ৰ পৰিসৰ (Scope) কি?
উত্তৰঃ EVS-ৰ পৰিসৰ অতি বিস্তৃত। ইয়াত—
১. প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ,
২. পৰিয়াল আৰু সমাজ,
৩. খাদ্য, পানী আৰু বাসস্থান,
৪. উদ্ভিদ আৰু জীৱ-জন্তু,
৫. পেচা আৰু যাতায়াত,
৬. স্বাস্থ্য আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা,
৭. প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু সংৰক্ষণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত।
৩। প্ৰাথমিক স্তৰত EVS কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ EVS-এ শিশুক নিজৰ চৌপাশ বুজিবলৈ, প্রশ্ন কৰিবলৈ, পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ আৰু বাস্তৱ অভিজ্ঞতাৰ সৈতে বিদ্যালয়ৰ জ্ঞান সংযোগ কৰিবলৈ সহায় কৰে। ই পৰিৱেশৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল মনোভাৱো গঢ়ি তোলে।
৪। EVS-ক Composite Area of Study বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ কাৰণ EVS কোনো এটা বিষয়ৰ মাজত সীমাবদ্ধ নহয়। ইয়াত Science, Social Science আৰু Environmental Education-ৰ বিভিন্ন ধাৰণা সংহত কৰা হয়। SCERT-ৰ curriculum-তো EVS-ক এইধৰণৰ composite area হিচাপেই বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
৫। Natural আৰু Human-made Environment-ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| Natural Environment | Human-made Environment |
|---|---|
| প্ৰকৃতিয়ে সৃষ্টি কৰা। | মানুহে সৃষ্টি কৰা। |
| নদী, পাহাৰ, গছ, মাটি আদি। | ঘৰ, পথ, দলং, কাৰখানা আদি। |
| প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ অংশ। | মানুহৰ প্রয়োজন আৰু কাৰ্যৰ ফল। |
৬। EVS-ত শিশুৰ পূৰ্ব অভিজ্ঞতা কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ শিশুৱে বিদ্যালয়লৈ অহাৰ আগতেই পৰিয়াল, গাঁও, বজাৰ, প্ৰকৃতি আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰা বহু অভিজ্ঞতা লাভ কৰে। শিক্ষকজনে এই অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নতুন জ্ঞান গঢ়িলে শিকন অধিক সহজ আৰু অৰ্থপূৰ্ণ হয়।
৭। EVS-এ কি কি দক্ষতা বিকাশ কৰে?
উত্তৰঃ EVS-এ Observation, Classification, Comparison, Questioning, Communication, Problem Solving আৰু Critical Thinking-ৰ দৰে দক্ষতা বিকাশ কৰাত সহায় কৰে।
৮। EVS আৰু পৰিৱেশ সচেতনতাৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ EVS-ৰ মাধ্যমে শিশুৱে পানী, মাটি, বন, উদ্ভিদ, জীৱ-জন্তু আৰু অন্যান্য সম্পদৰ গুৰুত্ব বুজে। ফলত সম্পদ সংৰক্ষণ, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল আচৰণ বিকশিত হয়।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন — ৪/৫ নম্বৰ
১। পৰিৱেশ অধ্যয়ন কি? ইয়াৰ পৰিসৰ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
পৰিৱেশ অধ্যয়ন বা Environmental Studies হৈছে মানুহ আৰু তাৰ চৌপাশৰ প্ৰাকৃতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু মানৱ-নিৰ্মিত পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন।
EVS-ৰ পৰিসৰ—
১. প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ: বায়ু, পানী, মাটি, গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু।
২. সামাজিক পৰিৱেশ: পৰিয়াল, সমাজ, পেচা, উৎসৱ আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান।
৩. মানৱ-নিৰ্মিত পৰিৱেশ: ঘৰ, বিদ্যালয়, পথ, দলং, বজাৰ আদি।
৪. স্বাস্থ্য আৰু পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা।
৫. খাদ্য, পানী আৰু বাসস্থান।
৬. যাতায়াত আৰু যোগাযোগ।
৭. প্ৰাকৃতিক সম্পদ আৰু সংৰক্ষণ।
৮. পৰিৱেশ সমস্যা আৰু দায়িত্বশীল আচৰণ।
EVS-ৰ গুৰুত্ব—
১. শিশুক নিজৰ চৌপাশ বুজিবলৈ সহায় কৰে।
২. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে শিক্ষাৰ সংযোগ স্থাপন কৰে।
৩. Observation আৰু Inquiry Skill গঢ়ে।
৪. বিজ্ঞানমনস্কতা আৰু যুক্তিবোধ বৃদ্ধি কৰে।
৫. সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু বৈচিত্ৰ্য বুজিবলৈ সহায় কৰে।
৬. পৰিৱেশৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা গঢ়ে।
৭. সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
SCERT-ৰ Unit 1.1-ত meaning, scope and importance of EVS-ক মূল পাঠ্যবিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
২। প্ৰাথমিক স্তৰত EVS শিক্ষাৰ উদ্দেশ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
প্ৰাথমিক স্তৰত EVS শিক্ষাৰ লক্ষ্য কেৱল শিশুক পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় তথ্য মুখস্থ কৰোৱা নহয়। মূল লক্ষ্য হৈছে শিশুক নিজৰ বাস্তৱ পৰিৱেশ বুজিবলৈ আৰু তাৰ সৈতে সক্ৰিয়ভাৱে সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিবলৈ সহায় কৰা।
মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ—
১. শিশুক নিজৰ প্ৰাকৃতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ সৈতে পৰিচিত কৰা।
২. পৰ্যবেক্ষণ আৰু অনুসন্ধানৰ ক্ষমতা বিকাশ কৰা।
৩. Questioning আৰু Curiosity উৎসাহিত কৰা।
৪. পৰিৱেশৰ বিভিন্ন উপাদানৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বুজোৱা।
৫. বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা চিনাক্ত আৰু সমাধানৰ দক্ষতা গঢ়া।
৬. স্বাস্থ্য, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সচেতনতা গঢ়া।
৭. গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ প্ৰতি সংবেদনশীলতা সৃষ্টি কৰা।
৮. সামাজিক বৈচিত্ৰ্য আৰু বিভিন্ন জীৱন-পদ্ধতিক সন্মান কৰিবলৈ শিকোৱা।
৯. সহযোগিতা আৰু দায়িত্বশীলতাৰ গুণ বিকাশ কৰা।
১০. শিশুক পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ প্ৰতি সচেতন কৰা।
প্ৰাথমিক স্তৰত EVS শিক্ষাৰ objectives SCERT-ৰ official Unit 1.2-ৰ পৃথক অংশ।
৩। EVS-ৰ স্বৰূপ বা Nature আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
EVS-ৰ স্বৰূপ পৰম্পৰাগত এটা বিষয়ভিত্তিক পদ্ধতিতকৈ পৃথক। ই এক সমন্বিত আৰু শিশুকেন্দ্ৰিক অধ্যয়ন ক্ষেত্ৰ।
ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
১. Integrated: Science আৰু Social Science-ৰ ধাৰণা সংযোগ কৰে।
২. Child-centred: শিশুৰ আগ্ৰহ আৰু অভিজ্ঞতাক কেন্দ্ৰত ৰাখে।
৩. Environment-centred: স্থানীয় পৰিৱেশক শিক্ষণৰ সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰে।
৪. Activity-based: বিভিন্ন কাৰ্য, Survey, Observation আৰু Project-ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৫. Experience-based: শিশুৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ পৰা জ্ঞান গঢ়ে।
৬. Interdisciplinary: বিভিন্ন বিষয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজায়।
৭. Dynamic: পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে বিষয়বস্তুও সংযুক্ত।
৮. Value-oriented: পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধ বিকাশ কৰে।
SCERT-ৰ paper rationale অনুসৰি EVS-এ Sciences, Social Sciences আৰু Environmental Education-ৰ insight একত্ৰিত কৰে।
৪। প্ৰাথমিক স্তৰত EVS-ৰ বিকাশ (Evolution as a Curricular Area) সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
পৰিৱেশ অধ্যয়ন ধীৰে ধীৰে Primary Education-ত এটা পৃথক আৰু সংহত curricular area হিচাপে বিকশিত হৈছে।
আগতে শিশুক প্ৰকৃতি, বিজ্ঞান আৰু সমাজ সম্পৰ্কীয় বিষয় পৃথক পৃথক পাঠৰ মাধ্যমে শিকোৱা হৈছিল। পিছলৈ উপলব্ধি কৰা হয় যে প্ৰাথমিক স্তৰৰ শিশুৱে পৃথক Subject Boundary-তকৈ নিজৰ চৌপাশক সামগ্ৰিকভাৱে বেছি সহজে বুজে।
সেয়ে—
১. Science আৰু Social Science-ৰ উপযোগী ধাৰণাসমূহ সংহত কৰা হয়।
২. শিশুৰ ঘৰুৱা আৰু স্থানীয় অভিজ্ঞতাক গুৰুত্ব দিয়া হয়।
৩. তথ্য মুখস্থ কৰাৰ ঠাইত Observation আৰু Exploration-ত জোৰ দিয়া হয়।
৪. স্থানীয় পৰিৱেশক শিক্ষণ সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হয়।
৫. পৰিৱেশ শিক্ষা আৰু Sustainable Living-ৰ ধাৰণা সংযোগ কৰা হয়।
SCERT syllabus-ত “evolution as a curricular area at primary level” Unit 1.1-ৰ অংশ হিচাপে স্পষ্টকৈ উল্লেখ আছে।
৫। NCF-2005 অনুসৰি EVS-ৰ ধাৰণা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
NCF-2005-এ EVS শিক্ষাক শিশুৰ জীৱন, অভিজ্ঞতা আৰু চৌপাশৰ পৰিৱেশৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সংযোগ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। SCERT D.El.Ed syllabus-তো “EVS as envisaged in NCF-2005” Unit 1.3 হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত।
মূল দিশসমূহ—
১. শিশুৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ পৰা শিক্ষণ আৰম্ভ কৰা।
২. প্ৰাকৃতিক আৰু সামাজিক পৰিৱেশক একেলগে বুজোৱা।
৩. শিশুক প্রশ্ন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
৪. Observation, Exploration আৰু Activity-ৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা।
৫. মুখস্থবিদ্যাৰ পৰিৱৰ্তে বোধগম্য শিক্ষণত গুৰুত্ব দিয়া।
৬. শিশুৰ নিজস্ব জ্ঞান আৰু অভিজ্ঞতাক মূল্য দিয়া।
৭. স্থানীয় পৰিৱেশ আৰু Community-ক Learning Resource হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা।
৮. বৈচিত্ৰ্য আৰু পাৰ্থক্যৰ প্ৰতি সন্মানৰ মনোভাৱ গঢ়া।
৯. পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু দায়িত্বশীলতাৰ মূল্যবোধ গঢ়া।
অৰ্থাৎ, NCF-2005 অনুসৰি EVS-ত শিশুৱে কেবল “পৰিৱেশৰ বিষয়ে” নহয়, পৰিৱেশৰ মাজত আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে সংযোগ স্থাপন কৰি শিকিব লাগে।
৬। EVS-ক সমন্বিত বিষয় (Integrated Subject) বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ
প্ৰাথমিক স্তৰৰ শিশুৱে নিজৰ পৃথিৱীখনক Science, Geography, Sociology আদি পৃথক বিষয় হিচাপে নেদেখে। শিশুৰ বাবে ঘৰ, পানী, খাদ্য, জীৱ-জন্তু, মানুহ, পেচা আৰু সমাজ একেটা বাস্তৱ জীৱনৰ অংশ।
সেয়ে EVS-ত—
১. Science-ৰ প্ৰাকৃতিক জগতৰ ধাৰণা থাকে।
২. Social Science-ৰ মানুহ আৰু সমাজৰ ধাৰণা থাকে।
৩. Environmental Education-ৰ সংৰক্ষণ আৰু দায়িত্ববোধ থাকে।
৪. স্বাস্থ্য আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ অভিজ্ঞতা থাকে।
৫. স্থানীয় ইতিহাস, সংস্কৃতি আৰু জীৱিকা অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব পাৰি।
উদাহৰণস্বৰূপে “পানী” পাঠত পানীৰ উৎস, ব্যৱহাৰ, স্বাস্থ্য, সমাজত পানীৰ বণ্টন আৰু সংৰক্ষণ—সকলোকে একেলগে আলোচনা কৰিব পাৰি।
এই কাৰণেই EVS-ত বিষয়সমূহ পৃথক নকৰি সামগ্ৰিক আৰু আন্তঃসম্পৰ্কিতভাৱে শিকোৱা হয়।
৭। EVS শিক্ষাত শিশুৰ পৰিৱেশ আৰু অভিজ্ঞতাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
শিশু বিদ্যালয়লৈ একেবাৰে জ্ঞানশূন্য হৈ নাহে। ঘৰৰ মানুহ, খাদ্য, জীৱ-জন্তু, উৎসৱ, বজাৰ, পথ, পানী, গছ-গছনি আদি সম্পৰ্কে তাৰ আগতেই বহু অভিজ্ঞতা থাকে।
EVS শিক্ষাত এই অভিজ্ঞতাৰ ভূমিকা—
১. নতুন জ্ঞান আগৰ জ্ঞানৰ সৈতে সংযোগ হয়।
২. শিশুৱে বিষয় সহজে বুজিব পাৰে।
৩. শিকন অধিক অৰ্থপূৰ্ণ হয়।
৪. শিশুৰ Questioning আৰু Curiosity বৃদ্ধি হয়।
৫. স্থানীয় উদাহৰণে Concept স্পষ্ট কৰে।
৬. শিক্ষকজনে শিশুৰ ভুল ধাৰণা চিনাক্ত কৰিব পাৰে।
৭. Classroom আৰু বাস্তৱ জীৱনৰ মাজৰ দূৰত্ব কমে।
সেয়ে শিক্ষকজনে শিশুৰ ঘৰুৱা ভাষা, স্থানীয় সংস্কৃতি আৰু দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাক EVS-ৰ মূল্যৱান Learning Resource হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৮। EVS শিক্ষাৰ মাধ্যমে কি কি দক্ষতা আৰু মূল্যবোধ বিকাশ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ
EVS-এ জ্ঞানৰ লগতে বহু প্ৰয়োজনীয় Process Skill আৰু মূল্যবোধ বিকাশ কৰে।
দক্ষতাসমূহ—
১. Observation
২. Comparison
৩. Classification
৪. Questioning
৫. Data Collection
৬. Communication
৭. Problem Solving
৮. Critical Thinking
৯. Cooperation
১০. Decision Making
মূল্যবোধসমূহ—
১. প্ৰকৃতিৰ প্ৰতি সন্মান।
২. জীৱ-জন্তুৰ প্ৰতি সহানুভূতি।
৩. পানী আৰু অন্যান্য সম্পদ সংৰক্ষণ।
৪. সামাজিক বৈচিত্ৰ্যৰ প্ৰতি সন্মান।
৫. পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা।
৬. দায়িত্বশীলতা আৰু সহযোগিতা।
এইদৰে EVS শিশুৰ Cognitive Development-ৰ লগতে সামাজিক আৰু মূল্যবোধগত বিকাশতো সহায় কৰে।
৯। প্ৰাথমিক স্তৰত EVS শিক্ষাত শিক্ষকজনৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
EVS Classroom-ত শিক্ষক কেৱল পাঠ্যপুথিৰ তথ্য কোৱা ব্যক্তি নহয়। তেওঁ Guide, Facilitator আৰু Learning Environment-ৰ সংগঠক।
শিক্ষকে—
১. শিশুৰ আগৰ অভিজ্ঞতা জানিবলৈ চেষ্টা কৰিব লাগে।
২. প্রশ্ন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব লাগে।
৩. স্থানীয় পৰিৱেশক শিক্ষণ সম্পদ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৪. Observation, Experiment, Survey আৰু Field Visit আয়োজন কৰিব লাগে।
৫. Group Work আৰু Discussion-ৰ সুযোগ দিব লাগে।
৬. শিশুৰ নিজৰ মত প্ৰকাশক সন্মান কৰিব লাগে।
৭. ভুল উত্তৰকো শিকনৰ সুযোগ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
৮. বাস্তৱ জীৱনৰ সৈতে পাঠ সংযোগ কৰিব লাগে।
৯. পৰিৱেশৰ প্ৰতি দায়িত্বশীল আচৰণ নিজে প্ৰদৰ্শন কৰিব লাগে।
SCERT-ৰ এই paper-এ teaching EVS-ত child-centred, child-friendly, experience-based, activity-based আৰু competency-based approaches-ৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
১০। EVS আৰু Sustainable Development-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
Sustainable Development মানে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্রয়োজন পূৰণ কৰাৰ সময়ত ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্রয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্য যাতে নষ্ট নহয় সেইদৰে উন্নয়ন কৰা।
EVS-এ শিশুক—
১. পানী অপচয় নকৰিবলৈ,
২. বন আৰু জীৱ-বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণ কৰিবলৈ,
৩. পৰিৱেশ পৰিষ্কাৰ ৰাখিবলৈ,
৪. সম্পদৰ দায়িত্বশীল ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ,
৫. Pollution-ৰ প্ৰভাৱ বুজিবলৈ,
৬. মানুহ আৰু প্ৰকৃতিৰ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বুজিবলৈ সহায় কৰে।
সেয়ে প্ৰাথমিক স্তৰৰ পৰাই EVS-ৰ মাধ্যমে Sustainable Lifestyle-ৰ বীজ ৰোপণ কৰিব পাৰি। SCERT-ৰ paper objectives-তো Natural আৰু Human-made Environment বুজি Sustainable Development Goal-ৰ দিশত সচেতনতা গঢ়াৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে।
১১। EVS শিক্ষণত স্থানীয় পৰিৱেশক Learning Resource হিচাপে কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ
শিশুৰ নিজৰ অঞ্চল EVS-ৰ এটা অতি সমৃদ্ধ Learning Resource।
শিক্ষকে—
১. বিদ্যালয় চৌহদৰ গছ-পুলি পৰ্যবেক্ষণ কৰাব পাৰে।
২. স্থানীয় বজাৰলৈ Educational Visit কৰাব পাৰে।
৩. পানীৰ স্থানীয় উৎসৰ বিষয়ে Survey কৰাব পাৰে।
৪. স্থানীয় পেচাৰ লোকৰ সৈতে Interaction কৰাব পাৰে।
৫. স্থানীয় উৎসৱ, খাদ্য আৰু সংস্কৃতি আলোচনা কৰিব পাৰে।
৬. অঞ্চলৰ জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ তালিকা বনাব পাৰে।
৭. Waste Management বা পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ Project কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ ফলত EVS পাঠ বাস্তৱ, সহজ আৰু আনন্দদায়ক হয়।
১২। EVS কেৱল তথ্যভিত্তিক বিষয় নহয়—ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
EVS-ৰ লক্ষ্য কেৱল নদী, গছ, জীৱ-জন্তু বা সমাজৰ বিষয়ে তথ্য মুখস্থ কৰোৱা নহয়। শিশুৱে নিজৰ পৰিৱেশ পৰ্যবেক্ষণ, অনুসন্ধান আৰু বিশ্লেষণ কৰি নিজে বুজি উঠিব লাগে।
উদাহৰণস্বৰূপে “পানী সংৰক্ষণ” শিকাওঁতে কেৱল সংজ্ঞা দিয়াৰ পৰিৱৰ্তে শিশুক—
- ঘৰত পানীৰ ব্যৱহাৰ লক্ষ্য কৰিবলৈ,
- অপচয় হোৱা স্থান চিনাক্ত কৰিবলৈ,
- তথ্য সংগ্ৰহ কৰিবলৈ,
- আৰু সমাধানৰ পৰামৰ্শ দিবলৈ ক'ব পাৰি।
এনেধৰণৰ শিক্ষণে Knowledge-ৰ লগতে Skills, Attitudes আৰু Values-ও বিকাশ কৰে।
✍️AI Generated Question Answer
