MPBSE Class 7 Sanskrit Chapter 4 Solution | Madhya Pradesh MPBSE Class 7 Sanskrit Lesson 4 Answer 2026

 Chapter 4 

                                                       चाणक्यवचनानि

1. प्रश्नः चाणक्यः कः आसीत् तथा इतिहासे तस्य स्थानं किम्?

उत्तरः चाणक्यः चाणक्य नामकः महान् राजनीतिज्ञः, अर्थशास्त्रज्ञः च आसीत्। सः प्राचीनभारते नीतिशास्त्रस्य प्रमुखः आचार्यः मन्यते।

2. प्रश्नः चाणक्यः कस्य गुरुः आसीत्?

उत्तरः चाणक्यः चन्द्रगुप्त मौर्यस्य गुरुः आसीत्।

3. प्रश्नः चाणक्यस्य कृतयोः द्वयोः नाम्नी के स्तः?

उत्तरः तस्य प्रसिद्धौ ग्रन्थौ “चाणक्यनीतिः” तथा “कौटिलीयमर्थशास्त्रम्” स्तः।

4. प्रश्नः चाणक्यः किमर्थं नन्दवंशस्य उन्मूलनम् अकरोत्?

उत्तरः चाणक्यः राज्यस्य कल्याणार्थं नन्दवंशस्य उन्मूलनं कृत्वा चन्द्रगुप्तं सिंहासने स्थापितवान्।

5. प्रश्नः “माता शत्रुः पिता वैरी, येन बालो न पाठितः” इत्यस्य भावार्थः कः?

उत्तरः यस्य माता-पिता स्वबालं न शिक्षयतः, ते तस्य शत्रू एव, यतः शिक्षा विना बालः जीवनस्य प्रगति न करोति।

6. प्रश्नः अपाठितः बालः कुत्र न शोभते?

उत्तरः अपाठितः बालः सभामध्ये न शोभते, यथा हंसमध्ये बकः न शोभते।

7. प्रश्नः अधमाः, मध्यमाः, उत्तमाः च केषु भेदेषु विभक्ताः?

उत्तरः मनुष्याः स्वभावेन त्रिषु भेदेषु विभक्ताः— अधमाः धनम् इच्छन्ति, मध्यमाः धनं मानं च, उत्तमाः केवलं मानम् इच्छन्ति।

8. प्रश्नः महतां धनं किम्?

उत्तरः महतां धनं मानः एव अस्ति।

9. प्रश्नः “जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः” इत्यस्य तात्पर्यं किम्?

उत्तरः यथा घटः जलबिन्दुभिः शनैः पूर्यते, तथा विद्या, धर्मः, धनं च अल्पाल्पेन सञ्चीयते।

10. प्रश्नः सर्वविद्यानां वृद्धिः कथं भवति?

उत्तरः सर्वविद्यानां वृद्धिः अभ्यासेन, धैर्येण, क्रमशः च भवति।

11. प्रश्नः सुखार्थी पुरुषः किं त्यजेत्?

उत्तरः सुखार्थी पुरुषः विद्याम् त्यजेत्, यदि सः केवलं सुखं इच्छति।

12. प्रश्नः विद्यार्थी किं त्यजेत्?

उत्तरः विद्यार्थी सुखं त्यजेत्, यतः अध्ययनाय परिश्रमः आवश्यकः।

13. प्रश्नः सुखार्थिनः कुतो विद्या?

उत्तरः यः केवलं सुखं इच्छति, तस्य कृते विद्या न सम्भवति।

14. प्रश्नः विद्यार्थिनः कुतः सुखम्?

उत्तरः यः अध्ययनं करोति, तस्य तात्कालिकं सुखं न भवति।

15. प्रश्नः तक्षकस्य विषं कुत्र वर्तते?

उत्तरः तक्षकस्य विषं दन्तेषु वर्तते।

16. प्रश्नः मक्षिकायाः विषं कुत्र वर्तते?

उत्तरः मक्षिकायाः विषं मुखे वर्तते।

17. प्रश्नः वृश्चिकस्य विषं कुत्र वर्तते?

उत्तरः वृश्चिकस्य विषं पुच्छे वर्तते।

18. प्रश्नः दुर्जनस्य विषं कुत्र वर्तते?

उत्तरः दुर्जनस्य विषं सर्वाङ्गे वर्तते।

19. प्रश्नः विद्या कीदृशी भवति?

उत्तरः विद्या कामधेनुगुणा, सर्वदा फलदायिनी च भवति।

20. प्रश्नः प्रवासे विद्या कीदृशी भवति?

उत्तरः प्रवासे विद्या मातृसदृशी भवति।

21. प्रश्नः विद्या किम् इव गुप्तधनं स्मृतम्?

उत्तरः विद्या गुप्तधनम् इव स्मृतम्, यतः सा सर्वत्र सहायिका भवति।

22. प्रश्नः एकेन सुवृक्षेण किं भवति?

उत्तरः एकेन पुष्पितेन सुगन्धिना सुवृक्षेण समग्रं वनं सुगन्धितं भवति।

23. प्रश्नः सुपुत्रेण कुलस्य कीदृशः प्रभावः भवति?

उत्तरः सुपुत्रेण कुलं यथा सुगन्धितं वनं भवति, तथा कीर्तिमयं भवति।

24. प्रश्नः चाणक्यवचनानां प्रमुखः संदेशः कः?

उत्तरः प्रमुखः संदेशः अस्ति— शिक्षा, मान, सदाचारः च जीवनस्य मुख्यतत्त्वानि सन्ति।

25. प्रश्नः शिक्षा किमर्थं आवश्यकी?

उत्तरः शिक्षा मनुष्यस्य व्यक्तित्वविकासाय, सम्मानप्राप्तये, जीवनसफलतायै च आवश्यकी।

26. प्रश्नः अधमपुरुषस्य लक्षणं किम्?

उत्तरः अधमपुरुषः केवलं धनम् इच्छति।

27. प्रश्नः मध्यमपुरुषस्य लक्षणं किम्?

उत्तरः मध्यमपुरुषः धनं मानं च इच्छति।

28. प्रश्नः उत्तमपुरुषस्य लक्षणं किम्?

उत्तरः उत्तमपुरुषः केवलं मानम् इच्छति।

29. प्रश्नः “मानो हि महतां धनम्” इत्यस्य भावार्थः कः?

उत्तरः महान् जनाः सम्मानमेव वास्तविकं धनं मन्यन्ते।

30. प्रश्नः विद्यार्थीजीवनस्य मुख्यधर्मः कः?

उत्तरः विद्यार्थीजीवनस्य मुख्यधर्मः अध्ययनं, अनुशासनं, परिश्रमः च।

31. प्रश्नः दुर्जनस्य संगः किमर्थं त्याज्यः?

उत्तरः दुर्जनस्य स्वभावः सर्वाङ्गे विषवत् भवति, अतः तस्य संगः त्याज्यः।

32. प्रश्नः विद्या कथं सर्वदा फलदायिनी भवति?

उत्तरः विद्या जीवनपर्यन्तं सहायिका भवति, अतः सा सर्वदा फलदायिनी।

33. प्रश्नः प्रवासे धनस्य अपेक्षा विद्या श्रेष्ठा किमर्थम्?

उत्तरः धनं न सर्वत्र उपयोगी, परन्तु विद्या सर्वत्र सम्मानं जनयति।

34. प्रश्नः जलबिन्दुदृष्टान्तेन किं बोध्यते?

उत्तरः लघुप्रयत्नैः अपि महान् फलम् साध्यते इति बोध्यते।

35. प्रश्नः चाणक्यस्य नीतिवचनानि किमर्थं प्रसिद्धानि सन्ति?

उत्तरः तानि व्यावहारिकजीवनस्य मार्गदर्शकानि सन्ति, अतः प्रसिद्धानि सन्ति।

36. प्रश्नः सुपुत्रः कुलस्य कीदृशं गौरवं वर्धयति?

उत्तरः सुपुत्रः सदाचारैः कुलस्य यशः वर्धयति।

37. प्रश्नः अपाठितबालस्य समाजे किं परिणामः भवति?

उत्तरः सः समाजे उपेक्षितः भवति।

38. प्रश्नः मानस्य महत्त्वं किम्?

उत्तरः मानः समाजे प्रतिष्ठां ददाति।

39. प्रश्नः चाणक्यस्य वचनानि अद्यापि किमर्थं प्रासङ्गिकानि?

उत्तरः यतः तानि सार्वकालिकसत्यानि उपदिशन्ति।

40. प्रश्नः अस्य पाठस्य समग्रसारः कः?

उत्तरः अस्य पाठस्य सारः अस्ति— शिक्षा, मान, सद्गुणाः, संयमः च मनुष्यजीवनस्य आधाराः सन्ति।

Answer by Mrinmoee