Chapter - 3  

বিহুৰ বাদ্যসমূহৰ পৰিচয়

১। বিহুবাদ্য কি কি আৰু তাৰে কোনকেইটাক বিহুৰ পঞ্চবাদ্য বুলি কোৱা হয়?

উত্তৰঃ ৰঙালী বিহুৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত অনুষ্ঠান— হুঁচৰি, গাভৰু বিহু আৰু ৰাতি বিহুত বজোৱা বাদ্যসমূহক একেলগে বিহুবাদ্য বুলি কোৱা হয়।
বিহুবাদ্য মুঠ ৭ বিধ—
১) ঢোল
২) পেঁপা
৩) টকা
৪) গগনা
৫) সুতুলি
৬) তাল
৭) বাঁহী

    ইয়াৰে ঢোল, পেঁপা, টকা, গগনা আৰু সুতুলি— এই পাঁচবিধক একেলগে বিহুৰ পঞ্চবাদ্য বুলি কোৱা হয়।

২। শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ মাৰ্গ অনুসৰি বিহুবাদ্যসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ লিখা।

উত্তৰঃ

        শ্ৰেণী                          বিহুবাদ্য        
        আনদ্ধ (ঢাক) বাদ্য          ঢোল
        ঘন বাদ্য                          টকা, তাল
        সুষিৰ বাদ্য                পেঁপা, সুতুলি, বাঁহী
        তত্ বাদ্য                        গগনা

৩। ঢোলৰ এটি চিত্ৰ অংকন কৰি ইয়াৰ বিভিন্ন অংগসমূহ দেখুওৱা।

উত্তৰঃ পাঠ্য অনুসৰি ঢোল মুঠ ১২ টা অংগেৰে গঠিত



৪। পেঁপাৰ অংগকেইটাৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ পেঁপাৰ অংগ মুঠ ৪ টা—
১) থুলা বা শিঙা
২) থুৰি
৩) গপ বা নলিচা
৪) চুপহি

৫। পেঁপাৰ প্ৰতিটো অংগৰে চমু পৰিচয় দাঙি ধৰা।

উত্তৰঃ
থুলা/শিঙাঃ- খোলা বা শিঙা হৈছে ম’হৰ শিঙৰ পেঁপাৰ মুখ্য আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। পেঁপাৰ বাহ্যিক আকাৰ আৰু ধ্বনিৰ গুণমান মূলতঃ খোলাৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে। সাধাৰণতে মৰা ম’হৰ শিং কাটি আনি তাক কিছুমাহ বোকাত পুতি থোৱা হয় নাইবা উতলা পানীত সিজাই কোমল কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে শিঙাটো কোমল কৰি সহজে চাঁচি আকাৰ দিয়া। কোমল কৰাৰ পাছত শিঙাটোৰ পৰা খোলাৰ বাবে উপযোগী অংশ কাটি লৈ ভিতৰ-বাহিৰ ভালদৰে চাঁচি মিহি কৰা হয়। এই কাম একেবাৰে এবাৰত সম্ভৱ নহয়; সেয়েহে একোবাৰ চাঁচি কিছুদিন ৰ’দত শুকুৱাই পুনৰ চাঁচা কৰা হয়। এইদৰে দুবাৰ বা ততোধিকবাৰ চাঁচি খোলাটো পৰ্যাপ্ত মিহি কৰা হয়। খোলাটো যিমান মিহি হয়, পেঁপাৰ মাতো সিমানেই মিঠা, স্পষ্ট আৰু সুমধুৰ হয়। খোলাৰ গুৰিত গপ বা নলিচা সুমুৱাই থুৰি সংযোগ কৰা হয়। কিছুমানে সৌন্দৰ্য বৃদ্ধিৰ বাবে খোলাত পিতলৰ খাৰু লগায় বা কমাল মেৰিয়াই লয়। এইদৰে খোলা বা শিঙাই পেঁপাৰ ধ্বনি উৎপাদন আৰু সৌন্দৰ্য— দুয়ো দিশতে বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে।

থুৰিঃ- থুৰি হৈছে পেঁপাৰ ধ্বনি উৎপন্ন কৰা মূল অংগ আৰু পেঁপাৰ আটাইতকৈ সংবেদনশীল অংশ। পেঁপাৰ সুৰ, মাতৰ মিঠাস আৰু বজোৱাৰ সুচলতা প্ৰধানকৈ থুৰিৰ গঠন আৰু জোখৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে। সাধাৰণতে থুৰি নল, খাগৰি বা বিজুলী বাঁহৰ পৰা প্ৰায় তিনি আঙুল দীঘলকৈ তৈয়াৰ কৰা হয়। বাঁহডোখৰৰ এটা মূৰ গাঁঠি ৰোৱাকৈ কাটি লোৱা হয় আৰু সেই গাঁঠিৰ তলৰ অংশৰ পৰা এক আঙুল দীঘল এখন পাতল আৰু মিহি জিভা কাটি উলিওৱা হয়। এই জিভাখন অতি সাৱধানে চাঁচি তৈয়াৰ কৰা হয়। জিভা যিমান সঠিক জোখৰ আৰু মিহি হয়, পেঁপাৰ ধ্বনি সিমানেই মিঠা আৰু সুন্দৰ হয়। যদি জিভাখন অতি পাতল হয় তেন্তে বজাওঁতে সোপা মাৰি ধৰে; আনহাতে অতি ডাঠ হ’লে পেঁপাৰ মাত মিঠা নহয়। সেয়েহে ভাল থুৰি তৈয়াৰ কৰিবলৈ অভিজ্ঞতা আৰু কৌশলৰ প্ৰয়োজন হয়। থুৰিটো গপ বা নলিচাৰ সহায়ত খোলাৰ গুৰিত সংযোগ কৰা হয়। মুখেৰে ফু দিয়াত থুৰিৰ জিভাখন কম্পিত হৈ বিশেষ ধ্বনি উৎপন্ন কৰে। এই ধ্বনিই পেঁপাৰ মূল সুৰৰ আধাৰ গঠন কৰে।

গপ/নলিচাঃ- গপ বা নলিচা হৈছে ম’হৰ শিঙৰ (পেঁপা) এটাৰ অংগ, যাৰ দ্বাৰা পেঁপাৰ ধ্বনি নিয়ন্ত্রণ আৰু সুৰ উৎপন্ন কৰা হয়। পেঁপাৰ খোলাৰ ভিতৰ অংশত, প্ৰায় ৫ ছেন্টিমিটাৰ দীঘল আৰু প্ৰায় ১ ছেন্টিমিটাৰ ব্যাসৰ বাঁহৰ টুকুৰা কাটি গপ/নলিচা তৈয়াৰ কৰা হয়। এই টুকুৰাৰ এক প্ৰান্ত খোলাৰ মূৰত সংলগ্ন কৰি আনটো মূৰত গোঁঠা বা গুঁজি থোৱা হয়। গপৰ ওপৰত সৰু সৰু বিন্ধা বা চিহ্ন ৰখা হয়, যাৰ দ্বাৰা বাজনাৰ সময়ত আঙুলিৰ বোল বা ফু প্ৰয়োগ কৰি পেঁপাৰ বিভিন্ন ধ্বনি আৰু সুৰ নিয়ন্ত্রণ কৰা হয়। গপ পেঁপাৰ সুৰৰ স্পষ্টতা, মাতৰ মিঠাস আৰু কম্পনৰ স্থায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰে। গপৰ বিন্ধাসমূহ বুলনিৰূপে ধৰা হয় আৰু পেঁপাৰ ছেও বজোৱাৰ সময়ত এই বিন্ধাবিলাকৰ সহায়ত সুনির্দিষ্ট বোল সৃষ্টি কৰা হয়। গপ/নলিচাৰ গঠন, দৈৰ্ঘ্য আৰু জোখৰ সঠিক পৰিমাণ থাকিলে পেঁপা মিঠা, সমঞ্জস আৰু মনোৰম ধ্বনি উৎপন্ন কৰে। গপৰ সাহায্যে পেঁপাৰ বাজনা আৰু বুলনিৰ শৃংখলা বজাই ৰাখি বিহুনামৰ লগত সংগতি ৰাখিব পৰা যায়।

চুপহিঃ- গপ বা নলিচা হৈছে ম’হৰ শিঙৰ (পেঁপা) এটাৰ অংগ, যাৰ দ্বাৰা পেঁপাৰ ধ্বনি নিয়ন্ত্রণ আৰু সুৰ উৎপন্ন কৰা হয়। পেঁপাৰ খোলাৰ ভিতৰ অংশত, প্ৰায় ৫ ছেন্টিমিটাৰ দীঘল আৰু প্ৰায় ১ ছেন্টিমিটাৰ ব্যাসৰ বাঁহৰ টুকুৰা কাটি গপ/নলিচা তৈয়াৰ কৰা হয়। এই টুকুৰাৰ এক প্ৰান্ত খোলাৰ মূৰত সংলগ্ন কৰি আনটো মূৰত গোঁঠা বা গুঁজি থোৱা হয়। গপৰ ওপৰত সৰু সৰু বিন্ধা বা চিহ্ন ৰখা হয়, যাৰ দ্বাৰা বাজনাৰ সময়ত আঙুলিৰ বোল বা ফু প্ৰয়োগ কৰি পেঁপাৰ বিভিন্ন ধ্বনি আৰু সুৰ নিয়ন্ত্রণ কৰা হয়। গপ পেঁপাৰ সুৰৰ স্পষ্টতা, মাতৰ মিঠাস আৰু কম্পনৰ স্থায়িত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰে। গপৰ বিন্ধাসমূহ বুলনিৰূপে ধৰা হয় আৰু পেঁপাৰ ছেও বজোৱাৰ সময়ত এই বিন্ধাবিলাকৰ সহায়ত সুনির্দিষ্ট বোল সৃষ্টি কৰা হয়। গপ/নলিচাৰ গঠন, দৈৰ্ঘ্য আৰু জোখৰ সঠিক পৰিমাণ থাকিলে পেঁপা মিঠা, সমঞ্জস আৰু মনোৰম ধ্বনি উৎপন্ন কৰে। গপৰ সাহায্যে পেঁপাৰ বাজনা আৰু বুলনিৰ শৃংখলা বজাই ৰাখি বিহুনামৰ লগত সংগতি ৰাখিব পৰা যায়।

৬। ঢোলৰ মূল বোল কেইটা আৰু কি কি?

উত্তৰঃ ঢোলৰ মূল বোল ৪ টা—
১) ঘিন
২) খিত
৩) দাও
৪) তাচ (বা তাক)

৭। ঢোলৰ কেইটামান খোলা বোল আৰু বন্ধ বোলৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰা।

উত্তৰঃ খোলা বোল: তাওঁ, দাও, খাওঁ, ঘিন, ধিন, তি, নি

বন্ধ (টেপা) বোল: দিদ, তাক, খাক

৮। যুক্ত বোল কাক বোলে? ঢোলত উৎপন্ন কৰা দহটা যুক্ত বোলৰ উদাহৰণ দাঙি ধৰা।

উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক বোল একেলগে সংযোগ কৰি উৎপন্ন কৰা বোলক যুক্ত বোল বোলে।

উদাহৰণ (১০টা): ঘিনাওঁ, খিতাওঁ, খিখাওঁ, উদাওঁ, দিদাওঁ, ধিনাওঁ, ঘেনাওঁ, দাখি, তাখি, নাখি।

৯। ঢোলত উৎপন্ন কৰা সমধ্বনি বোলৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ
তাও–দাও–খাওঁ,
ঘিন–ধিন,
তাক–খাক,
দাখি–তাখি–নাখি,
তিঘেন–ইঘেন–বিঘেন।

১০। ঢোলৰ ছেও-চাপৰৰ আঞ্চলিক বৈচিত্র্যতাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ঢোলৰ ছেও-চাপৰত ঠাইভেদে আৰু ঢুলীয়াভেদে সামান্য ভিন্নতা দেখা যায়। যদিও বোলৰ সাজোন বা উচ্চাৰণ কিছু পৰিমাণে সলনি হয়, তথাপি ছেওৰ মূল তাল, লয় আৰু প্ৰকৃতি একে থাকে। এই বৈচিত্র্যই ঢোলৰ লোকসংগীতমূলক বৈশিষ্ট্যক অধিক সমৃদ্ধ কৰিছে।

১১। বিহুৰ গীত-নাচত বাঁহীৰ ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ বাঁহী সুষিৰ শ্ৰেণীৰ বাদ্য। বিহুত ই প্রধানতঃ বিহুনামৰ লগত সংগত কৰি বজোৱা হয়। কেতিয়াবা কেৱল বিহুনামৰ সুৰ বজোৱাতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়। বিহু অনুষ্ঠানত বাঁহীৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট পৰম্পৰাগত ছেও নাই।

১২। তলৰ বিহুবাদ্যসমূহৰ চমু পৰিচয় দাঙি ধৰা।

(ক) গগনাঃ- গগনা হৈছে বাঁহেৰে নিৰ্মিত এক স্বকীয় সুষিৰ শ্ৰেণীৰ বিহুবাদ্য। সাধাৰণতে বিজুলী বাঁহ বা অন্যান্য প্ৰজাতিৰ বাঁহৰ আগলি অংশ ব্যৱহাৰ কৰি গগনা তৈয়াৰ কৰা হয়। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ১০ ছেন্টিমিটাৰ আৰু বহল প্ৰায় ১ ছেন্টিমিটাৰ। গগনাৰ মাজ অংশৰ পৰা এক জিভাৰ আঙুৰ আকৃতিৰ টুকুৰা কাটি উলিওৱা হয়, যাক জিভা বুলি কোৱা হয়। এই জিভাই গগনাৰ মাত উৎপন্ন কৰে।
    বজোৱাৰ সময়ত গগনাৰ জিভাৰ ওপৰত কৌশলপূৰ্ণভাৱে মুখৰ ফু প্রয়োগ কৰি ধ্বনি তোলা হয়। অভিজ্ঞ বাদ্যৱিদে গগনাক ৰামধন গগনা আৰু লাহৰী গগনা বুলি দুটা প্ৰকাৰত বজায়।

  • ৰামধন গগনা: জিভাৰ মুখৰ পৰা ক্ৰমে জোঙা আৰু অসংলগ্ন, মাত পাতল আৰু মিঠা।

  • লাহৰী গগনা: জিভাৰ মুখ সমান বহল, মাত তুলনামূলকভাৱে ডাঙৰ আৰু গভীৰ।

    গগনা সাধাৰণতে বিহুনামৰ লগত সংগত কৰি বাজোৱা হয়, যাতে বিহুৰ তাল, ছন্দ আৰু সুৰৰ সৈতে সমঞ্জস বজাই থাকে। কেতিয়াবা এক চুটি বাজনা হিচাপেও গগনা বজোৱা হয়। ইয়াৰ ধ্বনি মনোৰম, মিঠা আৰু ছন্দময়, যাৰ দ্বাৰা বিহুৰ আনন্দ আৰু উৎসৱৰ প্ৰসন্নতা বৃদ্ধি হয়। গগনা অসমৰ পৰম্পৰাগত বিহুবাদ্যৰ অন্যতম গুৰুত্বপূর্ণ বাদ্য।

(খ) টকাঃ- টকা হৈছে ঘন শ্ৰেণীৰ বিহুবাদ্য আৰু ৰঙালী বিহুৰ পৰম্পৰাগত বাদ্যৰ অন্যতম স্বকীয় উপাদান। পৰম্পৰাগতভাৱে হাত টকা আৰু মাটি টকা (বৰ টকা) এই দুবিধ প্ৰধান। হাত টকা সাধাৰণতে হুঁচৰিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, আৰু মাটি টকা গাভৰু বিহু আৰু ৰাতি বিহুতো বাজোৱা হয়।

প্ৰস্তুতি:

  • হাত টকা: বাঁহৰ এটা অংশ এপাব লৈ, হাতৰ তলত থৈ বজোৱা হয়।

  • মাটি টকা: বাঁহৰ দীঘল অংশ মাটিত থিয় কৰি দুহাতেৰে ধৰি বজোৱা হয়।

টকাৰ ধ্বনি শক্তিশালী, স্পষ্ট আৰু ছন্দময়, কিন্তু ঢোল বা পেঁপাৰ দৰে বিভিন্ন বোলৰ বৈচিত্র্য নাই। বাজোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়া সহজ, কিন্তু তালৰ লগত সম্পূৰ্ণ সমঞ্জস বজাই ৰাখিব লাগে। হুঁচৰি, গাভৰু বিহু, আৰু ৰাতি বিহুৰ অনুষ্ঠানত টকা এক অপৰিহার্য বাদ্য হিচাপে গণ্য হয়। বজোৱাৰ সময়ত হাত আৰু মাটি টকাৰ ব্যৱহাৰে বিহুৰ নৃত্য আৰু গীতৰ ছন্দ উজ্জ্বল আৰু একৰূপ কৰি তোলে। টকাৰ শব্দ বিহুৰ উৎসৱমুখী প্ৰাণবন্ত ধ্বনিৰ অন্যতম উৎস।

(গ) সুতুলিঃ- সুতুলি হৈছে সুষিৰ শ্ৰেণীৰ বিহুবাদ্য, যি মাটিৰে তৈয়াৰী আৰু মূলতঃ বিহুনামৰ সুৰ তুলিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই কাঁচিজোন বা কল আকৃতিৰ ভিতৰ ফোপোলা গঠনৰ আৰু গাত তিনিটা ফুটা থকা মাটিৰ বাদ্য।

ধ্বনি উৎপাদন:

  • মূল ফুটা: মধ্যৰ ফুটাত ফু দি ধ্বনি সৃষ্টিকৰে।

  • দুয়োটা সৰু ফুটা: আঙুলিৰে বোলাই সুৰ আৰু ছন্দ বজায় ৰখা হয়।

বিহুত বাজোৱাৰ সময়ত সুতুলি সাধাৰণতে ঢোল আৰু পেঁপাৰ লগত সমন্বয় কৰি বজোৱা হয়, যাতে বিহুনামৰ সুৰ সম্পূৰ্ণ হয়। দুইজন বা অধিক বিহুৱাই একে সময়ত বাজালে ছন্দ আৰু তালৰ সংহতি বৃদ্ধি পায়। সুতুলিৰ ধ্বনি মৃদু, মিঠা আৰু সুৰময়, যি নৃত্য আৰু গীতৰ মনোৰম পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে। যদিও স্থানভেদে দুয়ো বজোৱাৰ ধৰণ অলপ বেলেগ হ'ব পাৰে, তাৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বিহুনামৰ সুৰ পূৰ্ণ কৰি বিহুৰ ছন্দ উজ্জ্বল কৰা। সুতুলি, পেঁপা আৰু ঢোলৰ লগত বাজোৱাৰ প্ৰক্ৰিয়াই ৰঙালী বিহুৰ গীত-নাচক অধিক প্রাণবন্ত কৰি তোলে।

(ঘ) তালঃ- তাল হৈছে ঘন শ্রেণীৰ বিহুবাদ্য, যিটো কাঁহেৰে তৈয়াৰী আৰু বিহুৰ গীত-নাচত ঢোলৰ ছেওৰ লগত তাল মিলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই দুপাতৰ সমষ্টি হিচাপে গঠিত, যাক মাজৰ উঠঙা দুপাত বুলিব পাৰি।

ধ্বনি উৎপাদন:

  • দুই হাতেৰে দুপাতক ধৰি ঘঁহাই ধ্বনি উৎপন্ন কৰা হয়।

  • নিজা ছেও বা বোল নথকা বাবে মূলতঃ ঢোলৰ ছেওৰ সংগতিত বাজোৱা হয়।

প্ৰকাৰ:

  • ডাঙৰ তাল — ভোৰতাল

  • মধ্যমীয়া তাল — পাতিতাল

  • সৰু তাল — খুঁটিতাল

বিহুত বাজোৱাৰ সময়ত তাল ঢোলৰ ছেওৰ তালৰ লগত মিলাই বিহুনামৰ সুৰ সম্পূৰ্ণ কৰে। তাৰ ধ্বনি মৃদু, সুৰময় আৰু ছন্দময়, যি নৃত্য-গীতৰ আনন্দ আৰু তাল বজাই ৰখাত সহায় কৰে। তালৰ ব্যৱহাৰে বিহুৰ অনুষ্ঠানত সঙ্গীতৰ ছন্দ আৰু তালৰ স্থায়িত্ব প্ৰদান কৰে, বিশেষকৈ ঢোল আৰু সুতুলিৰ লগত মিলি বিহুনামৰ সুৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ লাভ কৰে।


Question & Answer By:- Krishna Saikia