Chapter 5                              समकालीन भारत : सुशासन

1. राष्ट्रीय बालक हक्क संरक्षण आयोगाच्या व्याख्येनुसार बालक कोणाला म्हणतात?

उत्तर:  ० ते १८ वयोगटातील व्यक्तींना.


2. राष्ट्रीय मागासवर्गीय आयोगाचा मुख्य उद्देश काय आहे?

उत्तर:  सामाजिक व आर्थिक दृष्ट्या मागासवर्गीयांच्या कल्याणावर भर देणे.


3. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोग कोणत्या बाबींवर देखरेख करतो?

 उत्तर: संसद व राज्यांनी पारित केलेले कायदे व संविधानाने दिलेल्या संरक्षणात्मक तरतुदींच्या कार्यावर.


4.राष्ट्रीय ग्राहक वाद निवारण आयोगाचे कार्य काय आहे?

उत्तर:  ग्राहकांच्या वादांचे निवारण करणे.


5. भारतीय संविधानाने कोणत्या चौकटीची मांडणी केली आहे?

 उत्तर: मूलभूत अधिकार आणि राज्य धोरणाच्या मार्गदर्शक तत्त्वांद्वारे सुशासनाची चौकट.


6. सुशासनाचा गाभा कोणता आहे?

उत्तर:  लोकाभिमुख दृष्टिकोन.


7. सुशासनात प्रशासन कसे असावे?

उत्तर:  प्रतिसाद देणारे, उत्तरदायी, टिकाऊ आणि कार्यक्षम.


8. लोकपाल ही संकल्पना कोणत्या देशातून घेतली गेली?

 उत्तर: स्वीडन.


9. माहितीचा अधिकार कोणत्या महत्त्वाच्या पैलूसाठी महत्त्वाचा आहे?

उत्तर:  सुशासनासाठी.


10. शासकीय अधिकाऱ्यांच्या विरोधातील तक्रारींची चौकशी करणाऱ्या व्यक्तीला काय म्हणतात?

 उत्तर: लोकपाल / लोकायुक्त.


11. राष्ट्रीय बालक हक्क संरक्षण आयोग का आवश्यक आहे?

 उत्तर: कारण तो ०-१८ वयोगटातील मुलांचे हक्क व संरक्षण यांची हमी देतो.


12. राष्ट्रीय मागासवर्गीय आयोगाचे प्रमुख कार्य स्पष्ट करा.

उत्तर:  मागासवर्गीयांच्या सामाजिक-आर्थिक विकासावर लक्ष केंद्रित करणे, त्यांना समान संधी उपलब्ध करून देणे.


13. राष्ट्रीय अल्पसंख्याक आयोगाच्या कार्यपद्धतीचे वर्णन करा.

 उत्तर: अल्पसंख्याकांना दिलेल्या घटनात्मक व कायदेशीर हक्कांचे रक्षण, तक्रारींची चौकशी, सरकारला सूचना देणे.


14. राष्ट्रीय ग्राहक वाद निवारण आयोगाचे उद्दिष्ट काय आहे?

उत्तर:  ग्राहकांच्या समस्या व तक्रारींचे त्वरित निवारण करून ग्राहकांचे हक्क रक्षण करणे.


15. सुशासनासाठी भारतीय संविधानाने कोणत्या उपाययोजना दिल्या आहेत?

उत्तर:  मूलभूत अधिकार, राज्य धोरणातील मार्गदर्शक तत्त्वे व नागरिकांसाठी समतोल चौकट.


16. लोकाभिमुख दृष्टिकोन का महत्त्वाचा आहे?

उत्तर:  कारण तो नागरिकांच्या गरजा पूर्ण करणारे प्रशासन उभारतो.


17. प्रशासन उत्तरदायी असणे का आवश्यक आहे?

 उत्तर: जेणेकरून शासनावर लोकांचा विश्वास राहील आणि पारदर्शकता वाढेल.


18. लोकपाल या संस्थेची गरज का भासली?

 उत्तर: भ्रष्टाचारावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी आणि अधिकाऱ्यांच्या तक्रारींची चौकशी करण्यासाठी.


19. माहितीचा अधिकार नागरिकांसाठी का महत्त्वाचा आहे?

 उत्तर: कारण तो पारदर्शकता व जबाबदारी वाढवतो आणि लोकशाही बळकट करतो.


20. सुशासनामुळे नागरिकांना कोणते फायदे मिळतात?

 उत्तर: विकासाच्या समान संधी, अधिकारांचे संरक्षण, आणि कार्यक्षम प्रशासन.


21. भारतात सुशासनाचे वातावरण निर्माण करणे का आवश्यक आहे?

उत्तर:  जेणेकरून सर्व वर्गातील नागरिक आपली क्षमता पूर्णपणे विकसित करू शकतील.


22. अल्पसंख्याक आयोगाचा समाजावर काय परिणाम होतो?

 उत्तर: अल्पसंख्याकांचे हक्क सुरक्षित होतात आणि समाजात ऐक्य निर्माण होते.


23. ग्राहक आयोग नसल्यास कोणत्या समस्या उद्भवू शकतात?

उत्तर:  ग्राहकांची फसवणूक, तक्रारींचे निवारण न होणे आणि न्याय मिळण्यास विलंब.


24. बालक हक्क संरक्षण आयोग नसल्यास कोणते धोके संभवतात?

 उत्तर: बालकामगार, बालविवाह, अत्याचार आणि शिक्षणापासून वंचित राहणे.


25. सुशासन व लोकशाही यांचा परस्परसंबंध स्पष्ट करा.

 उत्तर: सुशासन लोकशाहीला बळकट करते कारण दोन्हींचा उद्देश नागरिकांचे कल्याण व समान संधी आहे.


26. लोकपाल व लोकायुक्त यांच्यातील साधर्म्य सांगा.

 उत्तर: दोघेही शासकीय अधिकाऱ्यांविरुद्धच्या तक्रारींची चौकशी करतात.


27. नागरिकाभिमुख प्रशासनाची वैशिष्ट्ये कोणती?

 उत्तर: उत्तरदायित्व, पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि सहभाग.


28. ई-शासन (E-Governance) धोरणाचा सुशासनाशी काय संबंध आहे?

उत्तर:  ई-शासनामुळे प्रशासन पारदर्शक, वेगवान आणि नागरिकाभिमुख होते.


29. संविधानाने सुशासनाची चौकट का दिली?

उत्तर:  जेणेकरून लोकशाही टिकून राहील आणि नागरिकांचे अधिकार अबाधित राहतील.


30. सुशासनाचे चार महत्त्वाचे गुणधर्म कोणते आहेत?

 उत्तर: प्रतिसाद देणारे, उत्तरदायी, टिकाऊ आणि कार्यक्षम प्रशासन.

Answer by Dimpee Bora