MSBSHSE Board Class 11 History Books Solution | Maharashtra State Board Class 11 History Chapter 4 मेरा भला करने वालों से बचाएँ Question Answer

Chapter-- 4                         मेरा भला करने वालों से बचाएँ

१. प्रश्न: ऋग्वेदात कुंभकाराबद्दल काय माहिती मिळते?

उत्तर: ऋग्वेदात कुंभकाराचा स्पष्ट उल्लेख फारसा नाही, परंतु ‘कुंभ’, ‘कलश’, ‘पात्र’ यांसारखे स्वयंपाक आणि भांडे बनवणारे शब्द वापरलेले आहेत. कुंभकाराला कारागीर म्हणून ओळखण्यासाठी ‘कुलाल’ हा शब्द वापरला गेला आहे. हे दर्शवते की त्या काळात कुंभ किंवा भांडे बनवण्याचे कौशल्य अस्तित्वात होते आणि सामाजिक जीवनात त्याचा महत्त्वाचा उपयोग होता.

२. प्रश्न: ‘वय्य’ आणि ‘वय्या’ या संज्ञा काय दर्शवतात?

उत्तर: ऋग्वेदात ‘वय्य’ म्हणजे विणकर आणि ‘वय्या’ त्याचे स्त्रीलिंगी रूप आहे. हे वस्त्रनिर्मितीचे काम करणाऱ्यांची नावे आहेत. यावरून असे दिसते की तांत्रिक कौशल्य आणि लिंगानुसार कार्यांचे वर्गीकरण त्या काळात अस्तित्वात होते.

३. प्रश्न: वस्त्रोद्योगाचा उल्लेख ऋग्वेदात कसा आहे?

उत्तर: वस्त्रोद्योगाशी संबंधित ‘तंतुम्’ (ताणा), ‘ओतुम्’ (बाणा) या शब्दांचा वापर आढळतो. लोकरी किंवा उर्णा वस्त्रांचा उल्लेख आहे, मात्र सुती किंवा रेशमी वस्त्रांचा उल्लेख नाही. यावरून त्या काळातील वस्त्रोद्योगाचे प्राथमिक स्वरूप नैसर्गिक कच्च्या मालावर आधारित होते असे समजते.

४. प्रश्न: चामड्याचे कारागीर कोण होते?

उत्तर: ‘चर्मन्मा’ हा चामड्याचे काम करणारा कारागीर होता. ऋग्वेदात चामड्याच्या अनेक वस्तूंचा उल्लेख आहे, जसे शस्त्र आणि घरगुती वस्तू. यावरून असे दिसते की चर्मकारांचे कौशल्य महत्त्वाचे होते आणि समाजात त्याचे विशेष स्थान होते.

५. प्रश्न: धातूंसाठी कोणते शब्द वापरले गेले?

उत्तर: सोने म्हणजे ‘हिरण्य’, तांबे-कांस्य किंवा लोखंड म्हणजे ‘अवस’. धातूंच्या वस्तू बनवणा-या कारागीराला ‘कार्मार’ असे संबोधले गेले. लोखंडाचा उपयोग मर्यादित होता, परंतु कांस्य आणि सोने वापरण्यात आले.

६. प्रश्न: वैदिक समाजात सामाजिक वर्गीकरण कधी दिसते?

उत्तर: चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेचा प्रथम उल्लेख ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलात आढळतो. हे उत्तर वैदिक संस्कृतीच्या शेवटच्या टप्प्यात अस्तित्वात आले असे मानले जाते. यावरून समाजाची सुव्यवस्था आणि वर्गीय संरचना त्या काळात प्रस्थापित झाली होती असे दिसते.

७. प्रश्न: वाहने आणि जलमार्गांचे वर्णन ऋग्वेदात कसे आहे?

उत्तर: रथाला ‘अनस’ असे म्हणले जात असे, नक्ष्यांमधून होणाऱ्या चाहतुकीला ‘नाव्य’ असे म्हटले. पूषण भूमार्गाचा, वरुण आणि अश्विन जलमार्गाचे अधिपती होते. यावरून प्राचीन काळात वाहने, जलमार्ग आणि देवत्वाशी निगडीत मार्गदर्शनाची कल्पना स्पष्ट होते.

८. प्रश्न: ऋग्वेदात व्यापाराचा उल्लेख कसा आहे?

उत्तर: ऋग्वेदात दूरवर जाणारे व्यापारी, खरेदी-विक्री, नफा व्यवहार, आणि ‘निष्क’ या सोन्याच्या अलंकाराचा चलनासारखा उपयोग यांचा उल्लेख आहे. हे सांगते की त्या काळात आर्थिक व्यवहार सुरू होते आणि सोने, धातू, वस्त्र यांचा विनिमय केला जात असे.

९. प्रश्न: उत्तर वैदिक संस्कृतीचा कालखंड कोणता आहे?

उत्तर: उत्तर वैदिक संस्कृतीचा कालखंड साधारण इसवी सनापूर्वी १०००–६०० असा मानला जातो. या काळात सप्तसिंधु प्रदेशातून पूर्वेकडे स्थलांतर झाले आणि भौगोलिक दृष्ट्या या संस्कृतीचा विस्तार हिमालयाच्या पायथ्यापासून विंध्य पर्वतापर्यंत झाला.

१०. प्रश्न: उत्तर वैदिक संस्कृतीमध्ये जनपदांची निर्मिती कशी झाली?

उत्तर: उत्तर वैदिक काळात लोकांनी स्थिर वसाहती तयार केल्या. या वसाहतींना ‘जनपदं’ म्हणत. प्रत्येक जनपदामध्ये समाजातील ज्येष्ठ व्यक्ती सामाजिक निर्णय घेत. काही जनपद प्रभावी ठरल्यावर त्यांचा विस्तार होऊन महाजनपदे निर्माण झाली.

११. प्रश्न: उत्तर वैदिक लोकांचे स्थलांतर कसे झाले?

उत्तर: पश्चिमेकडून पूर्वेकडे स्थलांतर उत्तर वैदिक साहित्याच्या आधारावर दिसते. हे स्थलांतर मुख्यतः लागवडीसाठी आणि सामाजिक नियंत्रण स्थापण्यासाठी झाले, ज्यामुळे नवे जनपद तयार झाले.

१२. प्रश्न: उत्तर वैदिक समाजात प्रशासनाचे स्वरूप काय होते?

उत्तर: जनपदांमध्ये ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ व्यक्ती सामाजिक निर्णय घेत. प्रशासन गणराज्याच्या स्वरूपाचे होते, जे सामूहिक निर्णयक्षमतेवर आधारित होते, तसेच स्थानिक वसाहतीवर नियंत्रण ठेवले जात असे.

१३. प्रश्न: उत्तर वैदिक काळातील साहित्याचे महत्त्व काय आहे?

उत्तर: ऋग्वेद, शतपथ ब्राह्मण, महाभारत आणि रामायण यांसारख्या ग्रंथांमधून त्या काळातील समाज, आर्थिक व्यवहार, धार्मिक विश्वास, कारागिरी, आणि जीवनशैलीचे सखोल ज्ञान मिळते.

१४. प्रश्न: कुशल कारागिरी आणि कौशल्याचे स्थान उत्तर वैदिक समाजात कसे होते?

उत्तर: कुशल कारागीर जसे की कुंभकार, विणकर, चर्मकार, धातुकार या समाजात विशेष स्थान प्राप्त होते. त्यांच्या कौशल्यामुळे आर्थिक व्यवहार आणि सामाजिक प्रतिष्ठा वाढली.

१५. प्रश्न: रथ आणि जलमार्गांचा वापर का महत्त्वाचा होता?

उत्तर: रथांचा वापर स्थलांतर, व्यापार आणि युद्धासाठी केला जात असे. जलमार्ग देवपूजा, व्यापार, आणि वाहतूक यासाठी महत्त्वाचे होते, ज्यामुळे उत्तर वैदिक समाजाची गतिशीलता वाढली.

१६. प्रश्न: ‘निष्क’ चा वापर कसा झाला?

उत्तर: ‘निष्क’ हे सोन्याचे अलंकार होते, जे क्वचित प्रसंगी चलनासारखे वापरले जात. हे त्या काळातील आर्थिक व्यवहार आणि अलंकारातील समृद्धी दाखवते.

१७. प्रश्न: वस्त्रनिर्मितीच्या कौशल्याबद्दल माहिती काय आहे?

उत्तर: ‘वय्य’, ‘वय्या’, ‘तंतुम्’, ‘ओतुम्’ या संज्ञा वस्त्रोद्योगातील कारागीर दर्शवतात. साध्या लोकर वस्त्रांचा वापर केला जात असे, रेशमी किंवा सुती वस्त्रांचा उल्लेख नाही.

१८. प्रश्न: धातू आणि धातूकारांचे स्थान काय होते?

उत्तर: सोने, कांस्य, तांबे यांसारख्या धातूंचा उपयोग होत असे. कार्मार हे धातूकार होते. लोखंडाचा वापर मर्यादित होता. धातूकारांची कौशल्य समाजात विशेष मान्यता असलेले होते.

१९. प्रश्न: उत्तर वैदिक समाजात वर्गीकरण कसे झाले?

उत्तर: उत्तर वैदिक काळात चातुर्वर्ण्य व्यवस्थेचा उल्लेख दिसतो. समाजातील कार्यानुसार वेगळ्या वर्गांचा समावेश, जसे ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, यावरून समाज सुव्यवस्थित झाला.

२०. प्रश्न: उत्तर वैदिक काळातील कृषी आणि वसाहतींचे संबंध काय होते?

उत्तर: स्थलांतर करून लोकांनी नवीन प्रदेशावर शेतकी, वसाहत निर्माण केली. या वसाहतींमध्ये जनपद तयार झाले, जे सामाजिक, आर्थिक आणि प्रशासनिक केंद्र ठरले.

२१. प्रश्न: महाभारत आणि रामायणातून उत्तर वैदिक संस्कृतीची माहिती कशी मिळते?

उत्तर: या महाकाव्यांमध्ये त्या काळातील राजकारण, आर्थिक व्यवहार, धार्मिक प्रथा, कारागिरी आणि समाजजीवनाची माहिती मिळते. यावरून उत्तर वैदिक समाजाचे संपूर्ण जीवन चित्र उलगडते.

२२. प्रश्न: उत्तर वैदिक काळात जनपदांच्या प्रशासनाचे स्वरूप काय होते?

उत्तर: प्रभावी जनपदांचे नेतृत्व करून महाजनपद तयार झाले. प्रशासन गणराज्याच्या स्वरूपाचे होते, ज्यात समाजातील ज्येष्ठ व्यक्ती निर्णय घेत.

२३. प्रश्न: उत्तर वैदिक समाजात व्यापाराचे स्वरूप काय होते?

उत्तर: दूरवर जाणारे व्यापारी, खरेदी-विक्री, नफा व्यवहार, सोने आणि वस्त्राचा विनिमय या गोष्टींचा उल्लेख ऋग्वेदात आढळतो. यावरून आर्थिक व्यवहार आणि व्यापार महत्त्वाचा होता.

२४. प्रश्न: कुंभकार, विणकर, चर्मकार यांचे कौशल्य समाजात कसे महत्त्वाचे होते?

उत्तर: या कारागीरांच्या कौशल्यामुळे भांडी, वस्त्र, चामड्याचे शस्त्र तयार होत. समाजातील जीवनशैली, धार्मिक व आर्थिक व्यवहार यातून त्यांच्या महत्वाचे चित्र दिसते.

२५. प्रश्न: उत्तर वैदिक समाजातील स्थलांतराचे कारण काय होते?

उत्तर: भौगोलिक विस्तार, शेतीसाठी जमीन, आर्थिक संधी, आणि सामाजिक नियंत्रण यासाठी लोक स्थलांतर करत. पश्चिमेकडून पूर्वेकडे स्थलांतर झाले, ज्यामुळे नवीन जनपद निर्माण झाले.

२६. प्रश्न: रथ, नाव आणि जलमार्ग यांचा धार्मिक संदर्भ काय होता?

उत्तर: पूषण भूमार्गाचे, वरुण आणि अश्विन जलमार्गाचे अधिपती होते. रथ आणि नाव यांचा वापर धार्मिक कर्मकांड, व्यापार आणि युद्धासाठी झाला.

२७. प्रश्न: ऋग्वेदातील साहित्य ऐतिहासिक दृष्ट्या का महत्त्वाचे आहे?

उत्तर: ऋग्वेदातून त्या काळातील समाज, धर्म, आर्थिक व्यवहार, कारागिरी, वस्त्रनिर्मिती, व्यापार आणि सामाजिक संरचनेची माहिती मिळते, जे उत्तर वैदिक संस्कृती समजण्यासाठी आधारभूत आहे.

२८. प्रश्न: उत्तर वैदिक काळात महाजनपदे कसे निर्माण झाले?

उत्तर: प्रभावी जनपदांचा विस्तार होऊन महाजनपदे तयार झाली. यावरून समाजातील राजकीय नियंत्रण आणि प्रशासनाची प्रगत पद्धत दिसते.

२९. प्रश्न: उत्तर वैदिक संस्कृतीचा सामाजिक आणि आर्थिक विकास कसा झाला?

उत्तर: कुशल कारागिरी, व्यापार, कृषी वसाहती, प्रशासनिक संरचना आणि सामाजिक वर्गीकरणामुळे उत्तर वैदिक समाज सुव्यवस्थित, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध झाला.

३०. प्रश्न: उत्तर वैदिक संस्कृतीचा मुख्य संदेश काय आहे?

उत्तर: उत्तर वैदिक संस्कृतीत कुशल कारागिरी, प्रशासन, व्यापार, वसाहती, सामाजिक वर्गीकरण आणि धार्मिक प्रथा यांचा संगम दिसतो. समाज सुव्यवस्थित, आर्थिकदृष्ट्या सक्षम आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या समृद्ध होता, ज्यामुळे त्या काळातील जीवनशैली, प्रशासन, सामाजिक संघटन आणि आर्थिक व्यवस्थेचे सखोल चित्र उलगडते.

Answer by Dimpee Bora