Chapter-5
অর্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সমস্যা
Very short questions answers:
প্রশ্ন ১। উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ পৰিৱেশ সমস্যাৰ মূল কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ দ্রুত বৃদ্ধি, ঔদ্যোগিক সম্প্ৰসাৰণ, বনাঞ্চল ধ্বংস, প্রাকৃতিক সম্পদৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ উন্নয়নশীল অর্থনীতিৰ পৰিৱেশ সমস্যাৰ প্ৰধান কাৰণ।
প্রশ্ন ২। নগৰায়নে পৰিৱেশ সমস্যাত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ নগৰায়নে বায়ু আৰু পানী প্রদূষণ বৃদ্ধি কৰে, আৱৰ্জনা সৃষ্টি কৰে, আৰু যানজট আৰু সম্পদৰ অভাৱ ঘটায়।
প্রশ্ন ৩। সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ কিয় পৰিৱেশজনিত সমস্যাৰ কাৰণ?
উত্তৰঃ ভূমি, পানী, শক্তি সম্পদৰ অদক্ষ ব্যৱহাৰৰ ফলত অভাৱ, প্ৰদূষণ, পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্যহীনতা আদিৰ সৃষ্টি হয়।
প্রশ্ন ৪। পৰিবেশ ধ্বংসত স্থানান্তৰিত খেতিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ স্থানান্তৰিত খেতি কৰিলে মাটির উর্বরতা হ্রাস পায়, বনাঞ্চলৰ আবৰণ হ্রাস পায়, আৰু খহনীয়া বৃদ্ধি পায়।
প্রশ্ন ৫। পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ত বনাঞ্চল ধ্বংসৰ কি ভূমিকা?
উত্তৰঃ বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত জৈৱ বৈচিত্র্য হ্রাস পায়, পৰিৱেশ তন্ত্র বিঘ্নিত হয়, আৰু CO2 নির্গমন বৃদ্ধি কৰি জলবায়ু পৰিৱৰ্তনত অৰিহণা যোগায়।
প্রশ্ন ৬। দৰিদ্ৰতা-পৰিৱেশৰ ফান্দ কি?
উত্তৰঃ দরিদ্রতাই সম্পদৰ অতিমাত্রা ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বাধ্য কবে, যাব ফলত পৰিৱেশৰ ক্ষতি হয়, যিয়ে পাছলৈ দৰিদ্রতা গভীৰ কৰি তোলে।
প্রশ্ন ৭। পৰিৱেশৰ কুজনেটছ বক্রই কি সূচায়?
উত্তৰঃ ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে আয় বৃদ্ধিৰ লগে লগে প্রদূষণ প্রথমে বৃদ্ধি পায়, তাৰ পিছত টার্নিং পইন্টত উপনীত হোৱাৰ পিছত কমি যায়।
প্রশ্ন ৮। জল প্ৰদূষণৰ ওপৰত উদ্যোগীকৰণৰ প্ৰভাৱ কি?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক পানীয়ে নদী, হ্রদ, আৰু ভূগর্ভস্থ পানী প্ৰদূষিত কৰি জলজ জীৱ আৰু মানুহৰ ক্ষতি কৰে।
প্রশ্ন ৯। গ্রাম্য দৰিদ্ৰতা বনাঞ্চল ধ্বংসৰ সৈতে কেনেকৈ জড়িত?
উত্তৰঃ দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহে ইন্ধন, পশুখাদ্য, আয়ৰ বাবে বনাঞ্চলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যাৰ ফলত অস্থায়ী শোষণৰ সৃষ্টি হয়।
প্রশ্ন ১০। পৰিৱেশৰ সমস্যা হ্রাস কৰাত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাই কি ভূমিকা পালন কৰে?
উত্তৰ: বিশ্বব্যাপী চুক্তি, প্রযুক্তি হস্তান্তৰ, আৰু পুঁজিৰ জৰিয়তে সহযোগিতাই বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাক সমর্থন কৰে।
Short questions answers:
প্রশ্ন ১। উন্নয়নশীল অর্থনীতিৰ পৰিৱেশ সমস্যাৰ প্ৰধান কাৰণ কি কি?
উত্তৰঃ উন্নয়নশীল অর্থনীতিৰ পৰিৱেশ সমস্যাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ---
উন্নয়নশীল দেশসমূহত পৰিৱেশ সমস্যাৰ কিছুমান মুখ্য কাৰণ আছে। দ্রুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত ভূমি, পানী আৰু শক্তিৰ চাহিদা বেছি হয়। উদ্যোগ আৰু কল-কাৰখানা দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পায় যদিও বহু ক্ষেত্ৰত উপযুক্ত পৰিৱেশ সুৰক্ষা ব্যৱস্থা নাথাকে, যাৰ ফলত বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষিত হয়। বনাঞ্চল ধ্বংসৰ বাবে জৈৱ বৈচিত্ৰ্য নষ্ট হয় আৰু মাটিৰ ক্ষয় হয়। নগৰায়নৰ ফলত অপৰিকল্পিত বসতি, বর্জ্য সমস্যা আৰু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়। লগতে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট কৰে। বহু দেশত পৰিৱেশ সুৰক্ষা আইন দুৰ্বল আৰু সঠিকভাৱে বলবৎ নোহোৱাৰ বাবে সমস্যাবোৰ অধিক গভীৰ হয়। ইয়াৰ উপৰিও জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ অধিক ব্যৱহাৰ আৰু অস্থায়ী কৃষি পদ্ধতিয়ে জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস আৰু পৰিৱেশ অৱক্ষয়ত সহায় কৰে। এই সকলো কাৰণৰ বাবে উন্নয়নশীল দেশসমূহত উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া পৰিৱেশগতভাৱে ব্যয়বহুল হৈ পৰে।
প্রশ্ন ২। জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে কেনেকৈ পৰিৱেশজনিত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে মানুহৰ খাদ্য, ঘৰ-বাৰী, পানী আৰু শক্তিৰ চাহিদা বেছি হয়। এই চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ বন কাটি খেতি কৰা আৰু বসতি স্থাপন কৰা হয়, যাৰ ফলত বনাঞ্চল ধ্বংস হয় আৰু বহু জীৱ-জন্তুৰ বাসস্থান নষ্ট হয়। বেছি মানুহ থকাৰ বাবে পানী আৰু মাটিৰ ওপৰত অধিক চাপ পৰে। নগৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পালে অধিক আৱৰ্জনা উৎপন্ন হয় আৰু শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বাঢ়ে, যাৰ ফলত বায়ু আৰু পানী প্ৰদূষিত হয়।
উন্নয়নশীল দেশসমূহত জনসংখ্যা দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পায় যদিও ৰাস্তাঘাট, পানী যোগান, আৰু অনাময় ব্যৱস্থা যথেষ্ট নাথাকে। ইয়াৰ ফলত ভিৰ বৃদ্ধি পায়, পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতাৰ অভাৱ ঘটে আৰু পৰিৱেশ অধিক ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। এইদৰে, দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা চাপ সৃষ্টি কৰি নানা ধৰণৰ পৰিৱেশজনিত সমস্যাৰ জন্ম দিয়ে।
প্রশ্ন ৩। দৰিদ্রতা-পৰিৱেশৰ ফান্দ কি?
উত্তৰঃ দৰিদ্ৰতা–পৰিৱেশৰ ফান্দ বুলিলে এনে এটা অৱস্থা বুজায়, য’ত দৰিদ্ৰ মানুহে জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অতিমাত্ৰা নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে। ইয়াৰ ফলত বন, মাটি, পানী আদি সম্পদ নষ্ট হয়। পৰিৱেশ নষ্ট হোৱাৰ লগে লগে উৎপাদন কমি যায় আৰু মানুহ আৰু অধিক দৰিদ্ৰ হৈ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, অত্যাধিক পশু চৰণৰ বাবে মাটিৰ উৰ্বৰতা কমি যায়, খেতিৰ ফলন হ্ৰাস পায় আৰু কৃষক দৰিদ্ৰ হৈ থাকে। একেদৰে, খৰি সংগ্ৰহৰ বাবে বনাঞ্চল কাটি পেলালে গছ–গছনি কমি যায়, জৈৱ বৈচিত্র্য নষ্ট হয় আৰু বানপানীৰ দৰে দুৰ্ঘটনাৰ আশংকা বৃদ্ধি পায়। এইদৰে দৰিদ্ৰতাই পৰিৱেশ ধ্বংস কৰে আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসই পুনৰ দৰিদ্ৰতাক বঢ়ায়। এই চক্রটোকেই দৰিদ্ৰতা–পৰিৱেশৰ ফান্দ বোলা হয়। এই ফান্দ ভাঙিবলৈ বহনক্ষম উন্নয়ন নীতি আৰু মানুহৰ বাবে বিকল্প জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা অতি প্ৰয়োজনীয়।
প্রশ্ন ৪। পৰিবেশ কুজনেটছ বক্র (EKC) কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ কুজনেটছ বক্র (EKC) বুলিলে আয় আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজোৱা এটা ধাৰণা। এই ধাৰণাৰ মতে, এখন দেশত আয় বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে আৰম্ভণিতে পৰিৱেশৰ ক্ষতি বা প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়। কাৰণ এই সময়ছোৱাত দেশসমূহে ঔদ্যোগিক উন্নয়নক বেছি গুৰুত্ব দিয়ে আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ দিশটো উপেক্ষা কৰে। কিন্তু যেতিয়া দেশখন অধিক ধনী হয়, তেতিয়া মানুহে পৰিষ্কাৰ পৰিৱেশৰ মূল্য বুজিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই অৱস্থাত চৰকাৰে কঠোৰ পৰিৱেশ নিয়ম-কানুন কৰে আৰু পৰিষ্কাৰ তথা সেউজ প্ৰযুক্তিত বিনিয়োগ কৰে। ইয়াৰ ফলত লাহে লাহে প্ৰদূষণ কমিবলৈ আৰম্ভ কৰে। এই সম্পৰ্কটো এখন উলটি U-আকৃতিৰ বক্রৰ দৰে হয়। অৰ্থাৎ প্ৰথমে আয় বৃদ্ধিৰ ক্ৰমে ক্ৰমে প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, কিন্তু এক নিৰ্দিষ্ট আয়ৰ স্তৰ পাৰ হোৱাৰ পিছত প্ৰদূষণ হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।
প্রশ্ন ৫। বহনক্ষম উন্নয়নত নবীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ নবীকৰণযোগ্য শক্তিয়ে বহনক্ষম উন্নয়নত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিলে কয়লা, পেট্ৰ’ল, ডিজেল আদি জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমে। ইয়াৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ আৰু সেউজ গৃহ গেছৰ নিঃসৰণ কমি যায়। সৌৰ, বতাহ, জল আৰু জৈৱশক্তিৰ দৰে নবীকৰণযোগ্য শক্তিয়ে গাঁও আৰু চহৰ দুয়ো ঠাইতে পৰিষ্কাৰ শক্তি যোগান ধৰে। ই শক্তিৰ অভাৱ কমায় আৰু শক্তিৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰে। এই ক্ষেত্ৰসমূহত নতুন উদ্যোগ গঢ়ি উঠাৰ ফলত চাকৰিৰ সুযোগো বৃদ্ধি পায়। উন্নয়নশীল দেশসমূহত নবীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰে খৰিৰ বাবে বনাঞ্চল কাটাৰ প্ৰয়োজন কমায় আৰু ঘৰৰ ভিতৰৰ বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰে। সেয়ে নবীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰাটো পৰিৱেশ ৰক্ষা আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন দুয়োটাৰে বাবে দীঘলীয়া সময়ৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপায়।
প্রশ্ন ৬। বনাঞ্চল ধ্বংস কিয় পৰিৱেশৰ এক ডাঙৰ সমস্যা?
উত্তৰঃ বনাঞ্চল ধ্বংস পৰিৱেশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমস্যা, কাৰণ ইয়াৰ ফলত প্ৰকৃতিত বহু ধৰণৰ ক্ষতি হয়। বনাঞ্চল কাটিলে বহু উদ্ভিদ আৰু জন্তুৰ বাসস্থান নষ্ট হয়, যাৰ ফলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পায় আৰু কিছুমান প্ৰজাতি বিলুপ্ত হোৱাৰ পথলৈ যায়। বন গছ-গছনিয়ে বায়ুমণ্ডলৰ পৰা কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড শোষণ কৰে। কিন্তু বনাঞ্চল ধ্বংস হ’লে এই ক্ষমতা কমি যায় আৰু বায়ুমণ্ডলত সেউজ গৃহ গেছ বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত জলবায়ু পৰিৱৰ্তন বেছি হয়। বনৰ অভাৱত মাটি শক্ত হৈ থাকিব নোৱাৰে, ফলত মাটি খহনীয়া বৃদ্ধি পায়। লগতে বৰষুণৰ ধৰণ আৰু পানীৰ স্বাভাৱিক চক্ৰ বিঘ্নিত হয়। বহু ঠাইত খেতি, চৰণীয়া পথাৰ বা ইন্ধন খৰিৰ বাবে বন কটা হয়, যাৰ ফলত কৃষি উৎপাদন কমে আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায়। সেয়ে বনাঞ্চল ধ্বংসে পৰিৱেশৰ ক্ষতি কৰাৰ লগতে মানুহৰ জীৱন-জীৱিকাতো বেয়া প্ৰভাৱ পেলায়।
প্রশ্ন ৭। গ্রাম্য দৰিদ্ৰতাই জলসম্পদৰ অভাৱত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকে খোৱা-পানী, খেতি আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ বাবে নদী, নৈ, পুখুৰী আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ ওপৰত বেছি নিৰ্ভৰ কৰে। কিন্তু উপযুক্ত পানীৰ যোগান ব্যৱস্থা আৰু সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে পানী প্ৰায়ে অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰ হয়। অনাময় ব্যৱস্থাৰ অভাৱৰ ফলত নদী-নৈত মল-মূত্ৰ আৰু আৱৰ্জনা পৰে, যাৰ ফলত পানী প্ৰদূষিত হয় আৰু পানীজনিত ৰোগ বিয়পে। বহু গ্ৰাম্য এলেকাত খেতিৰ বাবে অদক্ষ জলসিঞ্চন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত বহু পানী অপচয় হয় আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীৰ স্তৰ কমি যায়। এইদৰে পানীৰ অভাৱে দৰিদ্ৰ লোকৰ জীৱন আৰু অধিক কঠিন কৰি তোলে। লগতে ই মানুহৰ মাজত সংঘাত সৃষ্টি কৰে আৰু বহু লোকক অন্য ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিবলৈ বাধ্য কৰে।
প্রশ্ন ৮। উদ্যোগীকৰণৰ জল প্ৰদূষণৰ মূল প্ৰভাৱ কি কি?
উত্তৰঃ উদ্যোগ বা কাৰখানাবোৰে বহু সময়ত অপৰিশোধিত পানী নদী, নৈ আৰু হ্ৰদলৈ এৰি দিয়ে। এই পানীত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, ৰং আৰু গধুৰ ধাতু থাকে। ইয়াৰ ফলত খোৱা পানী দূষিত হয় আৰু মাছ-অন্যান্য জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটে। বিশেষকৈ বস্ত্ৰ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগে পানী অধিক প্ৰদূষিত কৰে। প্ৰদূষিত পানী খেতিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট হয় আৰু কৃষি উৎপাদন কমি যায়। বহু উন্নয়নশীল দেশত পানী পৰিশোধনৰ ব্যৱস্থা আৰু আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা দুৰ্বল হোৱাৰ বাবে এই সমস্যা আৰু বেছি বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি হয় আৰু খাদ্য সুৰক্ষাতো বিপদ আহি পৰে।
প্রশ্ন ৯। নগৰায়নে পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ দ্রুত নগৰায়নে বহু ধৰণৰ পৰিৱেশজনিত সমস্যা সৃষ্টি কৰে। চহৰ বেছি ডাঙৰ হোৱাৰ লগে লগে বায়ু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়, পানীৰ অভাৱ দেখা দিয়ে আৰু আৱৰ্জনা সঠিকভাৱে নিষ্কাশন কৰা কঠিন হয়। চহৰ বিস্তাৰ হোৱাৰ সময়ত বহু ক্ষেত্ৰত কৃষিভূমি আৰু বনাঞ্চল দখল কৰা হয়, যাৰ ফলত মানুহ আৰু জন্তুৰ বাসস্থান নষ্ট হয়। চহৰত যান-বাহন আৰু উদ্যোগ বেছি থকাৰ বাবে বায়ু অধিক প্ৰদূষিত হয়। একে সময়তে নলা-নর্দমা আৰু উদ্যোগৰ অপৰিশোধিত আৱৰ্জনাই নদী-নৈৰ পানী দূষিত কৰে। উপযুক্ত আন্তঃগাঁথনি নথকাৰ বাবে অনানুষ্ঠানিক বসতিত বাস কৰা মানুহে অনাময় আৰু স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাত ভুগে। ইয়াৰ উপৰিও নগৰ বিস্তাৰৰ লগে লগে শক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন বৃদ্ধি পায়। সেইবাবে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ বাবে বহনক্ষম নগৰ পৰিকল্পনা এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান হৈ পৰিছে।
প্রশ্ন ১০। পৰিৱেশৰ ক্ষতি হ্রাস কৰাৰ বাবে সেউজ প্রযুক্তি কিয় গুৰুত্বপূর্ণ?
উত্তৰঃ সেউজ প্ৰযুক্তি পৰিৱেশৰ ক্ষতি কমাবলৈ অত্যন্ত গুৰুত্বপূর্ণ। সৌৰ, বতাহ, আৰু জল শক্তিৰ দৰে নবীকৰণযোগ্য শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিলে কয়লা আৰু তেলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমে আৰু প্ৰদূষণ হ্ৰাস পায়। শক্তি কম খৰচ কৰা যন্ত্ৰপাতি আৰু বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতিয়ে শক্তি আৰু সম্পদ অপচয় ৰোধ কৰে। সেউজ প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰে বায়ু, পানী আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণ কমায় আৰু আৱর্জনা উৎপন্ন হোৱাও হ্ৰাস কৰে। ইয়াৰ ফলত উন্নয়ন চলি থাকিলেও পৰিৱেশৰ ওপৰত বেছি চাপ নপৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কয়লা ভিত্তিক বিদ্যুতৰ ঠাইত সৌৰ আৰু বায়ু শক্তি ব্যৱহাৰ কৰিলে সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন বহু পৰিমাণে কমি যায়। ইয়াৰ উপৰিও সেউজ প্ৰযুক্তিয়ে নতুন ধৰণৰ চাকৰি সৃষ্টি কৰে আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণ একেলগে আগবঢ়াবলৈ সহায় কৰে। সেইবাবে বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে সেউজ প্ৰযুক্তি অতি প্ৰয়োজনীয়।
Long questions answers:
প্রশ্ন ১। অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰেক্ষাপটত পৰিবেশ সমস্যাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰায়ন আৰু সম্পদৰ শোষণে পৰিৱেশৰ অবক্ষয়ত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ জীৱন মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অর্থনৈতিক উন্নয়ন কেন্দ্রীয় হ'লেও প্রায়ে পৰিৱেশৰ মূল্যত আহিছে। দেশসমূহে ঔদ্যোগিকতা আৰু সম্প্ৰসাৰণৰ লগে লগে প্রাকৃতিক সম্পদৰ চাহিদা তীব্ৰতৰ হৈ পৰে, যাৰ ফলত বনাঞ্চল ধ্বংস, প্রদূষণ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন আৰু জৈৱ বৈচিত্র্য্যৰ ক্ষতিৰ দৰে চাপৰ সৃষ্টি হয়। এই কথা বুজিবলৈ হ'লে তিনিটা প্রধান চালক পৰীক্ষা কৰাটো প্রয়োজনীয়: জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰায়ন, আৰু সম্পদৰ শোষণ।
১) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
জনসংখ্যা বৃদ্ধি পৰিৱেশ অৱক্ষয়ৰ এটা মুখ্য কাৰণ। জনসংখ্যা বঢ়াৰ লগে লগে খাদ্য, পানী, ঘৰ আৰু শক্তিৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়। অধিক খাদ্য উৎপাদনৰ বাবে বন কাটি কৃষিভূমি বৃদ্ধি কৰা হয়, যাৰ ফলত বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়। জলসিঞ্চনৰ বাবে অতিমাত্ৰা ভূগৰ্ভস্থ পানী ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত পানীৰ স্তৰ কমি যায়।
ইয়াৰ উপৰিও অধিক জনসংখ্যাই অধিক আৱৰ্জনা, নলা-নর্দমা আৰু বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত বায়ু আৰু পানী প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়। বহু উন্নয়নশীল দেশত এই চাপ পৰিৱেশৰ সহনক্ষমতাৰ বাহিৰলৈ গৈছে।
২) নগৰায়ন
অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ লগে লগে নগৰায়ন দ্রুত হয়। গাঁও অঞ্চলৰ লোক চহৰলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু চহৰ বিস্তাৰ হয়। চহৰ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে গৃহ নির্মাণ, উদ্যোগ আৰু পথ-ঘাটৰ প্ৰয়োজন হয়, যাৰ বাবে বনাঞ্চল, কৃষিভূমি আৰু জলাশয় দখল কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত প্ৰাণীৰ বাসস্থান ধ্বংস হয় আৰু জৈৱ বৈচিত্র্য হ্ৰাস পায়।
নগৰত উদ্যোগ আৰু বাহনৰ ঘনত্ব বেছি হোৱাৰ বাবে বায়ু প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়। অপৰিশোধিত নলা-নর্দমা আৰু উদ্যোগিক আৱৰ্জনাই নদী আৰু হ্ৰদ দূষিত কৰে। দুৰ্বল নগৰ পৰিকল্পনাৰ ফলত বস্তি, আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আৰু পানীৰ অভাৱৰ সমস্যা সৃষ্টি হয়, যিয়ে পৰিৱেশ অৱক্ষয় অধিক বৃদ্ধি কৰে।
৩) সম্পদৰ শোষণ
অর্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদ যেনে বন, খনিজ, পানী আৰু জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰ কৰা হয়। অনিয়ন্ত্ৰিত বন কটা, খনি খনন আৰু কয়লা-তেলৰ অতিমাত্ৰা ব্যৱহাৰে প্ৰাকৃতিক সম্পদ ক্ষয় কৰে। ইয়াৰ ফলত মাটিৰ খহনীয়া, বানপানী, ভূমিস্খলন আৰু পানীৰ নাটনিৰ দৰে সমস্যা দেখা দিয়ে।
উদাহৰণস্বৰূপে, অতিমাত্ৰা মাছ ধৰাৰ ফলত সাগৰীয় সম্পদ হ্ৰাস পায় আৰু খাদ্য সুৰক্ষাত ভাবুকি আহে। সম্পদৰ অবিবেচক ব্যৱহাৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ প্ৰতি অঞ্চলসমূহক অধিক দুর্বল কৰি তোলে।
৪) ঔদ্যোগিক আৰু কৃষি পদ্ধতি
অর্থনৈতিক উন্নয়নে উদ্যোগ আৰু আধুনিক কৃষি পদ্ধতিক উৎসাহিত কৰে। প্ৰাৰম্ভিক পর্যায়ত উদ্যোগসমূহে কয়লা ভিত্তিক শক্তি ব্যৱহাৰ কৰে আৰু আৱৰ্জনা ঠিকমতে পৰিশোধন নকৰে, যাৰ ফলত বায়ু আৰু পানী প্ৰদূষণ হয়। একেদৰে আধুনিক কৃষিত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰে উৎপাদন বৃদ্ধি কৰে যদিও মাটি আৰু পানী প্ৰদূষিত কৰে। সেউজ বিপ্লৱে খাদ্য সংকট কমালে যদিও দীর্ঘম্যাদীত মাটিৰ অৱক্ষয় আৰু পানী প্ৰদূষণৰ সমস্যা সৃষ্টি কৰিছে।
৫) প্রতিষ্ঠানিক দুর্বলতা আৰু নীতিগত ব্যৱধান
বহু উন্নয়নশীল দেশত দুৰ্বল শাসন ব্যৱস্থা আৰু নীতি বলবৎ নোহোৱাৰ বাবে পৰিৱেশ সমস্যা বৃদ্ধি পায়। উন্নয়নৰ তীব্ৰ হেঁচাত বহু সময়ত পৰিৱেশ সুৰক্ষাক গুৰুত্ব দিয়া নহয়। নিয়ম থাকিলেও দুর্নীতি আৰু সক্ষমতাৰ অভাৱত সেইবোৰ ঠিকমতে পালন নোহোৱাত সমস্যা অধিক বৃদ্ধি পায়।
৬) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন
উপৰোক্ত সকলো কাৰণে মিলি জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ সমস্যা তীব্ৰ কৰে। উদ্যোগ, পৰিবহণ আৰু কৃষিৰ পৰা নিৰ্গত সেউজ গৃহ গেছৰ বাবে বিশ্ব উষ্ণতা বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত বৰফ গলি যায়, বতৰৰ চৰম পৰিঘটনা বৃদ্ধি পায় আৰু কৃষি উৎপাদনত বেয়া প্ৰভাৱ পৰে।
এইদৰে জনসংখ্যা বৃদ্ধি, নগৰায়ন আৰু সম্পদৰ শোষণ অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ লগত ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আৰু এইবোৰেই পৰিৱেশ অৱক্ষয়ৰ মুখ্য কাৰণ। যদি উন্নয়ন বহনক্ষম নীতি আৰু সঠিক পৰিকল্পনাৰে পৰিচালিত নহয়, তেন্তে ই ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ বাবে গুৰুতৰ সমস্যা সৃষ্টি কৰিব। সেয়ে অর্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
প্রশ্ন ২। উদ্যোগীকৰণৰ পৰিৱেশগত পৰিণতি বিশেষণ কৰা। ঔদ্যোগিক বায়ু, পানী আৰু মাটি প্রদূষণে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যত কেনে প্রভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ ঔদ্যোগীকৰণ অর্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ মূল শিলাস্তম্ভ হৈ আহিছে, অর্থনীতিক কৃষিভিত্তিক ব্যৱস্থাৰ পৰা আধুনিক উৎপাদন ভিত্তিক ব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে। ই নিয়োগ, আয়, আৰু আন্তঃগাঁথনিৰ সৃষ্টি কৰিলেও ই উল্লেখযোগ্য পৰিৱেশগত বাহ্যিকতাও উৎপন্ন কৰে। ঔদ্যোগীকৰণে বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষণত অৰিহণা যোগায়, যাৰ প্ৰত্যেকৰে পৰিৱেশ তন্ত্ৰ আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ বাবে সুদূৰপ্ৰসাৰী পৰিণতি আছে।
২) উদ্যোগিক পানী প্ৰদূষণ
বহু উদ্যোগে অপৰিশোধিত আৱৰ্জনা-পানী নদী, হ্ৰদ আৰু সাগৰলৈ এৰি দিয়ে। এই পানীত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ, ৰং, তেল আৰু সীহ, পাৰাৰ দৰে গধুৰ ধাতু থাকে। বস্ত্ৰ উদ্যোগ, চামৰা শিল্প আৰু ৰাসায়নিক কাৰখানাই পানী প্ৰদূষণ বেছি কৰে। পানী প্ৰদূষণে জলজ জীৱ যেনে মাছ, শামুক আদিৰ মৃত্যু ঘটায়। বিষাক্ত পদাৰ্থ খাদ্য শৃংখলত প্ৰৱেশ কৰি শেষত মানুহৰ শৰীৰত জমা হয়। প্ৰদূষিত পানী খালে কলেৰা, টাইফয়েড, ডায়েৰিয়া আদিৰ দৰে পানীজনিত ৰোগ হয়। কৃষিতো এই পানী ব্যৱহাৰ কৰিলে মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট হয় আৰু শস্য উৎপাদন কমে।
৩) মাটি প্ৰদূষণ আৰু ভূমিৰ অৱক্ষয়
উদ্যোগসমূহৰ কঠিন আৱৰ্জনা, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু খনন কাৰ্যৰ ফলত মাটি প্ৰদূষিত হয়। গধুৰ ধাতু আৰু বিষাক্ত উপাদানে মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস কৰে। মাটি প্ৰদূষিত হ’লে শস্যে বিষাক্ত পদাৰ্থ শোষণ কৰে আৰু সেই শস্য খোৱাৰ ফলত মানুহৰ স্বাস্থ্য ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। খনন কাৰ্যই বহু সময়ত মাটিক সম্পূৰ্ণৰূপে নষ্ট কৰি পেলায়, যাক পুনৰ আগৰ অৱস্থালৈ অনাটো কঠিন।
৪) পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
উদ্যোগিক প্ৰদূষণে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ স্বাভাৱিক ভাৰসাম্য ভংগ কৰে।
• বায়ু প্ৰদূষণে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি কমায় আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ঘটায়।
• পানী প্ৰদূষণে নদী, হ্ৰদ আৰু সাগৰীয় পৰিৱেশ তন্ত্ৰ ধ্বংস কৰে।
• মাটি প্ৰদূষণে স্থলজ পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস কৰে।
উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে বনাঞ্চল ধ্বংস হ’লে বহু প্ৰজাতিৰ প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ বাসস্থান নষ্ট হয়, যাৰ ফলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পায়।
৫) মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ ওপৰত প্ৰভাৱ
উদ্যোগিক প্ৰদূষণ আৰু মানুহৰ স্বাস্থ্যৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।
• বায়ু প্ৰদূষণে শ্বাস-প্রশ্বাস আৰু হৃদযন্ত্ৰৰ ৰোগ বৃদ্ধি কৰে।
• প্ৰদূষিত পানীয়ে পানীজনিত ৰোগ বিয়পায়।
• দীঘলীয়া সময় বিষাক্ত পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শত থাকিলে কেন্সাৰ, স্নায়ুজনিত বিমাৰ আৰু প্ৰজনন সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়।
উদ্যোগত কাম কৰা শ্রমিকসকলো বহু সময়ত এছবেষ্টছ, সীহ বা ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ সংস্পৰ্শত থাকি বৃত্তিগত ৰোগত আক্ৰান্ত হয়।
৬) বিশ্বব্যাপী পৰিণতি
উদ্যোগীকৰণে কেৱল স্থানীয় নহয়, বিশ্বব্যাপী পৰিৱেশ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে। সেউজ গৃহ গেছৰ বৃদ্ধিৰ ফলত জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, বৰফ গলন, সাগৰৰ পানীস্তৰ বৃদ্ধি আৰু চৰম বতৰ পৰিঘটনা দেখা যায়। ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনাই প্লাষ্টিক প্ৰদূষণৰ সংকটো বৃদ্ধি কৰিছে।
আধুনিক অর্থনৈতিক বিকাশৰ কেন্দ্রবিন্দু হ'লেও উদ্যোগীকৰণৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত বায়ু, পানী আৰু মাটি প্রদূষণৰ ভয়াবহ পৰিণতি আছে। এই ধৰণৰ প্রদূষণে পৰিৱেশ তন্ত্ৰৰ ক্ষতি কৰে, আৰু স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ দৰে বিশ্ব সংকটত অৰিহণা যোগায়। অর্থনৈতিক উন্নয়নে যাতে দীর্ঘম্যাদী পৰিৱেশগত স্থিতিশীলতা আৰু জনস্বাস্থ্যক ক্ষতিগ্রস্ত নকৰে তাৰ বাবে পৰিৱেশৰ বহনক্ষমতাৰ সৈতে ঔদ্যোগিক বৃদ্ধিৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো অতি প্রয়োজনীয়। সেউজ প্রযুক্তি আৰু শক্তিশালী নিয়ন্ত্রণ কাঠামোই এই ভাৰসাম্যৰ চাবিকাঠি ধৰি ৰাখিছে।
প্রশ্ন ৩। গ্রাম্য দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসৰ মাজৰ সম্পৰ্ক পৰীক্ষা কৰা। দৰিদ্ৰতা-পৰিৱেশৰ ফান্দে কেনেকৈ অনগ্ৰসৰতাক স্থায়ী কৰি ৰাখে?
উত্তৰঃ গ্রাম্য দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশ ধ্বংসৰ মাজৰ সম্পৰ্ক জটিল আৰু চক্রীয়। গ্রাম্য দৰিদ্ৰতাই পৰিৱেশৰ অৱক্ষয়ৰ কাৰণ আৰু ফল দুয়োটাতে সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত দৰিদ্ৰতা-পৰিৱেশৰ ফান্দ বুলি জনা যায়। এই ফান্দত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালসমূহে জীয়াই থকাৰ বাবে প্রত্যক্ষভাৱে প্রাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যাৰ ফলত অতিমাত্রা শোষণৰ সৃষ্টি হয়। পাছলৈ অবক্ষয়ী সম্পদে উৎপাদনশীলতা হ্রাস কৰে, যাৰ ফলত সম্প্রদায়সমূহ স্থায়ী দৰিদ্ৰতাত আবদ্ধ হৈ পৰে।
১) প্রাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত গ্ৰাম্য নিৰ্ভৰশীলতা
গ্রাম্য পৰিয়ালসমূহৰ জীৱিকা মূলত ভূমি, বনাঞ্চল, নদী আৰু পুখুৰীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
• খেতি, পশুখাদ্য আৰু ঘৰৰ জ্বালানীৰ বাবে তেওঁলোকে এই সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰে।
• দৰিদ্ৰতাৰ বাবে আধুনিক সুবিধা যেনে সাৰ, পানী সংৰক্ষণ বা পৰিষ্কৃত জ্বালানী সীমিত।
• ফলত তেওঁলোকে উপলব্ধ প্রাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অধিক নির্ভৰশীল হয়।
এই নিৰ্ভৰশীলতাই অস্থায়ী শোষণৰ সূচনা কৰে, যাৰ ফলত পৰিৱেশ ধ্বংস হয়।
২) ভূমি আৰু মাটিৰ অতিমাত্রা শোষণ
• দৰিদ্ৰ কৃষকে প্ৰান্তীয় আৰু কম উৰ্বৰ মাটিত খেতি কৰে।
• সীমিত সম্পদৰ বাবে শস্যৰ ঘূৰণি, সাৰ বা জলসিঞ্চন ব্যৱস্থা ঠিকমতে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰে।
• অবিৰত খেতিৰ ফলত মাটিৰ পুষ্টি হ্ৰাস পায়, উৎপাদন কমে।
• এই সমস্যাৰ বাবে কৃষকে অধিক বনাঞ্চল কাটি বা অতিমাত্ৰা চৰণীয়া পথাৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
ফলত মৰুভূমি বৃদ্ধি আৰু জৈৱ বৈচিত্র্য হ্ৰাস হয় আৰু দৰিদ্ৰতা পুনৰ বৃদ্ধি পায়।
৩) বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু ইন্ধন কাঠৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা
• দৰিদ্ৰ গ্ৰাম্য পৰিয়ালসমূহৰ বাবে বন্ধা-বঢ়া আৰু ৰান্ধনিৰ বাবে জৈৱবস্তু (ইন্ধন কাঠ) প্ৰধান উৎস।
• বন কটা আৰু ধ্বংসৰ ফলত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস, বৰষুণৰ ধৰণত ব্যাঘাত, আৰু বানপানী আৰু ভূমিস্খলনৰ প্ৰতি অধিক দুৰ্বলতা দেখা দেয়।
• বনাঞ্চল হেৰোৱাৰ ফলত দৰিদ্ৰ পৰিয়ালৰ খাদ্য, পশুখাদ্য আৰু আয়ৰ উৎস হ্ৰাস পায়।
ফলত দৰিদ্ৰতা আৰু অধিক বেয়া হৈ পৰে।
৪) পানীৰ অভাৱ আৰু প্ৰদূষণ
• নদী, পুখুৰী আৰু ভূগর্ভস্থ পানীৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীলতা।
• সঠিক জলসংৰক্ষণৰ অভাৱত পানী অতিমাত্রা ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰদূষিত হয়।
• মুকলি শৌচ আৰু অনুচিত আৱৰ্জনা নিষ্কাশনে পানী প্ৰদূষিত কৰে।
• পানীৰ অভাৱ কৃষি উৎপাদন কমায় আৰু দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি কৰে।
৫) পৰিৱেশ ধ্বংসৰ স্বাস্থ্যজনিত প্ৰভাৱ
• খৰিৰ ধোঁৱা আৰু মাটিৰ প্ৰদূষণে শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ, ডায়েৰিয়া আৰু পুষ্টিহীনতা বৃদ্ধি কৰে।
• স্বাস্থ্যৰ সমস্যা উৎপাদনক্ষমতা হ্ৰাস কৰে আৰু পৰিয়ালসমূহক চিকিৎসাৰ ঋণত আনে।
• ফলত দৰিদ্ৰতা আৰু অধিক স্থায়ী হয়।
৬) দৰিদ্ৰতা-পৰিৱেশৰ ফান্দ
• দৰিদ্ৰতা অধিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা সৃষ্টি কৰে → পৰিৱেশ ধ্বংস হয়।
• পৰিৱেশ ধ্বংসৰ ফলত উৎপাদন কমে → দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি পায়।
• এই চক্র অগ্ৰগতিৰ পথত বাধা সৃষ্টি কৰে।
উদাহৰণ: হ্ৰস্বম্যাদী আয়ে বনাঞ্চল কাটি খেতি কৰিলে বৰ্তমান খাদ্য প্ৰাপ্তি হয়, কিন্তু মাটিৰ উৰ্বৰতা হেৰায় আৰু পানীৰ অভাৱ দেখা দিয়ে, যাৰ ফলত দৰিদ্ৰতা বৃদ্ধি হয়।
৭) চক্র ভাঙিবলৈ হস্তক্ষেপ
• স্বচ্ছ শক্তি ব্যৱস্থা: খৰিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা কমায়।
• বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতি: জৈৱিক কৃষি, কৃষি বনানীকৰণ, দক্ষ জলসিঞ্চন।
• শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য বিনিয়োগ: মানুহৰ মূলধন গঢ়ি তোলে।
• ক্ষুদ্র বিত্তীয় আৰু সামাজিক সুৰক্ষা: দৰিদ্ৰ পৰিয়ালক আৰ্থিক সুৰক্ষা দিয়ে।
এই পদক্ষেপে দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশ ধ্বংস উভয়ৰ সৈতে মোকাবিলা কৰিবলৈ সহায় কৰে।
গ্রাম্য দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশ ধ্বংস গভীৰভাৱে জড়িত হৈ আছে, যিয়ে এক চক্র গঠন কৰে যিয়ে অনগ্ৰসৰতাক স্থায়ী কৰি ৰাখে। দৰিদ্ৰ লোকসকলে জীয়াই থকাৰ বাবে প্রাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল যদিও এই সম্পদসমূহৰ অস্থায়ী ব্যৱহাৰে পৰিৱেশৰ অৱনতি ঘটায়, যাৰ ফলত দীর্ঘম্যাদী উৎপাদনশীলতা হ্রাস পায়। এই ফান্দ ভাঙিবলৈ বহুমাত্রিক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন যিয়ে দৰিদ্ৰতা আৰু পৰিৱেশগত প্রত্যাহ্বান দুয়োটাকে একেলগে মোকাবিলা কৰে। গ্রাম্য সম্প্রদায়সমূহক সম্পদ, প্রযুক্তি, আৰু শিক্ষাৰ দ্বাৰা সবলীকৰণ কৰি দৰিদ্ৰতা হ্রাস আৰু পৰিৱেশৰ বহনক্ষমতা দুয়োটাকে প্ৰসাৰ কৰা সম্ভৱ।
