Chapter 2

অভীক্ষা গঠন


অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ

১। মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষা কি?

উত্তৰঃ মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষা হৈছে ব্যক্তিৰ আচৰণৰ নমুনাৰ বস্তুনিষ্ঠ আৰু প্রতিমানীকৃত পৰিমাপণৰ প্রক্রিয়া।

২। এফ. এচ. ফ্রীমেনে মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষা কেনেকুৱা বুলি কৈছে?

উত্তৰঃ তেওঁ কয় যে অভীক্ষা হৈছে ব্যক্তিত্বৰ একাধিক দিশ বস্তুনিষ্ঠভাবে মাপিব পৰা প্রতিমানীকৃত সঁজুলি।

৩। মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ক'ত দেখা যায়?

উত্তৰঃ ছাত্ৰ-ছাত্ৰী পৰামৰ্শ, ব্যক্তি পার্থক্য মূল্যায়ন, চাকৰি নিৰ্বাচন, চিকিৎসা আৰু গৱেষণা আদি ক্ষেত্রত প্রয়োজন হয়।

৪। বুদ্ধি পৰীক্ষা কি?

উত্তৰঃ ব্যক্তিৰ বুদ্ধিমত্তা পৰিমাপ কৰিবলৈ ব্যৱহৃত মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষাক বুদ্ধি পৰীক্ষা

৫। অভীক্ষা গঠন কি?

উত্তৰঃ উন্নত, বৈধ আৰু নিৰ্ভৰযোগ্য প্রশ্নপদ সম্বলিত অভীক্ষা প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতিক অভীক্ষা গঠন কয়।

৬। অভীক্ষাৰ পৰীক্ষণ (Try-out) কিয় কৰা হয়?

উত্তৰঃ প্রশ্নপদৰ ত্রুটি, জটিলতা, কাৰ্যকাৰিতা আৰু সীমাবদ্ধতা চিনাক্ত কৰিবলৈ পৰীক্ষণ কৰা হয়।

৭। অভীক্ষাৰ প্ৰাপ্তাংকন কি?

উত্তৰঃ নিযুক্ত উত্তৰ-সংকেতৰ মাধ্যমে প্রশ্নপদৰ উত্তৰ মূল্যায়ন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াই প্রাপ্তাংকন।

৮। পাৰদৰ্শিতাৰ অভীক্ষাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ R.L..E. bel ৰ সৈতে, এজন শিক্ষার্থীয়ে আয়ত্ত কৰা নির্ধাৰিত জ্ঞান আৰু বিশেষ দক্ষতাৰ ক্ষেত্ৰত লাভ কৰা সক্ষমতা জুখিবৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰা অভীক্ষাক পাৰদৰ্শিতাৰ অভীক্ষা বোলা হয়।

৯। শিক্ষকনির্মিত অভীক্ষাৰ প্ৰকাৰ সমূহ কি কি?

উত্তৰঃ শিক্ষক নির্মিত অভীক্ষাসমূহ দুই প্ৰকাৰৰ। যেনে- (১) ৰচনাধৰ্মী আৰু (২) নৈব্যক্তিক।

১০। অভীক্ষাৰ বৈধতা কিহক কয়?

উত্তৰঃ অভীক্ষাই যি দিশ পৰিমাপ কৰাৰ উদ্দেশ্যে সৃষ্টি কৰা হৈছে আচলতে সেই দিশেই মাপিছে নেকি তাক বৈধতা কয়।

চমু প্রশ্নোত্তৰ

১। অভীক্ষা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ অভীক্ষাসমূহ হৈছে এক ভেটি সদৃশ, যাৰ ফলাফলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ব্যক্তি বা অনুষ্ঠান এখনৰ ভৱিষ্যত কাৰ্য্যপন্থা নির্ধাৰিত হয়। ই কোনো এটা সমস্যাৰ সমাধানকাৰ্য্য প্রণালন্সঙ্গবদ্ধ কৰি তোলে। এনেদৰে কোনো এটা প্রক্রিয়া শুদ্ধ নে ভুল পথে গৈছে তাৰ ফলাফল অভীক্ষাই দাঙি ধৰে। এখন শিক্ষানুষ্ঠানত নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বৈধতা পৰিমাপনৰ বাবে অভীক্ষা নিৰ্মাণ কৰাটো প্রয়োজনীয়। কোনো এটা বিষয়বস্তু উপযুক্ত নক্সাৰে সজ্জিতআৰু বিকাশ কৰি তুলি প্রণালীগত ভাবে আগবঢ়াই নি ইতিবাচক ফল লাভত অভীক্ষাই ব্যক্তিক সহায় কৰে। কোনো এটা ব্যৱস্থা বা বিষয়বস্তুৰ অসুবিধা আওঁৰোৱাৰ বাবে আৰু কোনো এটা বস্তুৰ বিশেষ দিশৰ উপযুক্ততাৰ বাবে অভীক্ষা প্রয়োজনীয়।

২। প্রতিমানীকৰণ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ অভীক্ষাৰ সত্যতা আৰু গ্ৰহণযোগ্যতাৰ বাবে প্ৰতিমানীকৰণ কৰা হয়। প্রতিমানীকৰণ হৈছে প্রশাসন আৰু প্ৰাপ্তাংক প্ৰদানৰ সামঞ্জস্যতা যদি বিভিন্ন ব্যক্তিৰ প্ৰাপ্তাংক সমূহৰ তুলনা কৰা হয়, তেতিয়া অভীক্ষাৰ পৰিৱেশ সকলো ব্যক্তিৰ বাবে একে হ'ব লাগিব। এনেধৰণৰ সামঞ্জস্যতা পাবলৈ, অভীক্ষা নিৰ্মাণকাৰন্সঙ্গয়ে অভীক্ষা নিৰ্মাণৰ সম্পূর্ণ প্রক্রিয়া আৰু যি বিষয়ৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰা হ'ব তাৰ আভাষ আৰু নির্দেশনা শিক্ষার্থীক দিব লাগে। প্রতিমানীকৰণৰ ক্ষেত্ৰত অন্য এটা গুৰুত্বপূর্ণ দিশ হৈছে মানদণ্ডৰ বিকাশ। প্রতিমানীকৃত অভীক্ষা হৈছে এনে এটা অভীক্ষা য'ত প্রক্রিয়া, সজুলি আৰু প্ৰাপ্তাংক প্ৰদানৰ স্থিৰতা থাকে। এনে অভীক্ষাসমূহ বিভিন্ন সময় আৰু ঠাইত প্ৰদান কৰিলেও একে হয়। প্রতিমানীকৃত অভীক্ষাই "অভীক্ষাৰ চৰ্তসমূহৰ সামঞ্জস্যতা" বুজায়। যিবোৰ অভীক্ষা এটা বৃহৎ দলৰ ওপৰত শিক্ষক, মনোবিদ, শিক্ষাবিদ আৰু গৱেষক সকলে নিৰ্ভৰযোগ্যতা, বৈধতা আৰু মানদণ্ড প্রতিপন্ন কৰিবলৈ অনুষ্ঠিত কৰে তনে অভীক্ষাক প্রতিমানীকৃত অভীক্ষা বোলে।

৩। প্রশ্নপদ বিশ্লেষণৰ নীতি (Item Analysis Guidelines) কি?

উত্তৰঃ প্রশ্নপদ বিশ্লেষণ সফল আৰু বৈজ্ঞানিকভাবে সম্পন্ন কৰিবলৈ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি অনুসৰণ কৰিব লাগে। তলত সেই নীতিবোৰ সহজভাবে দিয়া হ'ল— 

(ক) উদ্দেশ্যভিত্তিক প্রশ্নপদ নির্বাচনঃ বিশ্লেষণৰ আগতেই শিক্ষক বা অভীক্ষা-গঠনকে সঠিক শিক্ষাদান উদ্দেশ্য অনুযায়ী প্রাসংগিক প্রশ্বাপদ বাছি ল'ব লাগিব।

(খ) ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ যোগ্যতা অনুসৰি প্ৰশ্নপদ প্রয়োগঃ প্রশ্নপদবোৰ সহজ, মধ্যম আক জটিল-এই তিনিটা স্তৰৰ ভিত্তিত বিভিন্ন যোগ্যতা থকা শিক্ষার্থীৰ ওপৰত সঠিকভাবে প্রয়োগ কৰিব লাগে।

(গ) উচ্চদল-নিম্নদল পার্থক্য নির্ণায়ক ক্ষমতাঃ ভাল প্রশ্নপদে সবল (high achiev-ers) আৰু দুর্বল (low achievers) ছাত্র-ছাত্রীৰ মাজত স্পষ্ট পার্থক্য দেখুৱাব লাগে; অর্থাৎ ভালদল প্রায়েই সঠিক উত্তৰ দিয়িব লাগিব আৰু নিম্নদল তুলনামূলকভাৱে ভুল কৰিব লাগিব।

(ঘ) বিকল্প (Distractor) সঠিকভাবে প্রস্তুত কৰাঃ  Multiple-choice প্রশ্নত বিভ্রান্তিকাৰী বিকল্পসমূহ নিম্নদলৰ বাবে বিশেষ আকর্ষণীয় হ'ব লাগিব। ভাল distractor এ ভুল উত্তৰ বাছিবলৈ প্রেৰিত কৰে, যাতে পাৰ্থক্যতা স্পষ্ট হয়।

৪। অভীক্ষা নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতিমানীকৰণৰ বিভিন্ন প্রক্রিয়াসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনা, প্রথম নক্সা প্রস্তুত, অভীক্ষাৰ প্ৰচেষ্টা, অভীক্ষাৰ সম্পূৰ্ণ প্রস্তুতি, প্রতিমানীকৰণ আদিবোৰ হৈছে অভীক্ষা নিৰ্মাণ আৰু প্ৰতিমানীকৰণৰ প্ৰক্ৰিয়া।

৫। মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা শিক্ষাক্ষেত্র, সমাজ, স্বাস্থ্য আৰু উদ্যোগিক ক্ষেত্রত অত্যন্ত গুৰুত্বপূর্ণ। প্রথমতে, শিক্ষাক্ষেত্রত অভীক্ষাৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ বুদ্ধি, আগ্রহ, ব্যক্তিত্ব, কৃতিত্ব, বোধশক্তি আদি পৰিমাপ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ ফলত শিক্ষক, বিদ্যালয় আৰু অভিভাবকে ছাত্র-ছাত্রী প্রতিজনৰ বাবে উপযুক্ত শিক্ষা পদ্ধতি, পঢ়া-শুনাৰ গতি, পাঠ্যক্ৰম বাছনি আদি নির্ণয় কৰিব পাৰে। দ্বিতীয়তে, পৰামৰ্শ মনোবিজ্ঞানে অভীক্ষাৰ সহায়ত ব্যক্তিৰ সমস্যা চিনাক্ত কৰি শৈক্ষিক পৰামৰ্শ, ব্যবসায়িক পৰামৰ্শ আদি প্রদান কৰে। উদ্যোগিক ক্ষেত্রত অভীক্ষাৰ দ্বাৰা চাকৰি প্ৰাৰ্থীৰ সক্ষমতা, বুদ্ধি, যোগ্যতা, বিশ্বাসযোগ্যতা, ব্যৱহাৰ আদি বিশ্লেষণ কৰা হয় আৰু উপযুক্ত পদত নিযুক্তিক সহায় কৰে। মানসিক স্বাস্থ্য বিভাগত অভীক্ষাসমূহ মানসিক ৰোগ, আচৰণজনিত সমস্যা, উদ্বেগ, মনোভাৱজনিত সমস্যা আদি চিনাক্ত কৰি চিকিৎসা পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰাত সহায়ক। গবেষণা ক্ষেত্ৰতো অভীক্ষাই বৈজ্ঞানিক তথ্য সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰে। সেয়ে মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষা মানসিক দিশৰ পৰিমাপ, বিশ্লেষণ, সিদ্ধান্ত গ্রহণ আৰু সমস্যা সমাধানত অত্যন্ত সহায়ক।

৬। অভীক্ষা গঠনৰ প্ৰথম পর্যায়— পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ অভীক্ষা গঠনৰ প্ৰথম আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ হৈছে পৰিকল্পনা। পৰিকল্পনা অবিহনে উন্নত মানৰ অভীক্ষা তৈয়াৰ কৰা অসম্ভব। এই পর্যায়ত প্রথমতে অভীক্ষাৰ উদ্দেশ্য নির্ধাৰণ কৰা হয়। কোনটো দিশ পৰিমাপ কৰিব- বুদ্ধি, আগ্রহ, বোধশক্তি, কৃতিত্ব- সেই সিদ্ধান্ত স্পষ্ট কৰিব লাগে। দ্বিতীয়তে, উদ্দেশ্যক কার্যকৰী ৰূপ (operational decision) দিয়া হয়, অর্থাৎ কি কৌশলে উদ্দেশ্য মাপিব সেইটো ঠিক হয়। তৃতীয়তে, অভীক্ষাৰ বিষয়বস্তু নিৰ্বাচন কৰা হয়- কোন বিষয়ৰ পৰা কেনেধৰণৰ প্ৰশ্ন লোৱা হ'ব। চতুৰ্থতে, প্রশ্নপদৰ গধূৰতা বা weightage স্থিৰ হয়; মানসিক লক্ষ্য অনুসৰি বহু-বিকল্প প্রশ্ন, চম্, দীঘল ইত্যাদি ঠিক কৰা হয়। পঞ্চমতে তিনিআয়তনীয় আর্হি (content-objective-item type chart) তৈয়াৰ কৰা হয়। এই সকলো দিশত অভীক্ষাক সুদৃ আৰু বিজ্ঞানসম্মত পরিকল্পিত ৰূপ দিয়ে।

৭। অভীক্ষাৰ মূল্যাঙ্কনৰ প্ৰধান দুটি দিশ Scoring আৰু Item Analysis ব্যাখ্যা কৰা। 

উত্তৰঃ অভীক্ষা পৰিচালনাৰ পিছত ফলাফল মূল্যায়ন কৰাটোৱেই মূল্যাঙ্কন। প্রথম দিশ Scoring-অৰ্থাৎ উত্তৰ অনুসৰি নম্বৰ দিয়া। Scoring পদ্ধতি স্পষ্ট, সহজ, একমাত্রিক হোৱা উচিত যাতে সকলো পৰীক্ষকে একেধৰণে মূল্যায়ন কৰিব পাৰে। এজন অভীক্ষক পৰিবৰ্তিত হ'লে ফলাফল নাহে; সেইবাবে scoring key খুব গুৰুত্বপূৰ্ণ। দ্বিতীয় দিশ Item Analysis যাৰ উদ্দেশ্য অভীক্ষাৰ প্ৰশ্নপদৰ গুণমান মূল্যায়ন। Item Analysis তিনিটা বিষয়ত ধৰা— (১) প্রশ্নপদৰ কাঠিন্য সূচক (কিমান জনে শুদ্ধ উত্তৰ দিলে)। (২) পার্থক্য নির্ণায়ক ক্ষমতা (উচ্চ-নিম্ন দলৰ উত্তৰৰ ভিত্তিত প্রশ্নপদৰ ফলপ্রদতা)। (৩) বিকল্প বিশ্লেষণ (দুষ্ট-বিকল্প বা distractor কাৰ্যকৰ নে)। Item Analysis ৰ জৰিয়তে বেয়া প্রশ্ন বাদ দি ভাল প্রশ্ন ৰখা যায়।

৮। নৈর্ব্যক্তিক বস্তু ধর্মী অভীক্ষা বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ যিবিলাক অভীক্ষাত প্রশ্নপদসমূহত শিক্ষার্থী আৰু শিক্ষকৰ ব্যক্তিগত প্রভাৱ পৰাত সম্ভাৱনা নাথাকে তাকে বস্তুধর্মী বা নৈর্ব্যক্তিক অভীক্ষা বোলে। অর্থাৎ এই অভীক্ষাসমূহৰ প্রশ্নপদসমূহৰ উত্তৰ দানৰ ক্ষেত্ৰত পৰীক্ষাৰ্থীক স্বাধীনতা কম আৰু উত্তৰপত্ৰ পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো পৰীক্ষকে ব্যক্তিগত বিচাৰ বিবেচনা প্রয়োগ কৰাৰ সুযোগ কম। এই পৰীক্ষাত পৰীক্ষাৰ্থীসকলে কেৱল মাত্র নির্দিষ্ট শব্দ প্রয়োগ কৰি বা কোনো শুদ্ধ উত্তৰ নিৰ্বাচন কৰি প্ৰশ্নৰ উত্তৰ প্ৰদান কৰে।

৯। বস্তুনিষ্ঠতা মানে কি চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ এটা ভাল অভীক্ষাৰ আন এটা বিশেষ বিশেষত্ব হৈছে অভীক্ষাটোৰ ব্যক্তি নিৰপেক্ষতা বা নৈর্ব্যক্তিকতা বা বস্তুনিষ্ঠতা। কোনো এটা অভীক্ষাৰ নিৰ্মাণ বা গঠন, প্রয়োগ বা প্রদান আৰু ফলাফল নির্ণয় প্রক্রিয়াত অভীক্ষা নিৰ্মাণকাৰী বা অভীক্ষকৰ ব্যক্তিগত কোনো প্রভাব নথকা কথাটোকে অভীক্ষাৰ ব্যক্তিনিৰপেক্ষতা হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি। অভীক্ষা নিৰ্মাণকাৰী অথবা প্রদানকাৰীৰ ব্যক্তিগত প্ৰভাৱৰ পৰা অভীক্ষাটো সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত কৰি ৰখা প্ৰক্ৰিয়াকে সাধাৰণতে অভীক্ষাৰ ব্যক্তি নিৰপেক্ষতা বুলি কোৱা হয়। সাধাৰণতে সকলো দিশৰ পৰাই অভীক্ষাসমূহ অভীক্ষকৰ ব্যক্তিগত প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হৈ থকা উচিত। অর্থাৎ সকলো সময়তে অভীক্ষাসমূহ ব্যক্তি নিৰ্ভৰ হোৱাৰ সলনি বিষয় নিৰ্ভৰ হোৱা উচিত।

১০। অভীক্ষাৰ নিৰ্ভৰযোগ্যতা (Reliability) কি? শিক্ষাক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰাসংগিকতা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিৰ্ভৰযোগ্যতা (Reliability) অর্থ, অভীক্ষাই প্রত্যেকবাৰ প্ৰয়োগ কৰাত সমান বা নিকটতম ফলাফল দিব লাগিব। যদি অভীক্ষাৰ ফলাফল প্রতিবাৰেই বিভিন্ন আহে, তেন্তে সেই অভীক্ষা নিৰ্ভৰযোগ্য নহয়। নিৰ্ভৰযোগ্যতা উচ্চ হ'লে পৰীক্ষাৰ ফলাফল স্থিৰ হয় আৰু ইয়াত আকস্মিকতা বা ভুলৰ পৰিমাণ কম থাকে। শিক্ষাক্ষেত্ৰত ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মৌলিক ক্ষমতা, দক্ষতা, জ্ঞান বা মনোভাৱ পৰিমাপন কব্বিলৈ ব্যৱহৃত অভীক্ষাসমূহে স্থায়ী আৰু পুনৰাবৃত্তিযোগ্য ফলাফল দিব লাগিব। অন্যথা, মূল্যায়ন প্রক্রিয়া বিকৃত হয় আৰু অশুদ্ধ ফলাফল শিক্ষাপ্রশাসন, বাছনি, প্রশিক্ষণ পৰিকল্পনা আদি ক্ষেত্ৰত ভুল সিদ্ধান্তৰ কাৰণ হয়। অভীক্ষাৰ সময়সীমা, প্রশ্নৰ সংখ্যা, পৰিস্থিতি, স্ক'ৰিং পদ্ধতি আদি বিষয়ে নিৰ্ভৰযোগ্যতাক প্ৰভাৱিত কৰে। সেইবাবে অভীক্ষাক বহুবেৰ পুনঃপৰীক্ষণ, সমান্তৰাল ফর্ম (parallel form), আৰু অভ্যন্তৰীণ সামঞ্জস্য (internal consistency) আদি বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিতে পৰীক্ষা কৰি উচ্চনিৰ্ভৰযোগ্যতা নিশ্চিত কৰা আৱশ্যক।

১১। 'ভাল অভীক্ষা' (Good Test) গঢ়িবলৈ কোন কোন ধাপ বিশেষভাবে অনুসৰণ কৰা উচিত? ব্যাখ্যা কৰক।

উত্তৰঃ ভাল অভীক্ষা গঠনৰ প্ৰক্ৰিয়া লৈকে বৈজ্ঞানিক আৰু পদ্ধতিগত ধাপ অনুসৰণ কৰিব লাগে। প্রথমে অভীক্ষাৰ উদ্দেশ্য সুস্পষ্টভাবে নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়-কি পৰিমাপ কৰিব, কিয় পৰিমাপ কৰিব আৰু কোন বয়সগোষ্ঠী বা শিক্ষাগত স্তৰৰ বাবে পৰিমাপ কৰা হ'ব। দ্বিতীয়তে প্রশ্ন-বস্তু বা test items বৈজ্ঞানিকভাৱে প্ৰস্তুত কৰা হয় যাতে বৈধতা (validity), বস্তুনিষ্ঠতা (objectivity) আৰু একার্থকতা নিশ্চিত থাকে। তৃতীয়তে অভীক্ষাক pilot study ৰ মাধ্যমে পৰীক্ষা কৰি প্ৰশ্নসমূহৰ কঠিনতা সূচক, ভেদক্ষমতা সূচক, আৰু সময়সীমা পৰীক্ষণ কৰা হয়। চতুর্থতে স্ক'ৰিং-কি (scoring key) মানসম্মতভাবে নিৰ্মাণ কৰা হয় যাতে পৰীক্ষকৰ মতামত বা পক্ষপাত প্ৰভাৱ নপৰেও সঠিক মূল্যায়ন সম্ভব হয়। পঞ্চমতে reliability পৰীক্ষাৰ নিমিত্তে পুনঃপৰীক্ষণ (test-retest), split-half, parallel-form আদি পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ষষ্ঠতে সকলো ধাপ নিশ্চিত হ'লে অভীক্ষাক মানদণ্ডীকৃত ৰূপে প্রকাশ কৰা হয়। এই ধাপসমূহ অনুসৰণ কৰিলে অভীক্ষা বৈজ্ঞানিক, বিশ্বাসযোগ্য আৰু সমজাতীয় ফলাফল দান কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ

১। ভাল অভীক্ষাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাল অভীক্ষাৰ প্রধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ'ল— 

(ক) বৈধতা

(খ) নিৰ্ভৰযোগ্যতা

(গ) বস্তুনিষ্ঠতা

(ঘ) প্রতিমানীকৰণ

এই সমূহ তলত বর্ণনা কৰা হ'ল— 

(ক) বৈধতা (Validity): এটা ভাল অভীক্ষাৰ প্ৰথম আৰু আটাইতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ বৈশিষ্ট্য হ'ল বৈধতা। বৈধতা অর্থাৎ অভীক্ষাটোৱে যি উদ্দেশ্যেৰে গঠন কৰা হৈছে, সেই উদ্দেশ্য বাস্তৱিকতে কিমান পৰিমাণে পূৰণ কৰে। যদি গণিতৰ দক্ষতা পৰীক্ষাৰ বাবে অভীক্ষা গঠন কৰা হয়, কিন্তু প্রশ্নবোৰ মূলত ভাষাগত জ্ঞান মাপি থাকে, তেন্তে সেই অভীক্ষা বৈধ নহয়। বৈধ অভীক্ষাই উদ্দেশ্যমূলক সামগ্রী, প্রাসংগিক প্রশ্নপদ আৰু শিক্ষাৰ ফলাফল (learning outcomes)ৰ সৈতে সঙ্গতিপূর্ণ বিষয়বস্তু ধৰি ৰাখে। বৈধতা দুটা দিশত দেখা যায়-সামগ্রী বৈধতা (content validity) আৰু গঠন বৈধতা (construct validity। ভাল অভীক্ষাত প্রশ্নবোৰ স্পষ্ট, সহজবোধ্য, বয়স-অনুপযুক্ত নহয় আৰু পৰিমাপ কৰা ক্ষেত্ৰক যথাযথভাবে প্রতিনিধিত্ব কৰে। লগতে, বৈধতা বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে প্রশ্নপদ বিশ্লেষণ, উপযুক্ত সর্ক (blue-print), expert opinion আৰু pilot study কাৰ্যকৰী। সাৰকথা, বৈধ অভীক্ষাই শিক্ষার্থীৰ দক্ষতা, জ্ঞান, মনোভাব বা আচৰণ বাস্তবিকভাৱে কতদূৰ উপযুক্ত স্তৰত আছে, সেইটো স্পষ্টভাবে মাপি দেখুৱায়।

(খ) নিৰ্ভৰযোগ্যতা (Reliability): নির্ভৰযোগ্যতা মানে অভীক্ষাৰ স্থায়িত্ব, স্থিৰতা আৰু পুনৰাবৃত্ত ফলাফল (consistent results) প্রদানৰ ক্ষমতা। অর্থাৎ অভীক্ষাটিকে বিভিন্ন সময়, বিভিন্ন পৰিস্থিতি বা বিভিন্ন পৰীক্ষক দ্বাৰাও ব্যৱহাৰ কৰিলে শিক্ষার্থীৰ স্ক'ৰ প্ৰায় একেই থাকে। যদি একে শিক্ষার্থীয়ে আজিৰ পৰীক্ষাত ৮০ নম্বৰ পায় আৰু এক সপ্তাহ পাছত একে ধৰণৰ পৰীক্ষাত ৫০ নম্বৰ পায়, তেন্তে সেই অভীক্ষা নিৰ্ভৰযোগ্য নহয়। নিখুঁত, ভুল-মুক্ত, সু-সংগঠিত প্রশ্নপদযুক্ত অভীক্ষাই সর্বাধিক নির্ভৰযোগ্যতা দেখুৱায়। Multiple-choice প্রশ্ন, objective scoring, স্পষ্ট marking scheme আৰু প্ৰশ্নপদৰ উপযুক্ত কঠিনতা-স্তৰে নিৰ্ভৰযোগ্যতা বৃদ্ধি পায়।

    নিৰ্ভৰযোগ্যতা মাপাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি আছে-test-retest method, parallel form method, split-half method আদি। এগৰাকী শিক্ষক বা গবেষকৰ বাবে নিৰ্ভৰযোগ্য অভীক্ষা খুব প্রয়োজনীয়, কাৰণ ফলাফল ঠিক হলে তাতে বিশ্লেষণ, তুলনা আৰু সিদ্ধান্ত গ্রহণও সঠিক হয়। সাৰকথা, অভীক্ষাৰ ফলাফল যদি স্থিৰ আৰু পুনৰাবৃত্তিযোগ্য হয়, তেনেহলে সেই অভীক্ষা নিৰ্ভৰযোগ্য।

    (গ) বস্তুনিষ্ঠতা (Objectivity): বস্তুনিষ্ঠতা অর্থাৎ প্রশ্নপদ, স্ক 'ৰিং আৰু মূল্যায়ন প্রক্রিয়াত কোনো ব্যক্তিগত মতামত, পক্ষপাত, আবেগ বা সিদ্ধান্তৰ প্রভাৱ নথকা। এটা ভাল অভীক্ষাই সম্পূর্ণ বস্তুনিষ্ঠ হ'ব লাগে; অর্থাৎ যেই শিক্ষকেই মূল্যায়ন কৰক, ফলাফল একে আউটক 'মত উপনীত হব লাগিব। বস্তুনিষ্ঠ অভীক্ষাত marking scheme স্পষ্ট, উত্তৰবিলাক নির্দিষ্ট আৰু scoring method একমুখী। Objective-type প্রশ্নত বস্তুনিষ্ঠতা বেছি দেখা যায়, কাৰণ উত্তৰ স্পষ্টভাবে ঠিক/ভুল বুলি নির্দিষ্ট হয়।

    বস্তুনিষ্ঠতা নোহোৱাকৈ subjective judgment-এ শিক্ষাৰ্থীৰ স্ক'ৰ প্ৰভাৱিত কৰিব পাৰে-যেনে শিক্ষক-শিক্ষিকা, সম্পর্ক, handwriting, presentation আদি ধৰণৰ বাহ্যিক কাৰণ। বস্তুনিষ্ঠতা বৃদ্ধি কৰিবৰ বাবে rubric, fixed scoring criteria, model answers আৰু training গুৰুত্বপূর্ণ।

    এক কথাত, বস্তুনিষ্ঠতা মানে ব্যক্তিগত পক্ষপাত বা Emotional influence মুক্ত সঠিক-মূল্যায়ন ক্ষমতা। যিকোনো শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থীৰ ন্যায়সংগত মূল্যায়ন নিশ্চয় কৰিবলৈ বস্তুনিষ্ঠতা অভীক্ষাৰ অন্যতম মুখ্য বৈশিষ্ট্য।

(ঘ) প্রতিমানীকৰণ (Standardization): প্রতিমানীকৰণ অর্থাৎ অভীক্ষা প্রস্তুতি, প্রয়োগ, পৰীক্ষণ, স্ক'ৰিং আৰু ফলাফল ব্যাখ্যা-সমগ্র প্রক্রিয়া এক নিয়ম, নির্দিষ্ট ধাপ আৰু মানদণ্ড অনুসৰি সম্পন্ন কৰা। Standardized tests-এ সময় নির্দিষ্ট, পৰিবেশ সমান, নির্দেশ স্পষ্ট, scoring procedure uniform আৰু ফলাফল ব্যাখ্যাৰ নিয়ম একমুখী থাকে। এই 'ধৰণৰ অভীক্ষা যিকোনো ঠাইত, যিকোনো ব্যক্তিলৈ প্রয়োগ কৰিলে সমান পৰিবেশত সমান মানদণ্ডে মূল্যায়ন হ'ব পাৰে।

    অপ্রতিমানীকৃত অভীক্ষাত পৰীক্ষা পৰিবেশ-কোথাও নীবিড়, কোথাও ব্যতিব্যস্ত-ভিন্ন হ'লে স্ক'ৰও ভিন্ন হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। কিন্তু প্রতিমানীকৃত অভীক্ষায় এই ভুল সম্ভাৱনা খুব কম। Pilot testing, item analysis, blueprint প্রস্তুত কৰা, uniform instructions প্রদান, fixed time limit দিয়া-এইবোৰ প্ৰতিমানীকৰণৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।

    প্রতিমানীকৰণে নিশ্চিত কৰে যে অভীক্ষাৰ ফলাফল ন্যায্য, তুলনাযোগ্য, স্থিৰ আৰু বৈজ্ঞানিকভাবে বিশ্লেষণযোগ্য হয়।

২। অভীক্ষা প্ৰস্তুত কৰণৰ বিষয়ে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ শিক্ষামূলক আৰু মনোবৈজ্ঞানিক অভীক্ষা প্রস্তুত বা গঠন কৰা এক জটিল কার্য। এটা অভীক্ষা গঠন কৰিবলৈ হ'লে নিৰ্ধাৰিত কিছুমান পৰ্যায়ৰ মাজেৰে আগবাঢ়িব লাগে। নহ'লে ইয়াৰ যথেষ্ট ত্রুটি ৰৈ যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। অৱশ্যে এই পৰ্য্যায়সমূহ সকলো অভীক্ষাৰ ক্ষেত্রতেই প্রযোজ্য। এই পর্য্যয়সমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল-

(ক) অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনা

(খ) প্রশ্নপদ প্রস্তুত কৰণ বা নিৰ্বাচন

(গ) অভীক্ষাৰ পূৰ্বপৰীক্ষণ বা নমুনা অভীক্ষাৰ প্ৰয়োগ।

(ঘ) অভীক্ষাৰ চূড়ান্ত ৰূপদান।

    অভীক্ষা গঠনৰ ক্ষেত্রত সর্বপ্রথম আৰু অতি গুৰুত্বপূর্ণ পর্যায় হৈছে অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনা বা আঁচনি প্রস্তুত কৰা। ইয়াৰ বাবে প্রথমতে বিচার্য বিষয় সমূহ হৈছে উদ্দেশ্য নির্ধাৰণ, কাৰ্যকৰী প্ৰাৰণা গঠন ইত্যাদি। ইয়াৰ পিছত কাৰ্যকৰী ধাৰণা গঠনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অভীক্ষাৰ প্ৰশ্নপদ বা অভীক্ষাপদসমূহ সংগ্রহ কৰা হয়। প্রশ্নপদ সংগ্ৰহৰ সময়ত তলত দিয়া নীতি সমূহ অনুসৰণ কৰিব লাগে-

(ক) সাংগৃহীত প্রশ্নপদৰ সংখ্যা প্রয়োজনৰ অতিৰিক্ত হ'ব লাগে অর্থাৎ প্রয়োজনীয়তকৈ অধিক প্রশ্নপদ সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

(খ) প্রশ্নপদ সমূহৰ অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনাৰ লগত সংগতি থাকিব লাগে।

(গ) প্রশ্নপদসমূহ একেধৰণৰ নহৈ বিভিন্ন ধৰণৰ হ'ব লাগে।

(ঘ) অভীক্ষাৰ্থীৰ মানসিক বা শিক্ষাগত ক্ষমতা, যোগ্যতা অথবা অন্যান্য বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত প্রশ্নপদবোৰ সংগ্ৰহ কৰিব লাগে।

    প্রশ্নপদসমূহ যথেষ্ট যত্ন সহকাৰে সংগ্ৰহ কৰা পিছতো প্রশ্নপদসমূহত অনেক ত্রুটি থাকি যোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেয়েহে প্রথম পর্যায়ত সংগৃহীত প্রশ্নপদসমূহৰ পুনঃবিশ্লেষণ আৰু বিচাৰ কৰণৰ প্ৰয়োজন। প্রশ্নপদ বিশ্লেষণৰ তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি অভীক্ষা প্ৰস্তুত কৰণৰ এই পৰ্যায়ত প্রশ্নপদসমূহ পৰিমাৰ্জিত কৰি বা অনুপযুক্ত প্রশ্নপদ বৰ্জন কৰি অভীক্ষাটো চূড়ান্তভাবে গঠন কৰা হয়। এইক্ষেত্ৰত আসোৱাহ যুক্ত প্রশ্নপদবোৰ একেবাৰে বাদ দিয়া হয় বা আসোঁৱাহ মুক্ত কৰি গ্ৰহণ কৰা হয়।

৩। ৰচনাধৰ্মী অভীক্ষাৰ সুবিধা আৰু অসুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ  ৰচনাধৰ্মী অভীক্ষাৰ সুবিধাঃ

(ক) ৰচনাধৰ্মী অভীক্ষাসমূহৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষভাৱে জটিল শিকন পৰিস্থিতিত শিক্ষার্থীৰ পাৰদৰ্শিতা পৰিমাপ কৰা সম্ভৱ হয় কাৰণে এই অভীক্ষা সমূহৰ দ্বাৰা একেলগে বিভিন্ন শিকন ফলশ্রুতি পৰিমাপ কৰিব পৰা যায়।

(খ) এই জাতীয় প্রশ্নপদৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ্থীৰ কিছুমান মানসিক বৈশিষ্ট্য পৰিমাপ কৰা সম্ভৱ হয়। যেনে জ্ঞানৰ সামন্যকীকৰণ ক্ষমতা, আর্জিত জ্ঞানৰ প্ৰয়োগ ক্ষমতা ইত্যাদি।

(গ) এই অভীক্ষাসমূহৰ দ্বাৰা শিক্ষাৰ্থীৰ পাৰদৰ্শিতা পৰিমাপ কৰিলে শিক্ষাৰ্থীৰ পৰোক্ষভাৱে লিখাৰ দক্ষতা বৃদ্ধি হয়।

(ঘ) ৰচনাধর্মী প্রশ্নপদ গঠন কৰা আপেক্ষিকভাৱে সহজ। সেই কাৰণে ৰচনাধর্মী প্ৰশ্ন শিক্ষকসকলৰ বাবে প্রিয়। কিন্তু এই সুবিধা সম্পূর্ণ বিশ্বাসযোগ্য নহয়। ৰচনামূলক পৰীক্ষাৰ বিভিন্ন দোষ-ত্রুটি আধুনিক কালত শৈক্ষিক প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত প্রায়বোৰ আলোচক-সমালোচকে বিভিন্ন ধৰণে আঙুলিয়াই দিছে।

এনে দোষ-ত্রুটিসমূহৰ ভিতৰত বহুলভাবে আলোচিত দোষ ত্রুটিসমূহ তলত দিয়া। উল্লেখ কৰিব পাৰি— 

(ক) ৰচনাত্মক পৰীক্ষাৰ প্ৰধান দোষ হ'ল এই যে এনে পৰীক্ষা সম্পূৰ্ণৰূপে ব্যক্তিধৰ্মী অর্থাৎ 'Subjective' ধৰণৰ হোৱা দেখা যায়। পৰীক্ষকৰ মনৰ পৰিৱৰ্তনৰ লগে লগে অথবা বিভিন্ন পৰীক্ষকৰ চিন্তা-চৰ্চাৰ ভিন্নতা অনুসৰি বিভিন্ন প্ৰশ্নৰ বিশেষ উত্তৰৰ মূল্যাংকনো বিভিন্ন ধৰণৰ হ'ব পাৰে। তাৰোপৰি দুজন বা তিনিজন পৰীক্ষকে একেখন উত্তৰবহী পৰীক্ষা কৰিলে নম্বৰৰ তাৰতম্যও বহুত বেছি হয়। সমান্তৰালভাৱে একেখন বহীৰ ক্ষেত্ৰতেই একেজন পৰীক্ষকে বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন নম্বৰ দিব পাৰে। এনে পৰীক্ষাৰ মূল্যাংকনৰ ক্ষেত্ৰত পৰীক্ষকৰ ব্যক্তিগত প্ৰভাৱ অধিক হোৱা দেখা যায়।

(খ) এনে পৰীক্ষাৰ পৰিধি অধিক ঠেক বুলি ক'ব পাৰি। এনে পৰীক্ষাৰ সহায়ত পৰীক্ষাৰ্থীৰ সামাজিক, নৈতিক আৰু শাৰীৰিক ক্ষমতাৰ বিকাশৰ বিশেষ ধৰণৰ মূল্যাংকন সম্ভৱ নহয়। শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য যিহেতুকে ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণাংগ বিকাশত সহায় আগবঢ়োৱা গতিকে এনে পূর্ণাংগ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ হৈছে নে নাই তেনে কথাৰ ইংগিত এই পৰীক্ষাই প্ৰদান কৰাত ব্যর্থ হয়।

(গ) এনে পৰীক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ অধ্যয়ণ সীমাবদ্ধ কৰি ৰাখে। যিহেতু পৰীক্ষাত পাঁচটা অথবা ছয়টা প্ৰশ্নৰ উত্তৰহে দিব লাগে গতিকে ছাত্র-ছাত্রীসকলে পূর্ববর্তী পৰীক্ষাৰ প্রশ্নকাকতসমূহ অধ্যয়ন কৰি নিৰ্ব্বাচনাত্মক দৃষ্টিভংগীৰে কিছু বছা বছা প্রশ্ন প্রস্তুত কৰি লৈ পৰীক্ষাত উত্তীৰ্ণ হোৱাৰ সুবিধা আছে।

(ঘ) পাঠ্যক্ৰমৰ সামগ্রিক জ্ঞান এই পৰীক্ষাৰ বাবে অত্যন্ত জৰুৰী নহয়। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতো শিক্ষক আৰু শিক্ষার্থী দুয়োটা গোষ্ঠীয়ে আৰম্ভণিৰে পৰাই পৰীক্ষাৰ কথা সন্মুখত ৰাখি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়সমূহৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।

(ঙ) এই পৰীক্ষা বেছিভাগ সময়তে বৈধ অর্থাৎ valid নহয় বুলি কব পাৰি। পৰীক্ষাৰ প্রধান উদ্দেশ্য হৈছে পৰীক্ষাৰ্থীসকলৰ অর্জিত জ্ঞানৰ পৰিমাপণ কৰা। কিন্তু ৰচনাত্মক পৰীক্ষাত এনে জ্ঞান পৰিমাপণ কৰোঁতে পৰীক্ষাৰ্থীৰ কোনো এটা বিশেষ বিষয়বস্তুৰ জ্ঞানতকৈ হাতৰ আখৰ, প্ৰকাশভংগী, ভাষা আৰু চাফ-চিকুণতা আদিয়েহে বেছিকৈ পৰীক্ষকক প্রভাৱান্বিত কৰে আৰু তেওঁৰ পৰিমাপণ কাৰ্যত এই দিশসমূহে প্রাধান্য লাভ কৰে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে পৰীক্ষাৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য বেছিভাগ ক্ষেত্রতেই বিফল হোৱা দেখা যায়।


 

 Answer Type - Boby Bora