Chapter 3
শৈক্ষিক কৃতিত্বৰ অভীক্ষা
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। কৃতিত্ব অভীক্ষা কি?
উত্তৰঃ কৃতিত্ব অভীক্ষা হৈছে শিক্ষণৰ
ফলাফল পৰিমাপ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত কৰা সংগঠিত অভীক্ষা, যাৰ জৰিয়তে ছাত্র-ছাত্রীসকলৰ অধ্যয়ন-সফলতা বিচাৰ কৰা হয়।
২। কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ গঠন কেনেকে আৰম্ভ হয়?
উত্তৰঃ গঠন আৰম্ভ হয় উদ্দেশ্য নির্ধাৰণ, বিষয়বস্তুৰ বিশ্লেষণ আৰু আঁচনি
তৈয়াৰ কৰাৰ দ্বাৰা।
৩। Try-out কেনেকৈ সহায়ক?
উত্তৰঃ Try-out ত প্রশ্নপদ পৰীক্ষা কৰি ভুল, অস্পষ্টতা, কঠিনতা আদি চিহ্নিত কৰি সংশোধন কৰা
হয়।
৪। বস্তুনিষ্ঠ কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ এনে অভীক্ষাত ব্যক্তিগত মতামতৰ
প্ৰভাৱ নপৰে আৰু যিয়ে মূল্যায়ন কৰক একে ফলাফল পোৱা যায়।
৫। ডাউনীত কৃতিত্ব অভীক্ষা কেনেকৈ সংজ্ঞায়িত কৰিছিল?
উত্তৰঃ ডাউনৰ মতে, শিকণ বা প্রশিক্ষণৰ পিছত ব্যক্তিৰ
অৰ্জন পৰিমাপ কৰা যিকোনো অভীক্ষাই কৃতিত্ব অভীক্ষা।
৬। শিক্ষক নির্মিত অভীক্ষা কি?
উত্তৰঃ শিক্ষকে নিজে প্রস্তুত কৰা
প্রশ্নসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ কৃতিত্ব পৰিমাপ কৰাৰ অভীক্ষাই শিক্ষক নির্মিত
অভীক্ষা।
৭। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাই কি ধৰণৰ শিকনী ব্যৱধান চিনাক্ত কৰে?
উত্তৰঃ
শিক্ষার্থীয়ে
কোন বিষয়ত অসুবিধা ভোগে বা অতিৰিক্ত সহায়ৰ প্ৰয়োজন হয় সেই ব্যৱধান চিনাক্ত কৰে।
৮। লিখিত অভীক্ষাৰ তিনিটা ধৰণ কি কি?
উত্তৰঃ ৰচনাধৰ্মী, চমু উত্তৰৰ আৰু বস্তুনিষ্ঠ অভীক্ষা।
৯। কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ আঁচনি (Blueprint)
কাক
কয়?
উত্তৰঃ লক্ষ্য-বিষয়বস্তু-প্ৰশ্নৰ আকাৰক
নম্বৰৰ ক্ষেত্ৰত দিয়া গুৰুত্ব দেখুওৱবা ত্রিমাত্রিক তালিকাক আঁচনি বোলা হয়।
১০। কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ মূল্যায়নত কি দুটা দিশ গুৰুত্বপূর্ণ?
উত্তৰঃ অভীক্ষাৰ গুণগত মান আৰু
ছাত্র-ছাত্রীসকলৰ সহাঁৰিৰ গুণগত মান।
১১। জ্ঞানমূলক ক্ষেত্ৰৰ নিম্নতম স্তৰটো কি?
উত্তৰঃ জ্ঞান (Knowledge)।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। কৃতিত্ব অভীক্ষা আৰু বুদ্ধি অভীক্ষাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ কৃতিত্ব অভীক্ষা আৰু বুদ্ধি
অভীক্ষা দেখিবলৈ একেধৰণৰ যেন লাগিলেও দুয়োটাই সম্পূর্ণ পৃথক উদ্দেশ্য পৰিসেৱা কৰে।
কৃতিত্ব অভীক্ষাই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ নিৰ্দিষ্ট বিষয় বা পাঠ্যসূচীৰ ওপৰত লাভ কৰা
জ্ঞান, দক্ষতা আৰু
অধ্যয়ন-ফলাফল মূল্যায়ন কৰিবলৈ ব্যৱহৃত হয়। ই শিক্ষাৰ ফলাফলৰ সৈতে জড়িত, অর্থাৎ শিক্ষা নোহোৱাকৈ কৃতিত্ব
অভীক্ষা অর্থহীন। বিপৰীতে বুদ্ধি অভীক্ষাই কোনো বিষয়-জ্ঞান মাপে নে নামাপে, ই মাপে ব্যক্তিৰ স্বাভাবিক বৌদ্ধিক
ক্ষমতা, যেনে- চিন্তা, যুক্তি-তর্ক, সমস্যা সমাধান, স্মৃতি আৰু যুক্তিপূর্ণ বিশ্লেষণ।
কৃতিত্ব অভীক্ষা শিক্ষিত বস্তুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, বুদ্ধি অভীক্ষা জীবন-অভিজ্ঞতা বা বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যসূচী ওপৰত
নিৰ্ভৰ নকৰে। এইদৰে দেখুৱাই যে কৃতিত্ব অভীক্ষাই শিক্ষা-প্রস্তুতিৰ উৎপাদন মাপে, কিন্তু বুদ্ধি অভীক্ষাই শিক্ষাৰ
সম্ভাৱনামূলক শক্তি মাপে। কৃতিত্ব অভীক্ষা বহুসময় শিক্ষক-নির্মিত হয়, কিন্তু' বুদ্ধি অভীক্ষা সাধাৰণতে
মনোবিজ্ঞানীসকলৰ দ্বাৰা প্রমিতীকৃত হয়। শিক্ষাক্ষেত্রত দুয়োটি গুরুত্বপূর্ণ, কিন্তু উদ্দেশ্য-ভিত্তিকভাবে
সম্পূর্ণ পৃথক।
২। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষা উদ্দেশ্য, গঠন-পদ্ধতি আৰু প্রয়োগ ক্ষেত্র
অনুসৰি বহু ধৰণৰ হ'ব পাৰে। বস্তুনিষ্ঠ
অভীক্ষা হৈছে বহু-বিকল্প,
সত্য-অসত্য, মিলোৱা আদি প্রশ্নৰ সমষ্টি, যাৰ উত্তৰ স্পষ্ট আৰু বস্তুনিষ্ঠ।
অর্ধ-বস্তুনিষ্ঠ অভীক্ষাত সংক্ষিপ্ত উত্তৰ,
পূৰণ
কৰা, সংজ্ঞা লিখা আদি থাকে, য'ত নম্বৰ অংশত বস্তুনিষ্ঠ আৰু অংশত মূল্যায়নকর্তাৰ বিবেচনাৰ
ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আনহাতে ৰচনাধর্মী অভীক্ষা বহুল উত্তৰধাৰী: ইয়াত ছাত্রই নিজৰ বুজা
শক্তি, ব্যাখ্যা আনন্দ
বিশ্লেষণ ক্ষমতা দেখুৱাব পাবে। শিক্ষক-নির্মিত অভীক্ষা শিক্ষকে নিজে দৈনন্দিন
মূল্যায়নৰ বাবে তৈয়াৰ কৰে,
আৰু
প্রমিতীকৃত কৃতিত্ব অভীক্ষা বৃহৎ পৰিসৰ মূল্যায়নৰ বাবে মনোবিজ্ঞানীসকলে
বৈজ্ঞানিকভাবে তৈয়াৰ কৰে। আনহাতে ধাৰাবাহিক মূল্যায়ন অভীক্ষা শিক্ষাবর্ষ জুৰি বহু
পৰ্যায়ৰ মূল্যায়নৰ দ্বাৰা সম্পন্ন হয়।
৩। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ ব্যৱহাৰসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
শৈক্ষিক
কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ ব্যৱহাৰ শিক্ষা-পদ্ধতিত বহুমুখী। প্রথমতে, বিদ্যালয় পৰ্যায়ত শিক্ষকসকলৰ
শিক্ষাদানৰ গুণমান মূল্যায়ন কৰিবলৈ কৃতিত্ব অভীক্ষা সহায়ক। দ্বিতীয়তে, শিক্ষার্থীৰ বিষয়প্রতি আগ্রহ
বৃদ্ধি কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো এই অভীক্ষাৰ ফলাফল গুৰুত্বপূর্ণ। অভীক্ষাৰ উত্তৰত কৰা
ভুল-ত্রুটিৰ বিশ্লেষণৰ জৰিয়তে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে নিজৰ অসুবিধা চিনাক্ত কৰে।
ইয়াৰোপৰি, শিক্ষকসকলেও অভীক্ষাৰ
সহায়ত নিজব শিক্ষাদান পদ্ধতিৰ শক্তি-দুৰ্বল দিশ পৰিচিত হ'ব পাৰে। শিকন ক্ষমতা অনুসৰি
শিক্ষার্থীক গোটবদ্ধ কৰা,
যোগ্যতা
নির্ণয়, অস্বাভাৱিক আচৰণ বা
অপসমাযোজন আদি মানসিক দিশ চিনাক্ত কৰাতো কৃতিত্ব অভীক্ষা ব্যবহৃত হয়।
এনে অভীক্ষাই শিক্ষক আৰু শিক্ষার্থী উভয়ক আত্ম-মূল্যায়নত সহায় কৰি শৈক্ষিক
উন্নয়নক বৈজ্ঞানিকভাবে আগবঢ়ায়।
৪। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনাৰ (Planning) গুৰুত্ব বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
শৈক্ষিক
কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ পৰিকল্পনা অভীক্ষা নির্মাণ প্রক্রিয়াৰ আটাইতকৈ মৌলিক আৰু
গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ। যিকোনো অভীক্ষাৰ সফলতা মূলতঃ তাৰ পৰিকল্পনাৰ গুণগত মানৰ ওপৰত
নিৰ্ভৰ কৰে। পৰিকল্পনাৰ প্ৰথম ধাপত অভীক্ষাৰ লক্ষ্য, উদ্দেশ্য,
পৰিসৰ
আৰু অভীক্ষাৰ্থীৰ স্তৰ সম্পর্কে স্পষ্টতা আনা হয়। লক্ষ্য সংজ্ঞায়িত নোহোৱাকৈ
প্রশ্নপদ নির্মাণ, সময় নির্ধাৰণ বা আঁচনি
প্রস্তুতি সঠিকভাবে সম্পন্ন নহয়। পৰিকল্পনা স্তৰত শিক্ষাৰ উদ্দেশ্য তিনিটা
ক্ষেত্র-জ্ঞানমূলক, অনুভূতিমূলক আৰু
মনোপেশীয়-ব সৈতে বিষয়বস্তুৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা হয়। ই ছাত্র-ছাত্রীৰ বয়স, শ্রেণী, পাঠ্যক্রম, পাঠৰ গভীৰতা, প্রয়োজনীয় দক্ষতা আৰু প্রত্যাশিত
আচৰণ পৰিবৰ্তনক লক্ষ্য কৰে। তদুপৰি প্ৰশ্নৰ আকাৰ, জটিলতাৰ স্তৰ,
সময়
বণ্টন, মানাংকৰ প্ৰণালী আদি
দিশসমূহো পৰিকল্পনা স্তৰত নির্ধাৰিত হয়। সঠিক পৰিকল্পনাৰ ফলত অভীক্ষা বৈধ, নিৰ্ভৰযোগ্য, বস্তুনিষ্ঠ আৰু ছাত্র-উপযোগী হৈ
উঠে। এইদৰে পৰিকল্পনা অভীক্ষা নিৰ্মাণৰ দিশ,
কাঠামো
আৰু মানদণ্ড ঠিক কৰি অভীক্ষাক অধিক কার্যক্ষম, সুসংহত আৰু মূল্যায়নযোগ্য কৰি তোলে।
৫। অভীক্ষাৰ "Try-out"
বা
পৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
অভীক্ষাৰ
"Try-out" মানে হ'ল প্রশ্নপদসমূহ প্রয়োগপূর্বক এটা
নির্দিষ্ট গোটৰ ওপৰত পৰীক্ষা চালি সেইবোৰৰ দুৰ্বলতা -সবলতা নির্ণয় কৰা। ই অভীক্ষা
মানসম্মত আৰু গ্রহণযোগ্য হোৱাত অত্যন্ত সহায়ক। Try-out ৰ উদ্দেশ্য হ'ল-প্রশ্নপদৰ জটিলতা, প্রভেদদর্শিতা ক্ষমতা, সময়োপযোগিতা, ভাষাৰ স্পষ্টতা আৰু নির্দেশনাৰ
সঠিকতা পৰীক্ষা কৰা।
এই পর্যায়ত অভীক্ষা সাময়িকভাবে কিছু ছাত্ৰৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰি চোৱা হয়। যদি
প্রশ্ন অত্যাধিক কঠিন বা খুব সহজ হয়,
তেন্তে
সেই প্রশ্ন সংশোধন বা বাদ দিয়া হয়। অনুরূপভাবে বহু অর্থবোধক, বিভ্রান্তিকৰ বা দ্ব্যর্থবোধক
প্রশ্নও সংশোধিত হয়। Try-out
ৰ
পৰা সংগৃহীত ডাটা বিশ্লেষণ কৰি মানাংক ব্যৱস্থা উন্নত কৰা হয়।
ইয়াৰ দ্বাৰা অভীক্ষাৰ বৈধতা (validity)
আৰু
নিৰ্ভৰযোগ্যতা (reliability)
সঠিকভাৱে
মূল্যায়ন কৰা যায়। Try-out
নকৰিলে
অভীক্ষাত ভুল, ভাষাগত অস্পষ্টতা, সময় সীমাবদ্ধতা, মানাংকৰ অযৌক্তিকতা আদি বহুলভাৱে
দেখা যায়।
সেয়েহে Try-out অভীক্ষাক বৈজ্ঞানিক, সুসংহত আৰু বাস্তৱিক কৰি তোলাৰ এক
অত্যন্ত আৱশ্যিক ধাপ।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ গঠন সম্পর্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
শৈক্ষিক
কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ গঠন এটা বৈজ্ঞানিক,
ধীৰ-স্থিৰ
আৰু বহু ধাপীয় প্ৰক্ৰিয়াৰ ফল। এইধৰণৰ অভীক্ষা গঠনত শিক্ষক, অভীক্ষাবিজ্ঞানী, পাঠ্যক্রম-বিশেষজ্ঞ আৰু পৰিমাপক
সকলো মিলি এটা সুসংগত পৰিকল্পনা তৈয়াৰ কৰে। কৃতিত্ব অভীক্ষা মূলতঃ শিক্ষাৰ ফলাফল
পৰীক্ষা কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয় আৰু কিমান দূৰলৈ শিক্ষার্থীসকল শৈক্ষিক লক্ষ্য অৰ্জন
কৰিব পাৰিল, সেইটো পৰিমাপ কৰাৰ
উদ্দেশ্যে এই অভীক্ষা গঠন কৰা হয়। সেইকাৰণে অভীক্ষা গঠনক এটা কৌশলগত আৰু বৈজ্ঞানিক
পদক্ষেপৰ সমষ্টি বুলি বৰ্ণনা কৰা যায়। বিষয়,
স্তৰ, বয়স-গোষ্ঠী, উদ্দেশ্য আৰু পাঠ্যবস্তুৰ প্ৰকাৰ
অনুসৰি অভীক্ষাৰ গঠন ভিন্ন হয়,
কিন্তু
অভীক্ষা গঠনৰ মৌলিক নীতি সকলো ক্ষেত্ৰতে একে থাকে। এই নীতিসমূহক ব্যাখ্যা কৰি
অভীক্ষা গঠনৰ পূৰ্ণ ৰূপ তলত আলোচনা কৰা হ'ল।
এটি কৃতিত্ব অভীক্ষা গঠনৰ প্ৰথম আৰু সবাতোকৈ মৌলিক ধাপ হ'ল অভীক্ষাৰ উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ।
উদ্দেশ্য স্থিৰ নোহোৱাকে ধৰি কোনো অভীক্ষাই সঠিক দিশ নাপায়, কিয়নো উদ্দেশ্যই কি পৰিমাপ কৰিব
লাগিব আৰু কেনে ধৰণৰ প্ৰশ্ন তৈয়াৰ কৰিব লাগিব সেই বিষয়সমূহ স্পষ্ট কৰি দিয়ে।
উদাহৰণস্বৰূপে, বিজ্ঞানৰ অভীক্ষাত
শিক্ষার্থী বৈজ্ঞানিক নীতি বুজিছে নে,
গণিতৰ
অভীক্ষাত সমস্যা সমাধানৰ দক্ষতা কিমান দূৰ উন্নত, ভাষাৰ অভীক্ষাত পঠন-উপলব্ধি বা ৰচনাশৈলী কিমান দৃঢ়-এই সকলো
উদ্দেশ্য আগতেই নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে। উদ্দেশ্য পৰিষ্কাৰ হ'লে অভীক্ষা বস্তুনিষ্ঠ আৰু
লক্ষ্যকেন্দ্রিক হৈ উঠে।
উদ্দেশ্য স্থিৰ হোৱাৰ পিছত পৰৱৰ্তী ধাপ হৈছে পাঠ্যবস্তু বাছনি। পাঠ্যবস্তু
বাছনি মূলতঃ পাঠ্যসূচীৰ ভিত্তিতেই কৰা হয় আৰু কোন অধ্যায় বা কোন শিক্ষণ-লক্ষ্য
অভীক্ষাত অন্তর্ভুক্ত হ'ব সেই সিদ্ধান্ত লোৱা
হয়। পাঠ্যবস্তু বাছনি ন্যায্য,
সমানুভূতিপূর্ণ
আৰু সম্পূর্ণ হ'ব লাগিব; কোনো অধ্যায়ে অধিক গুৰুত্ব পাই
অন্য অংশ উপেক্ষিত হ'লে অভীক্ষাই বৈধতা হেৰুৱাই পেলায়। এই
ধাপত শিক্ষকসকলে পাঠ্যসূচীৰ বুনিয়াদ অধ্যয়ন কৰি বিষয়বস্তুক শিক্ষনীয় উপাদান, দক্ষতা, জ্ঞানস্তৰ ইত্যাদিৰ ভিত্তিত গঢ়ি
তোলে। ইয়াৰ ফলত অভীক্ষাৰ অন্তর্ভুক্ত অংশসমূহ শিক্ষাৰ প্ৰকৃত লক্ষ্যৰ সৈতে
সঙ্গতিপূর্ণ হয়।
ইয়াৰ পিছত অভীক্ষা-ছক বা ব্লুপ্রিন্ট তৈয়াৰ কৰা হয়, যাক অভীক্ষাৰ কঙ্কাল বুলি কোৱা
যায়। অভীক্ষা-ছকত কোন ধৰণৰ প্ৰশ্ন কিমান হ'ব, কোন অধ্যায়ৰ গুৰুত্ব কিমান, কোন জ্ঞানস্তৰত (জ্ঞান, বোধ, প্রয়োগ,
বিশ্লেষণ)
কিমান নম্বৰ বণ্টন হ'ব এইবোৰ স্পষ্টভাবে
উল্লেখ থাকে। ব্লুপ্রিন্ট অভীক্ষাক লক্ষ্যভিত্তিক আৰু সমতা-ভিত্তিক কৰাৰ বাবে
অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ। যদি ক্লপ্রিন্ট নাথাকে, তেন্তে অভীক্ষাত কোনোটো অধ্যায় অধিক আৰু কোনোখন কম পৰিমাণে
থাকিব পাৰে। সেয়ে বৈজ্ঞানিক অভীক্ষা গঠনত ব্লুপ্রিন্টক বাধ্যতামূলক ধাপ বুলি গণ্য
কৰা হয়।
পিছত আহে প্রশ্ন তৈয়াৰ। প্রশ্ন তৈয়াৰ কৰোঁতে অভীক্ষাবিজ্ঞানৰ নিয়ম-কানুন, ভাষাগত স্পষ্টতা, বস্তুনিষ্ঠতা, শিক্ষার্থীৰ বয়স আৰু মানসিক স্তৰ
সকলো বিবেচনা কৰা হয়। প্রশ্নবোৰ সুস্পষ্ট,
দ্ব্যর্থহীন
আৰু উদ্দেশ্য-পূৰণক্ষম হ'ব লাগিব। এই ধাপত
বিভিন্ন ধৰণৰ প্রশ্ন-বহুনির্বাচনী,
সংক্ষিপ্ত
উত্তৰধাৰা, বর্ণনামূলক, মিলোৱা ধৰণ, সঠিকঙ্গভুল চিহ্নিতকৰণ, খালী ঠাই পূৰণ, মানচিত্র বা ডায়াগ্রাম-ভিত্তিক
প্রশ্ন-সম্ভব হলে সুষমভাবে অন্তর্ভুক্ত কৰা হয় যাতে জ্ঞান, বোধ, প্রয়োগ,
বিশ্লেষণ
সকলো স্তৰৰ মূল্যায়ন সম্ভৱ হয়। প্রশ্ন তৈয়াৰ কৰোঁতে সবচেয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় হ'ল পক্ষপাতমুক্ততা। কোনো প্রশ্নই
কোনো শিক্ষার্থীর প্রতি অন্যায্য সুবিধা বা অসুবিধা সৃষ্টি নকৰে সেইটো নিশ্চিত
কৰাৰ দায়িত্ব অভীক্ষা-প্রস্তুতকাৰীৰ।
এই ধাপত প্রশ্ন প্রণয়ন সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত প্রশ্নবোৰ বিশ্লেষণ তথা আলোচনা সভাৰ
মাধ্যমে পর্যালোচনা কৰা হয়। অভিজ্ঞ শিক্ষক,
বিশেষজ্ঞ
আৰু পৰিমাপকসকলে প্রশ্নবোৰৰ ভাষা,
কঠিনতাৰ
মান, প্রাসংগিকতা আৰু
বস্তুনিষ্ঠতা মূল্যায়ন কৰে। যি প্রশ্ন অস্পষ্ট, অত্যধিক কঠিন বা পাঠ্যসূচীৰ লক্ষ্যৰ সৈতে অসঙ্গত সেইবোৰ বাদ
দিয়া হয়। এই পর্যালোচনা ধাপটোক item
screening বা item review বুলিও কোৱা হয়।
প্রশ্নবোৰ সম্পাদনা কৰি চূড়ান্ত ৰূপ দিয়াৰ পিছত অভীক্ষাৰ পাইলট টেষ্ট কৰা হয়।
পাইলট টেষ্টৰ লক্ষ্য হ'ল প্ৰশ্নবোৰ বাস্তৱ
পৰিস্থিতিত কিদৰে কাৰ্য্য কৰে সেইটো দেখা। প্রশ্নবোৰ অত্যন্ত সহজ নে, অত্যন্ত কঠিন নে, সময় পর্যাপ্ত নে, ভাষা বোধগম্য নে-এইবোৰ মূল্যায়নৰ
বাবে পাইলট টেষ্ট এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাপ। এই ধাপৰ ডাটা বিশ্লেষণ কৰি যি আইটেম
অনুপযুক্ত সেইবোৰ বাদ দিয়া হয় আৰু যি প্রশ্ন উপযুক্ত সেইবোৰ অভীক্ষাৰ চূড়ান্ত
সংস্কৰণত অন্তর্ভুক্ত কৰা হয়।
ইয়াৰ পিছত আউটলাইন,
নিৰ্দেশনা
আৰু নম্বৰৰ ধাৰণা তৈয়াৰ কৰা হয়। শিক্ষার্থীসকলক কোনো প্রশ্ন কেনেদৰে উত্তৰ দিব
লাগিব, কিমান নম্বৰ কোন
প্রশ্নত, সময়সীমা কিমান-এইবোৰ
স্পষ্টভাবে দিয়া হয়। একেধৰণে পৰীক্ষক বা মূল্যায়নকাৰীৰ বাবে marking scheme বা scoring key তৈয়াৰ কৰা হয় যাতে নম্বৰ প্ৰদান
বস্তুনিষ্ঠ হয়। বর্ণনামূলক উত্তৰৰ ক্ষেত্ৰত model
answer দিয়া
হয় যাতে ভিন্ন পৰীক্ষকে মূল্যায়ন কৰিলে নম্বৰত বৈষম্য নাথাকে।
এই সকলো ধাপ সম্পন্ন হোৱাৰ পিছত চূড়ান্ত অভীক্ষা প্রস্তুত হয়। এই অভীক্ষাই
শিক্ষার্থীৰ অধ্যয়নস্তৰ,
জ্ঞানদক্ষতা, মননশীলতা আৰু বৌদ্ধিক বিকাশ পৰিমাপ
কৰিবলৈ সহায় কৰে। বৈজ্ঞানিক ভিত্তিত গঠিত অভীক্ষা বৈধ, নির্ভবযোগ্য আৰু বস্তুনিষ্ঠ হয়।
অভীক্ষা গঠন প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত শিক্ষাৰ মান নিৰ্ভৰ কৰে, সেয়ে এই প্রক্রিয়াক শৈক্ষিক
মূল্যায়নৰ হৃৎপিণ্ড বুলি ক'ব পাৰি।
২। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ বিস্তৃতভাবে বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
শৈক্ষিক
কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ সেই অভীক্ষাৰ গুণগত দিশক নিৰ্ধাৰিত কৰে। এই
বৈশিষ্ট্যসমূহেই কৃতিত্ব অভীক্ষাক অন্য অভীক্ষাবোৰৰ পৰা পৃথক, লক্ষ্যভিত্তিক আৰু পাঠ্যক্ৰমমুখী
কৰি তোলে। প্রথম বৈশিষ্ট্য হৈছে এই অভীক্ষা পাঠ্যক্রমভিত্তিক। অর্থাৎ, কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ সকলো প্রশ্ন বা
দিশ পাঠ্যসূচীত উল্লেখিত শিক্ষাগত লক্ষ্যসমূহৰ সৈতে সঙ্গতি ৰাখি প্রস্তুত কৰা হয়।
শিকন লক্ষ্য পূৰণ হৈছে নে নাই সেইটো পৰিমাপ কৰাই ইয়াৰ মুখ্য লক্ষ্য। সেইবাবে
পাঠ্যসূচীৰ চাহিদা, শিক্ষাদান কৌশল আৰু
ক্রমবিন্যাস অনুসৰি অভীক্ষা গঠন কৰা হয়।
দ্বিতীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে— এই অভীক্ষাৰ ফলাফল বস্তুনিষ্ঠ আৰু মানদণ্ডভিত্তিক
হোৱাৰ চেষ্টা কৰা হয়। ব্যক্তিগত পক্ষপাতবোধ,
অস্পষ্টতা
বা অযাচিত অনুমান কমোৱাৰ বাবে পৰীক্ষা প্রশ্ন, উত্তৰ প্ৰকাৰ,
মূল্যায়ন-কাঠামো
আদি দিশসমূহ বৈজ্ঞানিক ধৰা-ধৰণীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা হয়। বস্তুনিষ্ঠ
প্রশ্ন, স্ক'বিং কি, উত্তৰ সঠিক ভুলব স্পষ্টতা আদি এই
দিশৰ অংশ। ইয়াৰ ফলত পৰীক্ষাৰ গুণগত মান উন্নত হয় আৰু ফলাফল বিশ্বাসযোগ্য হয়।
তৃতীয় বৈশিষ্ট্য হৈছে— নিৰ্ভৰযোগ্যতা। অর্থাৎ, অভীক্ষাৰ ফলাফল পর্যায়ভেদে পুনৰাবৃত্তি ঘটিলেও প্রায় একেই
ধৰণৰ ফলাফল আহিব লাগে। অৱস্থা,
স্থান, সময় বা পৰীক্ষার্থী ভিন্ন হ'লে ফলাফল অতি বেলেগ নোহোৱাই
নিৰ্ভৰযোগ্যতাৰ মূল সূত্র। ভাল কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ একেটা পৰীক্ষা বহু গোটত দিয়াৰ
পিছতো ধাৰাবাহিকভাৱে সঠিক ফলাফল দাঙি ধৰিব লাগে।
চতুর্থ বৈশিষ্ট্য হৈছে— বৈধতা। বৈধতা মানে অভীক্ষাই কি পৰিমাপ কৰিবলৈ প্ৰস্তুত
কৰা হৈছে আৰু কি সঁচাকৈয়েই মাপ কৰিছে সেইটো একে নে নাই। উদাহৰণস্বৰূপে, গণিতৰ। কৃতিত্ব অভীক্ষাই যদি
ভাষাগত জটিলতাৰে পৰিপূৰ্ণ হয়,
তেন্তে
সেই অভীক্ষাই গণিতৰ দখল পৰিমাপ কৰিব নোৱাৰে। সেইবাবে বৈধতা শিক্ষাগত অভীক্ষাৰ
মুখ্য মানদণ্ড।
পঞ্চম বৈশিষ্ট্য হৈছে— প্ৰশ্নৰ বাচনি পদ্ধতি। কৃতিত্ব অভীক্ষাত সাধাৰণতে
তিনিধৰণৰ প্রশ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয় বচনাধৰ্মী,
চমু
উত্তৰ আৰু বস্তুনিষ্ঠ প্রশ্ন। এই তিনিধৰণৰ সমন্বয়তেই অভীক্ষাক গুণগতভাৱে সম্পূর্ণ
কৰে। বচনাধর্মী প্রশ্নে ব্যাখ্যা-দক্ষতা পৰিমাপ কৰে, চমু উত্তৰে বোধ আৰু স্মাৰণ শক্তিৰ মূল্যায়ন কৰে, বস্তুনিষ্ঠ প্রশ্নই বৈজ্ঞানিক আৰু
বস্তুনিষ্ঠভাৱে জ্ঞান পৰিমাপ কৰে।
ষষ্ঠ বৈশিষ্ট্য হৈছে— মাপকাঠীৰ স্পষ্টতা। সকলো প্রশ্নৰ পৃথক মার্কিং তালিকা
থাকে, যাৰ জৰিয়তে উত্তৰ
মূল্যায়নত সমতা, ন্যায় আৰু
বস্তুনিষ্ঠতা নিশ্চিত হয়।
এই সকলো বৈশিষ্ট্য মিলি শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাক বৈজ্ঞানিক, লক্ষাভিত্তিক আৰু ফলপ্রসূ মূল্যায়ন
প্রক্রিয়া হিচাপে গঠন কৰে।
৩। কৃতিত্ব অভীক্ষা আৰু বুদ্ধি অভীক্ষাৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
কৃতিত্ব
অভীক্ষা আৰু বুদ্ধি অভীক্ষা দুয়োটা মানসিক মূল্যায়নৰ অংশ হলেও দুয়োটাৰ উদ্দেশ্য, দিশ, ক্ষেত্র আৰু ফলাফল সম্পূর্ণ পৃথক। কৃতিত্ব অভীক্ষাই
শিক্ষার্থীৰ অর্জিত জ্ঞান দক্ষতা পরিমাপ কৰে,
যাৰ
উৎস হয় বিদ্যালয়ৰ পাঠদান-শিকন অভিজ্ঞতা। অর্থাৎ, কৃতিত্ব অভীক্ষাই চায়-শিক্ষার্থীয়ে কি শিকিছে। আনহাতে, বুদ্ধি অভীক্ষাই পৰিমাপ কৰে
ব্যক্তিৰ জন্মগত মানসিক ক্ষমতা যেনে- যুক্তিবোধ, সমস্যা সমাধান,
স্মৰণ, তর্কশক্তি, বৌদ্ধিক সম্ভাৱনা। অর্থাৎ বুদ্ধি
অভীক্ষাই চায়-শিক্ষার্থীয়ে কি শিকিব
পাৰে।
কৃতিত্ব অভীক্ষা পাঠ্যসূচীভিত্তিক,
লক্ষ্যভিত্তিক
আৰু শিক্ষাগত উন্নয়ন নিৰ্ভৰ। বৃদ্ধি অভীক্ষা পাঠ্যসূচীৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, ই বিষয়বস্তু মুক্ত আৰু
ধাৰণাগত-চিন্তাশক্তি ভিত্তিক। কৃতিত্ব অভীক্ষাত লিখিত, মৌখিক, ব্যৱহাৰিক আদি ধৰণৰ প্ৰশ্ন দেখা
যায়। বৃদ্ধি অভীক্ষা সাধাৰণতে বস্তুনিষ্ঠ আৰু ব্যাপক মানদণ্ডভিত্তিক।
ফলাফলৰ ক্ষেত্ৰতো দুয়োভাগৰ বিশেষ ভিন্নতা আছে। কৃতিত্ব অভীক্ষার ফলাফল
ছাত্র-ছাত্রীৰ শৈক্ষিক পৰ্য্যায়ী বিকাশ পরিমাপক, যিমান বৃদ্ধি অভীক্ষার স্ক'ব বৌদ্ধিক সম্ভাবনা মাপকৰি ভবিষ্যৎ শিকনক অনুমান কৰিবলৈ
সহায় কবে। কৃতিত্ব অভীক্ষা শিক্ষাদান-পদ্ধতি মূল্যায়নত সহায়ক, কিন্তু বন্ধি অভীক্ষা ব্যবহৃত হয় guidance, aptitude testing, carcer
planning আদি
ক্ষেত্রত।
এইদৰে তুলনামূলক আলোচনাই দেখুৱাই যে দুয়ো অভীক্ষাই মানসিক মূল্যায়নৰ মূল অঙ্গ
যদিও উদ্দেশ্য, ভূমিকা আৰু প্রয়োগত
গভীৰভাৱে পৃথক আৰু পৰস্পৰ-সম্পূৰক।
৪। শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষা কি?
ইয়াৰ
উদ্দেশ্য, স্বভাৰ্থ, প্রয়োজনীয়তা আৰু শিক্ষাক্ষেত্ৰত
ইয়াৰ ভূমিকা বিশ্লেষণ কৰক।
উত্তৰঃ
শিক্ষা
হৈছে আটাইতকৈ সুসংগঠিত আৰু উদ্দেশ্যমূলক সামাজিক প্রক্রিয়া, য'ত ছাত্র-ছাত্রীসকলৰ জ্ঞান, দক্ষতা,
মনোভাব
আৰু আচৰণ বিকাশিত হয়। এই বিকাশ কি পর্যায়ত সফল হ'ল,
কিমান
অগ্রগতি সাধন হ'ল, কিছুমান লক্ষ্য সম্পূর্ণ হ'ল নে নাই-ইয়াব ন্যায্য মূল্যায়ন
কৰাৰ বাবে যি সংগঠিত পৰিমাপণ প্ৰণালী ব্যৱহাৰ কৰা হয় তাকেই সাধাৰণতে শৈক্ষিক
কৃতিত্ব অভীক্ষা বুলি কোৱা হয়। কৃতিত্ব অভীক্ষা হৈছে শিক্ষাক্ষেত্ৰৰ এটা মৌলিক
যন্ত্র, যাৰ জৰিয়তে
শিক্ষণ-শিকণ প্ৰক্ৰিয়াৰ কাৰ্যকাৰিতা পৰিমাপ কৰা হয়। ছাত্র-ছাত্রীসকল কোন বিষয়ত
আগবাঢ়িছে, কোন ক্ষেত্ৰত পিছ
পৰিছে, শিক্ষণ-পদ্ধতি
কেনেকুৱা প্ৰভাৱ পেলাইছে,
আৰু
শিক্ষা লক্ষ্যসমূহ বাস্তৱত কিমান সফল হৈছে-এইসকল দিশ কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ দ্বাৰাই
প্রকাশ পায়।
শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ উদ্দেশ্য বহুমুখী। প্রথমতে ই ছাত্ৰৰ জ্ঞান পৰিমাপ
কৰে, অৰ্থাৎ তেওঁ শিক্ষিত
বিষয়বস্তু কিমান বুজিলে,
সংহতি
কৰিলে আৰু প্ৰয়োগ কৰিব পৰা ক্ষমতা বিকাশ কৰিলে নে নাই। দ্বিতীয়তে, ই শিক্ষকক সহায় কৰে নিজৰ
শিক্ষণ-পদ্ধতি পুনৰ মূল্যায়ন কৰিবলৈ,
কিয়নো
অভীক্ষাৰ ফলাফল শিক্ষক-শিক্ষণ কার্যকাৰিতাৰ প্ৰতিফলন স্বৰূপ। তৃতীয়তে কৃতিত্ব
অভীক্ষা শিক্ষা নীতি, পাঠ্যসূচী আদি
পৰিমাৰ্জনৰ বাবে বৈজ্ঞানিক তথ্য যোগান ধৰে। তাৰ উপৰিও ই ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ
আত্মচেতনা বৃদ্ধি কৰে, কিয়নো অভীক্ষাৰ ফলাফল
তেওঁলোকক নিজৰ সবলতা-দুর্বলতা জানিবলৈ সহায় কৰে।
কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ স্বভার্থ মূলত বৈজ্ঞানিক। ই বস্তুনিষ্ঠতা, নিৰ্ভৰযোগ্যতা আৰু বৈধতা ধৰি
আগবাঢ়ে। যিকোনো ভাল কৃতিত্ব অভীক্ষা সঠিক বিষয় খোজে, নম্বৰ দান পদ্ধতি স্পষ্ট থাকে, আৰু অভীক্ষাৰ ফলাফল যিকোনো
ব্যক্তিয়ে একে মানদণ্ডত মূল্যায়ন কৰিব পাৰে। বস্তুনিষ্ঠনিৰ্ভৰযোগ্য অভীক্ষাই
ছাত্র-ছাত্রীসকলৰ প্ৰকৃত কৃতিত্ব বিচাৰ কৰে।
শিক্ষাক্ষেত্রত কৃতিত্ব অভীক্ষাৰ প্রয়োজনীয়তা অত্যন্ত গভীৰ। শিক্ষা হ'ল পৰিকল্পিত প্রক্রিয়া, আৰু এই প্রক্ৰিয়াৰ সফলতা মূল্যায়নৰ
বাবে কোনো পৰিমাপক নথকা মানে অন্ধকাৰত পথ চলাৰ দৰেই। পাঠ্যসূচী কিমান প্রাসংগিক, পদ্ধতি কিমান সফল, শিক্ষকে কিমান কার্যকৰীভাবে জ্ঞান
প্রদান কৰিলে-এইসকল দিশ বিচাৰ কৰাৰ অতি বিশ্বাসযোগ্য উপায় হৈছে কৃতিত্ব অভীক্ষা।
এই অভীক্ষাই পুৰণি ভুল চিহ্নিত হয় আৰু নতুন ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ পথ মুকলি হয়।
ছাত্র-ছাত্রী থকা শ্রেণীত পৰাই তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত অগ্রগতি জানিবলৈ অভীক্ষা অতি
জৰুৰী।
এইদৰে শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষা শিক্ষা প্ৰক্ৰিয়াৰ উন্নয়ন, পৰিকল্পনা, শিক্ষণপদ্ধতি, পাঠ্যসূচী আৰু ব্যক্তি— অগ্রগতিৰ
এক বৈজ্ঞানিক আভ্যন্তৰীণ শক্তি। শিক্ষাৰ সম্পূৰ্ণতা নিশ্চিত কৰিবলৈ এই অভীক্ষা
অত্যাৱশ্যক।
৫। কৃতিত্ব অভীক্ষা শিক্ষণ-শিকন প্রক্রিয়া উন্নত কৰাত কেনেকৈ সহায়ক হয়? বর্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
কৃতিত্ব
অভীক্ষা শিকণ-শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ এক অভিন্ন অংগ। ই শিক্ষণ-প্রণালীৰ কাৰ্যকাৰিতা
জানিবলৈ সকলোতকৈ গুৰুত্বপূর্ণ মাধ্যম। প্রথমতে অভীক্ষাৰ ফলাফল শিক্ষকক দেখুৱাই
দিয়ে যে কোন বিষয় বা অধ্যায়ত ছাত্র-ছাত্রীসকল পিছ পৰিছে, কোন অংশত সফল হৈছে, কোন দক্ষতা উন্নয়ন কৰিব লাগিব।
গতিকে শিক্ষক ভাগলোৱাৰ পদ্ধতি সলনি কৰে,
কাষত
কাষত পুনঃশিক্ষণ (remedial
teaching) ব্যৱস্থা
গ্রহণ কৰে।
দ্বিতীয়তে অভীক্ষাই শিক্ষকৰ আত্ম-মূল্যায়ন ঘটায়। শিক্ষকে নিজৰ ব্যাখ্যা, উদাহৰণ, প্রশ্নোত্তৰ পদ্ধতি আদি পুনৰ
পৰ্যালোচনা কৰে। যদি সম্পূর্ণ শ্ৰেণীৰ ফলাফল নিম্ন, তেন্তে বিষয়-বস্তু বুজাবলৈ নতুন কৌশল বিচাৰিবলৈ শিক্ষক
প্ৰেৰণা পায়।
ছাত্র-ছাত্রীসকলৰ ক্ষেত্ৰতো অভীক্ষা অত্যন্ত উপকাৰী। তেওঁলোক নিজৰ শক্তি আৰু
দুর্বলতা জানিবলৈ সক্ষম হয়। ভুল সংশোধন কৰিবলৈ সুযোগ পায়। পাঠ অধ্যয়ন, সময়-ব্যবস্থাপনা, লিখন-কৌশল, প্রশ্নোত্তৰ কৌশল আদি উন্নত হয়।
পাঠ্যসূচী আৰু শিক্ষণ সামগ্ৰীৰ মূল্যায়নতো কৃতিত্ব অভীক্ষা এক গুৰুত্বপূর্ণ
উৎস। কিছুমান প্রশ্নত ছাত্রসকল নিয়মিত ভুল কৰিলে বুজিব পাৰি যে পাঠ্যসূচী
অসম্পূর্ণ বা বুজিবলৈ অধিক সময়ৰ প্ৰয়োজন। নীতিনির্ধাৰকসকলে এই তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি
কৰি নতুন পাঠ্যসূচী সংশোধন কৰে।
সামগ্রিকভাৱে, শিক্ষণ-শিকন প্রক্রিয়া, শিক্ষক, ছাত্র-ছাত্রী, পাঠ্যসূচী আৰু শিক্ষণ পদ্ধতি
সমন্বিতভাৱে উন্নত কৰিবলৈ শৈক্ষিক কৃতিত্ব অভীক্ষাই এটা দিশা-বান্ধনী শক্তি হিচাপে
কাম কৰে। অভীক্ষা নোহোৱাকৈ শিক্ষা আন্ধাৰ পথত চলিব। গতিকে কৃতিত্ব অভীক্ষাই
শিক্ষাৰ গুণগত মান সুদৃঢ় কৰি তোলে।
