Chapter 4
সমাজীকৰণ আৰু বিদ্যালয়,
পৰিয়াল
আৰু সমাজত লিংগ বৈষম্য
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। সমাজীকৰণ কি?
উত্তৰঃ সমাজীকৰণ হৈছে মানুহে সমাজৰ মান, মূল্যবোধ আৰু ভূমিকা শিকাৰ
প্রক্রিয়া।
২। পিতৃপ্রধান পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ
বিখ্যাত
সমাজতত্ববিদ চিলভিয়া বালবি (Sylvia
Walby)ৰ
মতে, "পিতৃপ্রধান পদ্ধতি
হৈছে এক সামাজিক গঠন আৰু অনুশীলন পদ্ধতি,
য'ত পুৰুষে নাৰীক দমন কৰে, শোষণ কৰে আৰু অত্যাচাৰ কৰে।”
৩। সমাজত লিংগ বৈষম্য কি?
উত্তৰঃ সমাজৰ গঠনত পুৰুষক অগ্রাধিকাৰ দিয়ে
স্ত্রীক অধঃস্তন বা অধীন বুলি ধৰাই হৈছে লিংগ বৈষম্য।
৪। শিক্ষাত লিংগ বৈষম্য কি?
উত্তৰঃ
ছোৱালীক
কম সুযোগ, কম অনুপ্ৰেৰণা বা
সম্পদ প্রদান কৰাই শিক্ষাগত লিংগ বৈষম্য।
৫। মজুৰি বা বেতনত বৈষম্য কি?
উত্তৰঃ পুৰুষ-স্ত্রীয়ে একে কাম কৰিলেও
দৰমহাৰ ক্ষেত্ৰত থকা ভিন্নতা তথা বেতনত বৈষম্য।
৬। কন্যাভ্রূণ নাশ কি?
উত্তৰঃ ছোৱালী ভ্রূণক জন্মৰ আগতেই গর্ভপাত
কৰাক কন্যাভ্রূণ নাশ বোলা হয়।
৭। শিশু নিপীড়ন মানে কি?
উত্তৰঃ শিশুৰ শাৰীৰিক, মানসিক বা যৌন শোষণক শিশু নি পীড়ন
কোৱা হয়।
৮। সিদ্ধান্ত-গ্রহণত লিংগ বৈষম্য কি?
উত্তৰঃ
পৰিয়ালৰ
গুৰুত্বপূৰ্ণ সিদ্ধান্তসমূহ পুৰুষেই ল'ব লাগে বুলি কৰা
ধাৰণাই বৈষম্য।
৯। পত্নী নির্যাতন মানে কি?
উত্তৰঃ স্বামী বা স্বামীৰ পৰিয়ালে স্ত্রীক
অত্যাচাৰ কৰাকে পত্নী নির্যাতন বোলা হয়।
১০। সমাজত লিংগ পক্ষপাতৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ পেট্রিআর্কি বা পুৰুষ-প্রাধান্য
সমাজব্যবস্থা লিংগ পক্ষপাতৰ মূল কাৰণ।
১১। লিংগ সমতা নিৰ্মাণৰ মূল উপায় কি?
উত্তৰঃ
শিক্ষা, সচেতনতা আৰু পক্ষপাতহীন
সামাজিকীকৰণেই লিংগ সমতা গঢ়ি তোলে।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। লিংগ আৰু অসমতা (Gender
and Inequality) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ
লিংগগত
অসমতাৰ উৎপত্তি হয় অতিৰিক্ত কামৰ বোজাৰ পৰা,
যিবোৰ
মহিলাই পৰম্পৰাগতভাৱে মানি চলিব লগা হৈছে। এইধৰণৰ কাৰ্যই মহিলাৰ দৈনন্দিন জীৱন আৰু
কৰ্মক্ষেত্ৰত প্রভাৱ পেলাইছে। অর্থনৈতিক ক্ষেত্রত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণৰ সংখ্যা বৃদ্ধি
হ'লেও মহিলাৰ ঘৰুৱা
দায়িত্বৰ অনুপাত হ্রাস হোৱা নাই। বাহিৰৰ কাম কৰি অহাৰ পিছত মহিলাই ঘৰুৱা কাম
কৰিবলৈ আমনি পায়। নগৰ আৰু গ্ৰাম্য দুয়োপ্ৰকাৰৰ অঞ্চলত অতিৰিক্ত ধন উপাৰ্জন কৰিবলৈ
লোৱাৰ ফলত মহিলাৰ কামৰ বোজা বৃদ্ধি পায়। ইন্ধন আৰু খৰিৰ যোগাৰ কৰা হ'ল গ্রাম্য অঞ্চলৰ মহিলাৰ এক গুৰুতৰ
সমস্যা। যিবোৰ পৰিয়ালে ঘৰুৱা খৰচ বহন কৰিব পাৰে তেনে পৰিয়ালত কামৰ বোজা দুখীয়া
মহিলাৰ ওপৰত জাপি দিয়া হয়। তেনে মহিলাই অর্থনৈতিক ক্ষেত্রত অৱদান আগবঢ়ালেও নিজৰ
ঘৰুৱা কামৰ পৰা হাত সাৰিব নোৱাৰে। পুৰুষে ঘৰুৱা কাম কৰা কথাটোক এতিয়াও সমাজে মানি
লোৱা নাই।
২। বিভিন্ন মনোবিদ তথা শিক্ষাবিদৰ দৃষ্টিত বিদ্যালয়ত পৰিলক্ষিত হোৱা লিংগ
অসমতাসমূহ কি কি উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ
বিদ্যালয়ত
বিভিন্ন ক্ষেত্রত লিংগগত পক্ষপাতিত্ব লক্ষ্য কৰিব পাৰি। পাঠ্যপুথিত লিংগগত
পক্ষপাতিত্ব, শিক্ষকৰ ভংগী, শ্ৰেণীকোঠাৰ ভাৱ-বিনিময় আদি।
Bailey
(1992) ৰ মতে, "যেতিয়া বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ মাজৰ
পৰা বৰ্ণ, হিংসা আদিক অৱহেলা
কৰিবলৈ ল'ব তেতিয়া তেওঁলোকৰ
আচৰণৰ বিকাশ সাধন হ'ব।
American
Association of University women Report ৰ মতে, "ল'ৰা আৰু ছোৱালীলৈ স্পষ্ট বার্তা হ'ল ছোৱালী সন্মানৰ যোগ্য নহয় আৰু এই
আচৰণৰ বাবে ল'ৰাই ছোৱালীৰ ওপৰত
প্ৰভুত্ব বিস্তাৰ কৰে।
Marshal (1997) ৰ মতে, "শ্ৰেণীকোঠাবোৰ হ'ল সমাজৰ ক্ষুদ্ৰ প্ৰতিৰূপ, ইয়াৰ দ্বাৰা ক্ষমতা আৰু
দুৰ্বলতাসমূহ প্রতিফলিত হয়,
ইপ্রায়ে
সামাজিকীকৰণৰ আৰ্হিৰ অনুকৰণ কৰে,
যাৰ
দ্বাৰা শ্ৰেণীকোঠাত শিশুৰ লিংগৰ ভূমিকা প্রতিফলিত হয়।"
৩। ছোৱালীৰ ভ্রূণ (female
feoticide) আৰু কেঁচুৱা হত্যা (infanticide)
কিয়
কৰা হয়?
উত্তৰঃ ভ্রূণহত্যা মানে হ'ল মাতৃগৰ্ভৰ ভিতৰত ছোৱালী শিশুক
হত্যা কৰা। পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা যেতিয়া ছোৱালী শিশু বুলি গম পায় অভিভাৱকে তেতিয়া
গর্ভপাত কৰাই লয়। আকৌ কিছুমান সমাজত নানা কাৰণত জন্মৰ পিছতো ছোৱালী শিশুক হত্যা
কৰা হয়। ইয়াত তেওঁলোকে ছোৱালীক বোজা বুলি ভাবে। অধ্যয়ন অনুসৰি কোৱা হৈছিল যে
প্ৰতিখন ৰাজ্যত পুৰুষৰ অনুপাতে মহিলাৰ হাৰ 10
শতাংশ
হ'ব লাগিব। কিন্তু এই
হাৰ বছৰে বছৰে কম হৈ গৈ আছে। ছোৱালী শিশুৰ অৱহেলা আৰু পক্ষপাতিত্বই সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক ক্ষেত্রত
গুৰুতৰ প্রভাৱ পেলায়।
৪। পাঠ্যপুথি আৰু পাঠ্যক্রমত লিংগীয় পক্ষপাত কেনেকৈ দেখা যায় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
পাঠ্যপুথি
আৰু পাঠ্যক্ৰম শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল উপাদান,
কিন্তু
যেতিয়া এই দুয়োটাই লিংগীয় পক্ষপাতৰ আধাৰত গঠন হয় তেতিয়া ই শিক্ষার্থীসকলৰ মানসিকতা
আৰু সমাজদর্শনক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰে। পাঠ্যপুথিত সাধাৰণতে পুৰুষ চৰিত্ৰক সক্রিয়, উদ্যমী, সুদক্ষ আৰু সমস্যাৰ সমাধানকাৰী
ৰূপত চিত্ৰিত কৰা হয়। আনহাতে,
নাৰীক
গৃহকার্য, সন্তান পালন, শৃংগাৰ বা নীৰৱ ভুমিকাত উপস্থাপন
কৰা হয়। এনে পক্ষপাতী বৰ্ণনাই শিশুৰ মনত পুৰুষ-প্রাধান্য আৰু স্ত্রী-অধঃস্তনতাৰ
ধাৰণা জন্মায়। বহু পাঠ্যপুথিত বিজ্ঞান,
গণিত, উদ্যোগ বা চৰকাৰী সৈতে যুক্ত
উদাহৰণত পুৰুষক দিয়া হয় আৰু শিল্প,
নাচ, সংগীত বা গৃহ-সম্পর্কীয় বিষয়ত
ছোৱালীক দেখুওৱা হয় যাৰ পৰা ছাত্ৰ-ছাত্রী দুয়োই লিংগ-ভিত্তিক পেশাগত মানসিকতা গড়ে।
পাঠ্যক্রম নির্বাচনতো লিংগীয় পক্ষপাত প্রবলভাৱে দেখা যায়। ল'ৰা ছাত্ৰক বিজ্ঞান, প্রযুক্তি, গণিত, ক্রীড়া আদি বিষয় বাছনি কৰিবলৈ
প্ৰেৰণা দিয়া হয় আৰু ছোৱালীক গৃহবিজ্ঞান,
সাহিত্য
বা কলাত কেন্দ্ৰিত কৰা হয়। এনে ধাৰণাই উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰতে বৈষম্য সৃষ্টি কৰে য'ত ছোৱালীক তথাকথিত
"স্ত্রীজাতি উপযোগী” বিষয়লৈ ঠেলি দিয়া হয়। পাঠ্যগ্রন্থত ব্যৱহৃত ছবি, উদাহৰণ, ধাঁধা, কথোপকথনতো লিংগ পক্ষপাত সাৱলীলভাৱে
সন্নিবিষ্ট হয়। এই সকলোৱেই শেষত ছাত্র-ছাত্রী দুয়োৰে মানসিক গঠন আৰু আত্মবিশ্বাসৰ
ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়।
এইপৰ্য্যন্ত পাঠ্যপুথি আৰু পাঠ্যক্ৰম শিক্ষাৰ মৌলিক দিশ হলেও যদি এইবোৰ লিংগ
সমতাৰ ভিত্তিত পুনর্বিবেচনা নহয়,
তেন্তে
পুৰুষ-প্রাধান্য সমাজ আৰু নাৰী-অধঃস্তনতাক আগবঢ়াই লৈ যায়। সেয়ে লিংগ সংবেদনশীল
পাঠ্য সামগ্ৰী আৰু পৰিবৰ্তিত পাঠ্যক্রমই বৈষম্য হ্ৰাসৰ একমাত্র সমাধান।
৫। শিক্ষকৰ লিংগীয় পক্ষপাতে কেনেকৈ বিদ্যালয়ৰ লিংগ-অসমতা বঢ়াই তোলে বিশ্লেষণ
কৰা।
উত্তৰঃ
বিদ্যালয়
লিংগ-সমতা প্ৰচাৰৰ অন্যতম মুখ্য স্থান হ'লেও বহু সময়তে শিক্ষকে
অজানিতে লিংগীয় পক্ষপাতক এগৰাকী শিশু-মগজুত গাঁথি দিয়ে। শিক্ষকৰ নিজস্ব
সামাজিকীকৰণ, বিশ্বাস, সাংস্কৃতিক মানদণ্ড অথবা
অভ্যাসমূলক মনোভাৱৰ বাবে তেওঁলোকে ছাত্র-ছাত্রীক সমানভাৱে আচৰণ নকৰাৰ সম্ভাৱনা
থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, বিজ্ঞান বা গণিত বিষয়ত
ছাত্রক অধিক উৎসাহ দিয়া,
ক্রীড়া-ক্রিয়াকলাপত
ছোৱালীক চূড়ান্তভাৱে পিছলৈ ঠেলি দিয়া,
পাকঘৰত
ছাত্ৰক “নেতা” ৰূপত বাছনি কৰা আদি আচৰণে বিদ্যালয় পৰিৱেশত লিংগ-অসমতা গঢ়ি তোলে।
শিক্ষকে যদি ছোৱালীক শান্ত,
অনুগত, নৰম-স্বভাৱৰ বাবে প্রশংসা কৰে, কিন্তু ছাত্ৰৰ পৰা সাহস, সক্রিয়তা, যুক্তিবাদ বা প্রতিযোগিতা আশা কৰে, তেন্তে শিশুবয়সতেই দুয়ো লিংগৰ
মানসিক গঠন বেলেগ বেলেগ দিশলৈ ধাবিত হয়। ইয়াৰ ফলত ছোৱালী বালিকাই আত্মবিশ্বাস
হেৰুৱায়, ভয়-ভীতি, লাজ বা আত্ম-সংশয়ৰ দৰে আচৰণ গঢ়ি
তোলে।
পাঠ্যপুথি ব্যাখ্যায়ো শিক্ষকে যদি লিংগধাৰিত উদাহৰণ বেছিকৈ ব্যৱহাৰ কৰে, যেনে-"মায়ে বন্ধা-বঢ়া কৰে”, "দেউতাই উপার্জন কৰে”-এনেদৰে লিংগীয়
ধাৰণাৰূপ শিকি লয়। ছাত্রী-ছাত্ৰীৰ সৈতে ক্লাছৰ সময় বণ্টনত, গার্হস্থ্য কাৰ্যৰ দায়িত্ব বিতৰণত, দলগত কর্মত নেতৃত্ব-বণ্টনত যদি
শিক্ষকৰ আচৰণ পক্ষপাতমূলক হয়,
তেন্তে
বিদ্যালয়ৰ সম্পূৰ্ণ শিক্ষাগত জগতখনেই লিংগভিত্তিক বিভাজনত বেষ্টিত হৈ পৰে।
ইমানেই নহয়, শিক্ষকে শাৰীৰিক দণ্ড, কটাক্ষ বা উপহাসৰ জৰিয়তে যদি কোনো
লিংগৰ আচৰণৰ বিষয়ে কঠোৰ মন্তব্য কৰে,
তেন্তে
সেই শিশুৰ মনত গভীৰ মানসিক আঘাত সৃষ্টি হয়। এই আঘাতেই পৰৱৰ্তী সময়ত সমাজ, শিক্ষা, কর্মক্ষেত্র, পৰিয়াল আৰু ৰাজনীতিত লিংগ-অসমতাৰ
ভিত্তি স্থাপন কৰে।
সেয়ে বিদ্যালয়ৰ শিক্ষকে লিংগ-সমতা বিষয়ে প্রশিক্ষণ প্রাপ্ত হোৱা একান্ত
প্রয়োজন। শিক্ষকে অন্তর্নিহিত পক্ষপাত চিনাক্ত কৰি স্ব-সংশোধন কৰিলে, বিদ্যালয়েই লিংগ সমতা গঢ়াৰ মঞ্চ
হিচাপে পৰিবৰ্তিত হ'ব।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক লিংগ বৈষম্য বা পক্ষপাতিত্ব (Gender Bias) সম্পর্কে লিখা।
উত্তৰঃ
বৈষম্য
হ'ল কোনো বিষয়বস্তু, ব্যক্তি বা দল সম্পর্কে থকা
পক্ষপাতিত্ব। ই ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দুয়োটাই হ'ব পাৰে। যেতিয়া আমি কাৰোবাক ইতিবাচকভাৱে পক্ষপাতিত্ব কৰো, তেন্তে আমি তেওঁলোকে যি কৰে তাৰ
সমৰ্থন কৰো। আমাৰ চকুত তেওঁলোকৰ বিশেষ গুৰুত্ব থাকে। যদি আমি নেতিবাচকভাৱে
পক্ষপাতিত্ব কৰো তেতিয়া আমি সেই ব্যক্তিজন শুদ্ধ হ'লেও আমি তাত ভুল বিচাৰি থাকো।
ইয়াৰ কাৰণ হ'ল সমাজখনত বিভিন্ন
লিংগ, সামাজিক লিংগ, ধর্ম, জাতি, জনজাতিৰ সম্প্ৰদায়ৰ লোকে বসবাস কৰে
আৰু এজন ব্যক্তিয়ে বহুক্ষেত্ৰত পক্ষপাতিত্বৰ সন্মুখীন হ'বলগীয়া হয়।
সৰল অৰ্থত এটা লিংগই আন এটাৰ ওপৰত প্ৰভুত্ব বিস্তাৰ কৰাকেই লিংগ পক্ষপাতিত্ব
বুলি ক'ব পাৰি। আমাৰ সমাজত
ছোৱালী আৰু মহিলাই সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ সম্মুখীন হোৱা আমি দেখিবলৈ পোৱা যায়।
Cambridge
English Dictionary ৰ মতে, "ই হ'ল মহিলা আৰু পুৰুষৰ সৈতে কৰা আচৰণৰ
পাৰ্থক্য।”
Legal
dictionary ৰ মতে, "লিংগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি
কৰ্মচাৰী বা কৰ্মচাৰীৰ দলৰ সৈতে বৈষম্যমূলক আচৰণ কৰা।”
Free
Dictionary য়ে এনেদৰে ব্যাখ্যা কৰিলে পক্ষপাতিত্ব সামাজিক লিংগ বিশেষকৈ মহিলাৰ বিৰুদ্ধে
পক্ষপাতিত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
পুৰুষসকলক মহিলাতকৈ শ্রেষ্ঠ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। Macmillan Dictionary ৰ মতে, “পুৰুষ আৰু মহিলাক লিংগৰ বাবে
বৈষম্যমূলক আচৰণ কৰা হয়।
সামাজিক লিংগ বৈষম্যক এটা সামাজিক লিংগৰ আন এটা লিংগগৰ প্ৰতি থকা ঘৃণা হিচাপে
ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। ই চেতন বা অচেতন মনেৰে কৰিলেও ই নিশ্চিত হয়।
Longman
Dictionary ৰ মতে, “যেতিয়া পুৰুষ আৰু
মহিলাৰ সৈতে ভিন্ন ধৰণে আচৰণ কৰা হয়;
যিটো
অনুচিত হয়।"
সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব হ'ল— সমাজত চলি থকা
বিভিন্ন পক্ষপাতিত্বৰ মাজৰ এক উদাহৰণ। যিকোনো সামাজিক লিংগক আনটোতকৈ শ্রেষ্ঠ বুলি
বিশ্বাস কৰাকে সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব বুলি কোৱা হয়।
সাধাৰণতে এই ধাৰণাসমূহ ব্যক্তিৰ জীৱবৈজ্ঞানিক লিংগৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ
কৰা হয়। কেতিয়াবা আইনৰ ক্ষেত্ৰতো সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব দেখিবলৈ পোৱা যায়।
উদাহৰণ স্বৰূপে, ভাৰতত দুটা ভিন্ন
জাতিৰ বিবাহৰ পৰা জন্ম লোৱা শিশুৱে কেৱল পিতৃৰ উপাধিটোৱে ল'ব পাৰে।
সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব কেৱল মহিলাৰ ক্ষেত্ৰতেই সংঘটিত নহয়, ই পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰতো হ'ব পাৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে, বহু কৰ্মচাৰীক পিতৃত্বৰ বাবে ছুটী
প্রদান কৰা নহয় কাৰণ তেওঁলোকে ইয়াক অপ্রয়োজনীয় বুলি ভাবে। আকৌ বিবাহ-বিচ্ছেদৰ পিছত
পাঁচ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ দায়িত্ব মাতৃক প্রদান কৰা হয় কাৰণ তেওঁলোকে বিশ্বাস কৰে
মাতৃয়ে পুৰুষতকৈ ভালদৰে শিশুৰ যত্ন ল'ব পাৰে।
কেতিয়াবা দেখা যায় যে ব্যক্তিয়ে কিছুমান ক্ষেত্ৰত পক্ষপাতিত্বৰ সন্মুখীন হয়
কিন্তু আন ক্ষেত্ৰত তেওঁ সন্মান লাভ কৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে, এগৰাকী মহিলাই পক্ষপাতিত্বৰ
সম্মুখীন হয় কাৰণ তেওঁ মহিলা কিন্তু তেওঁ উচ্চ শ্ৰেণীৰ বা জাতিৰ অন্তৰ্গত হ'ব পাৰে। এই দুই পৰিচয়ে নিম্ন
শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলক সুবিধা প্রদান কৰে। ঠিক তেনেদৰে পুৰুষে পুৰুষ হোৱাৰ সমাজৰ পৰা
সন্মান লাভ কৰিলেও তেওঁ নিম্ন শ্রেণী বা জাতিৰ অন্তৰ্গত হোৱাৰ ফলত আন ক্ষেত্ৰত
অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয়। ইয়াত উচ্চ শ্রেণী বা জাতিৰ অন্তৰ্গত মহিলাকো অন্তর্ভুক্ত
কৰা হয়।
ভাৰতত সকলোৱে ছোৱালীতকৈ ল'ৰাক অধিক প্রাধান্য
দিয়া হয় আৰু অভিভাৱকে ছোৱালীতকৈ ল'ৰাক শিক্ষিত কৰাৰ ওপৰত
অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। কিন্তু যদি আমি উচ্চ শ্ৰেণীৰ পৰিয়ালৰ ছোৱালী এজনীৰ প্ৰতি
লক্ষ্য কৰো তেতিয়া আমি দেখা পাওঁ যে তাই বিদ্যালয়ৰ শিক্ষা সমাপ্ত কৰিছে যিটো
দুখীয়া ঘৰৰ ল'ৰা এজনে কৰিব পৰা নাই।
২। বিদ্যালয়ত লিংগ বৈষম্য,
পাঠ্যপুথি, পাঠ্যক্ৰম আৰু শিক্ষকৰ পক্ষপাতৰ
সমষ্টিগত প্ৰভাৱ বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
বিদ্যালয়
সমাজত সমতা সৃষ্টি কৰাৰ মুখ্য উৎস হলেও বহু সময়তে বিদ্যালয়েই লিংগ বৈষম্য স্থায়ী
কৰি তোলে। বিদ্যালয় কোনো নিৰপেক্ষ ক্ষেত্র নহয়; অনুশাসন,
পাঠ্যপুথি, শিক্ষকৰ চিন্তাধাৰা, সংগঠনিক পৰিবেশ আৰু শিক্ষণ-পদ্ধতি
সকলোতেই সমাজৰ লিংগভিত্তিক মনোভাব গভীৰভাৱে প্ৰতিফলিত হয়। এই পৰিৱেশটোৱেই
ছাত্র-ছাত্রী দুয়োকে লিংগৰ ভিত্তিত বেলেগ দিশত ধাবিত কৰে।
বিদ্যালয়ৰ সংগঠনত লিংগ বৈষম্য বিশেষকৈ দেখা যায় নিয়ম, বিধি, পর্যবেক্ষণ আৰু গঠনমূলক কাঠামোত।
উদাহৰণস্বৰূপে, বহু বিদ্যালয়ত ছাত্ৰ
আৰু ছাত্ৰীসকলৰ সম্পূৰ্ণ পৃথক মানদণ্ড থাকে-পোচাক, চলা-ফুৰা,
সময়ব্যৱস্থাপনা, খেলাধূলাত অংশগ্ৰহণ, ৰাতিৰ অনুষ্ঠান, নেতৃত্ব পদ আদিৰ ক্ষেত্ৰত। কিছু
বিদ্যালয় ছাত্ৰীসকলৰ "সুৰক্ষা” যুক্তিৰ আধাৰত স্বাধীনতা সীমিত কৰি যেয়ে
সত্তা-উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰ সীমাবদ্ধ কৰে। খেলাধূলাৰ ক্ষেত্ৰতো ছাত্ৰৰ বাবে ফুটবল, ক্রিকেট, দৌৰা, বিজ্ঞান-প্রযুক্তি ক্লাব আদিৰ
সুযোগ থাকে; আনহাতে ছাত্রীসকলক
নাচ-গান-চিত্রকলা আদি "নৰম” বিষয়লৈ ঠেলি দিয়া হয়। এই পৰিবেশে লিংগ বৈষম্যক
প্রাতিষ্ঠানিক ৰূপ দিয়ে।
পাঠ্যপুথি আৰু পাঠ্যক্ৰম বিদ্যালয়ত লিংগ বৈষম্যৰ সৃষ্টি কৰা দ্বিতীয় মুখ্য
স্তৰ। বহু পাঠ্যপুথিত দেউতা-উপার্জনকাৰী,
মাক-গৃহিণী, পুৰুষ-বিজ্ঞানী, মহিলা-গৃহ-শিক্ষিকা ইত্যাদি
একপাক্ষিক চিত্রায়ন থাকে। কাহিনী,
ছবি, উদাহৰণ, বৰ্ণনাৰ জৰিয়তে ছাত্রীসকলে উপলব্ধি
কৰে যে বিজ্ঞান-প্রযুক্তি বা নেতৃত্বমূলক ভূমিকা পুৰুষৰহে ক্ষেত্র; গৃহকর্ম, পালন-পোষণ মহিলাৰ ক্ষেত্ৰ।
পাঠ্যপুথিৰ এই লিংগ পক্ষপাত ছাত্ৰীসকলৰ মনত সক্ষমহীনতা আৰু আত্মবিশ্বাস-হ্রাস কৰে।
পাঠ্যক্ৰম নির্বাচনতো একেটাই ধাৰা-বিজ্ঞান,
গণিত, প্রযুক্তি, খেলা-ধূলা ছাত্রমুখী আৰু
গৃহ-বিজ্ঞান, সাহিত্য, সংগীত আদি ছাত্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত ধৰা
হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে বিদ্যালয়েই শিশুৰ মগজুত লিংগভিত্তিক সামাজিকীকৰণ শক্তিশালী কৰে।
শিক্ষকৰ পক্ষপাতিত্বই বিদ্যালয়ত লিংগ বৈষম্যক ব্যক্তিগত কিন্তু গভীৰভাৱে
সামাজিক ৰূপত অনুষ্ঠিত কৰে। শিক্ষক স্বয়ং সামাজিকীকৃত ব্যক্তি; তেওঁলোকে জানি-বুজিও ছাত্রী আৰু
ছাত্ৰক বেলেগ বেলেগ ব্যৱহাৰ কৰে। ছাত্ৰক সাহসী আৰু কৌতূহলী হোৱাৰ বাবে উৎসাহ দিয়া
হয়, কিন্তু ছাত্রীক
"শান্ত",
"স্মার্ট", "লাজুক” হোৱাৰ বাবে প্রশংসা কৰে।
ক্লাছৰ প্রশ্নোত্তৰত ছাত্ৰক অধিক সুযোগ দিয়া হয়, যেতিয়া ছাত্রীসকলক পিছলৈ ঠেলি দিয়া হয়। বিজ্ঞান ক্রিয়াকলাপ, প্রায়োগিক শিকন, ক্লাছ কেপ্টেন নির্বাচনত ছাত্রক
অগ্রাধিকাৰ দিয়া হয়। শিক্ষকৰ এই ব্যক্তিগত মনোভাবেই বিদ্যালয়ত লিংগ বৈষম্যক
মনস্তাত্ত্বিকভাৱে প্রোথিত কৰে।
এই সকলো বৈষম্যৰ পৰিণাম অত্যন্ত গভীৰ। ছাত্ৰীসকলত আত্মবিশ্বাস হ্রাস, নেতৃত্ব-ভীতি, বিজ্ঞান আৰু প্রযুক্তিখাতৰ পৰা
আঁতৰত হোৱা, শিকনযোগ্যতা-বিষয়ে
সংশয়, সমাজৰ প্ৰতি
নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি, আৰু নিজেই নিজ ক্ষমতাক
অস্বীকাৰ কৰাৰ মানসিক ধাৰা গঢ়ি উঠে। বিদ্যালয়ৰ বৈষম্য-সমূহছাত্ৰীৰ জীৱনৰ সকলো
স্তৰত-শিক্ষা, চাকৰি, আয়, ৰাজনীতি,
সমাজিক
সংসর্গ-পলম আগবঢ়াই চলে। সেয়ে বিদ্যালয়ক লিংগ-সমতা ভিত্তিক পৰিৱেশ হিচাপে পুনর্গঠন
কৰাটো সমসাময়িক সময়ত অত্যন্ত প্রয়োজনীয়।
৩। লিংগ অসমতা আঁতৰ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত পাঠ্যপুথিত কি কি বিষয়ৰ প্ৰতি দৃষ্টি ৰাখিব
লাগে, আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
আমাৰ
সংবিধান অনুসৰি সমতা সকলো সামাজিক লিংগৰ মৌলিক অধিকাৰ। গতিকে বিদ্যালয়ৰ
পাঠ্যক্ৰমৰপৰা সামাজিক লিংগৰ পক্ষপাতিত্ব আৰু বৈষম্য আঁতৰ কৰাটোও প্রয়োজনীয়।
সামাজিক লিংগৰ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু সামাজিক লিংগৰ প্রতি সংবেদনশীল পাঠ্যক্ৰমৰ কৌশলৰ
বিকাশ সাধন কৰাৰ প্ৰয়োজন আহি পৰিছে,
য'ত ল'ৰা আৰু ছোৱালীৰ মাজত সমতা স্থাপন কৰা হব।
পাঠ্যপুথিসমূহত সামাজিক লিংগ বৈষম্য আৰু সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব দেখা পোৱা
যায়। কাৰণ এইবোৰ সেই ব্যক্তিসকলৰ দ্বাৰা লিখা হয় যিয়ে তেনে সমাজৰ পৰা আহে য'ত মহিলাক সন্মান প্রদান কৰা নহয়।
পাঠ্যপুথিৰ সৈতে জড়িত ব্যক্তিসকল হয় সমাজৰ উৎপাদন, য'ত সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব কৰা হয়। ইয়াত এফালে সামাজিক
লিংগ পক্ষপাতিত্ব থাকে আৰু আনফালে প্রগতিশীল দিশ থাকে। পাঠপুথিসমূহৰ দ্বাৰা
সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব প্রতিফলিত হয়। পুনেৰ এগৰাকী শিক্ষাবিদে লক্ষ্য কৰিছে যে
একেখন পাঠ্যপুথিতে এফালে মহিলাক সমান মর্যাদা প্রদান কৰা হয় আৰু আনফালে মহিলাৰ
ওপৰত প্ৰভুত্ব বিস্তাৰ কৰা হয়।
ব্লুমবার্গ (2007) ৰ মতে, "ভাষা সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব বহন
কৰাৰ শক্তিশালী আহিলা হ'ব পাৰে। পুংলিংগৰ
কাৰ্য্যৰ অন্তর্ভুক্তিয়ে মহিলাৰ অংশগ্রহণক অৱহেলা কৰে।" শিক্ষণৰ আচৰণৰ
পৱিৰ্তন কৰাৰ উপৰি শিক্ষকে পাঠ্যপুথিত থকা সামাজিক লিংগ, পক্ষপাতিত্বৰ প্ৰতি সজাগ হ'ব লাগে আৰু তাক দূৰ কৰিবলৈ পদক্ষেপ
ল'ব লাগে।পাঠ্যক্ৰমৰ
গৱেষকসকলৰ মতে, পাঠ্যক্ৰমত স্থাপন
কৰিবলৈ ৪টা কথাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব লাগিব। লিংগভিত্তিক আহিলাসমূহক সকলোৱে
স্বীকাৰ কৰিব লাগিব। সেইবোৰ অন্তর্ভুক্তিকৃত,
সঠিক, ইতিবাচক, প্রতিনিধিত্বকাৰী আৰু ঐক্যবদ্ধ হ'ব লাগে, যাতে পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়োৰে
অভিজ্ঞতা, প্রয়োজন আৰু আগ্রহৰ
ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব পাৰে। শিক্ষার্থী আৰু শিশুক কোৱা গল্পসমূহৰ ওপৰত আমি
গুৰুত্ব আৰোপ কৰিব লাগিব। আমাৰ গল্পপুথি আৰু পাঠ্যপুথিত ল'ৰাবোৰক চোকা, কৌতুহলী, সাহসী, অনুসন্ধানী আৰু ক্ষমতাশালী হিচাপে
বর্ণনা কৰা হয়, কিন্তু ছোৱালীক শান্ত, নম্র আৰু অদৃশ্য হিচাপে বৰ্ণনা কৰা
হয়। ইয়াৰ উপৰি শিক্ষাৰ্থীসকলক লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ চিনাক্ত কৰাত শিক্ষকে সহায় কৰিব
পাৰে আৰু এই লিংগ পক্ষপাতিত্বৰ কাৰণ সম্পর্কে আলোচনা অনুষ্ঠিত কৰিব লাগে।
অতীতৰ পৰাই শিক্ষকৰ সময়,
শক্তি, মনোযোগ আৰু প্ৰতিভাৰ বিতৰণে
ছোৱালীৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাই আহিছে। শিক্ষকে তেওঁলোকৰ শিক্ষাত হোৱা
পক্ষপাতিত্ব সম্পর্কে সজাগ নহয়। সামাজিক লিংগ সমতাৰ আহিলাৰ ব্যৱহাৰে শিক্ষাৰ্থীক
সামাজিক লিংগ সন্তুলিত জ্ঞান প্রদান কৰে,
সামাজিক
লিংগৰ ভূমিকাৰ প্ৰতি নমনীয় আচৰণৰ বিকাশ সাধন কৰে, এই আচৰণৰ অনুকৰণ কৰিবলৈ বিদ্যালয়ে সামাজিক লিংগ
পক্ষপাতিত্বৰ পাঠ্যপুথিৰ ব্যৱহাৰ কৰে।
1990 চনৰ গৱেষণা অনুসৰি কেলিফ'ৰ্ণিয়াই পাঠ্যপুথিৰ নিৰ্দেশনাত
উল্লেখ কৰিছে-ভাষাৰ বৈষম্য,
মহিলাৰ
জলপানি নিষিদ্ধ কৰা, ইতিহাসৰ মহিলাৰ
কাৰ্য্যৰ উল্লেখ নকৰা আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ বিকাশত মহিলাৰ অনুপস্থিতি।
(ক) পাঠ্যপুথিসমূহে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ
চৰিত্ৰৰ পৰিবৰ্তে "শিশু" বা "ব্যক্তি"ৰ চৰিত্ৰৰ ব্যৱহাৰ কৰিব
লাগে।
(খ) পাঠ্যপুথিত পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়োটা
চৰিত্ৰৰ কাৰ্য্যৰ বিষয়ে উল্লেখ থাকিব।
(গ) পাঠ্যপুথিয়ে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ
ভূমিকাৰ বৈচিত্র্যতাৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিব লাগে অর্থাৎ পুৰুষ আৰু মহিলাৰ বাবে কোনো
সার্বজনীন ভূমিকা নাথাকে।
(ঘ) পাঠ্যপুথি লিখাৰ সময়ত দুয়োটা
সামাজিক লিংগৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰিব লাগে। পুৰুষ চৰিত্ৰৰ দ্বাৰা আৰম্ভণি কৰিব নালাগে।
(ঙ) পাঠ্যপুথিৰ লিখকসকলে পুৰুষ আৰু
মহিলাৰ মাজত সমতা নিশ্চিত কৰিব লাগিব।
(চ) পাঠ্যপুথিত লিংগৰ বিশেষ
মনোবৈজ্ঞানিক বৈশিষ্ট্য,
দোষ
বা নৈতিক গুণ আদিৰ ব্যাখ্যা কৰিব নালাগে। ই ভয়াতুৰ ল'ৰা আৰু সাহসী ছোৱালীৰ কথাও উল্লেখ
কৰিব লাগে।
(ছ) পাঠ্যপুথিত উল্লেখ কৰিব লাগে যে
সকলোৰে সমান অধিকাৰ আছে।
(জ) পাঠ্যপুথিত সকলো চৰিত্ৰক
আর্থিকভাবে আত্মনিৰ্ভৰশীল হিচাপে দেখুৱাব লাগে।
(ঝ) ঘৰুৱা কাম আৰু শিশুৰ লালন-পালনত
পুৰুষ আৰু মহিলা দুয়োৰে অন্তর্ভুক্তি সম্পর্কে উল্লেখ কৰিব লাগে।
(ঞ) পুৰুষ আৰু মহিলাই একে ধৰণৰ
জীৱিকা-নিৰ্বাহ কৰা দেখুৱাব লাগে।
(ট) উভয় সামাজিক লিংগক সমান আজৰি সময়ৰ
কাৰ্য্যকলাপ, খেল আদি প্রদান কৰিব
লাগে।
(ঠ) পাঠ্যপুথিয়ে মহিলাক ব্যক্তিগত
স্থানত থকা আৰু পুৰুষক ৰাজহুৱা স্থানত থকা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰিব নালাগে।
(ড) উভয় সামাজিক লিংগৰ শিশুৱে সমান
অধিকাৰ লাভ কৰা দেখুৱাব লাগে।
(ঢ) পাঠ্যপুথিত অভিভাৱকে উভয় সামাজিক
লিংগৰ শিশুৰ সৈতে সমান ব্যৱহাৰ কৰা দেখুৱাব লাগে।
(ণ) বিদ্যালয়ে উভয় লিংগৰ সৈতে সমান
আচৰণ কৰিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে ল'ৰা আৰু ছোৱালীৰ বাবে
পৃথক প্রস্রাৱগাৰে সামাজিক লিংগ অসমতা দুৰ কৰে।
(ত) পাঠ্যপুথিয়ে মহিলাৰ এখন ইতিবাচক
ছবি দেখুৱাব লাগে- য'ত মহিলাই দেশৰ
অর্থনৈতিক, সামাজিক, বৈজ্ঞানিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত
অৱদান আগবঢ়াইছিল।
(থ) পাঠ্যপুথিয়ে গণিত, বিজ্ঞান, সাহিত্য, ইতিহাস আদি বিষয়ৰ প্ৰতি উভয়
সামাজিক লিংগৰে আগ্রহ থকা দেখুওৱাব লাগে।
(দ) পাঠ্যপুথিয়ে পুৰুষ আৰু মহিলা
শিক্ষার্থীৰ ভূমিকা সম্পর্কে উল্লেখ কৰিব লাগে।
(ধ) শিক্ষকসকলক পৰম্পৰাগত ভূমিকা
প্রদান কৰিব নালাগে যেনে মহিলা শিক্ষকে সৰু শিক্ষার্থী আৰু ঘৰুৱা কামসমূহৰ দায়িত্ব
ল'ব। আনহাতে পুৰুষ
শিক্ষকে ডাঙৰ শিক্ষাৰ্থীৰ পৰিচালনাৰ দায়িত্ব ল'ব।
(ন) বিদ্যালয়ৰ পাঠ্যপুথিসমূহ হ'ল জ্ঞান অৰ্জনৰ মুখ্য আহিলা। ইয়াৰ
দ্বাৰাই সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব জন্ম হ'ব পাৰে। সমাজ বিজ্ঞানত
এই পক্ষপাতিত্ব দেখা যায়। মহিলাৰ কামসমূহক গুৰুত্ব প্রদান কৰাটো প্রয়োজনীয়। ইয়াৰ
বাবে পাঠ্যপুথিৰ সামাজিক লিংগ পক্ষপাতিত্ব শেষ কৰিব লাগিব যাতে শিশুৱে ভৱিষ্যতলৈ
তেনে দৃষ্টিভংগীৰ অনুসৰণ নকৰে।
(প) পাঠ্যপুথিয়ে ডাকোৱাল, গোৱাল, আৰক্ষী, প্রধান শিক্ষক আদিৰ জীৱিকাৰ
পৰিৱৰ্তে আৰক্ষী বিষয়া,
ডাকঘৰৰ
বিষয়া আদি জীৱিকাৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
(ফ) পাঠ্যপুথিত মহিলাসকলক প্রায়ে পত্নী
আৰু মাতৃ হিচাপে দেখুওৱা হয়। সকলো গল্পতে মহিলা কৌতুকৰ বিষয় হৈ পৰে। ইয়াক নিষিদ্ধ
কৰিব লাগে।
(ব) পাঠ্যপুথিয়ে লিংগজনিত ধাৰণাৰ
ব্যৱহাৰ কৰিব নালাগে। যেনে- পিতৃয়ে টকা উপাৰ্জন কৰিবলৈ বাহিৰলৈ যায় আৰু মাতৃয়ে ঘৰৰ
কাম কৰে আদি ধাৰণাক আঁতৰ কৰিব লাগে।
(ভ) পাঠ্যপুথিয়ে মহিলাৰ জীৱিকাৰ
ভূমিকাসমূহৰ ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে যাতে ছোৱালীসকলে তাৰ অনুকৰণ কৰিব পাৰে।
(ম) পাঠ্যপুথিত মহিলাৰ
সাহসিক কামসমূহৰ উল্লেখ কৰিব লাগে যাতে ছোৱালীসকলে তাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয় আৰু ল'ৰাৰ সমানেই কাম কৰিব পাৰে।
৪। কন্যাভ্রূণ নাশ,
শিশুহত্যা, যৌতুক, শিশু নিপীড়ন, ধর্ষণ, দেৱদাসী প্রথা লিংগীয় হিংসাৰ
সামাজিক মূল আৰু প্রভাব বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
লিংগীয়
হিংসা কোনো এখন সমাজৰ ৰোগ-লক্ষণ,
যি
মূলতঃ গভীৰ ভাবে গাঁথি থোৱা সাংস্কৃতিক ধাৰণা, সামাজিক বিশ্বাস,
ধর্মীয়
ব্যাখ্যা, অর্থনৈতিক বৈষম্য আৰু
মানসিকতা নিৰ্মাণৰ ফল। কন্যাভ্রূণ নাশ,
শিশুহত্যা, যৌতুক, শিশু নিপীড়ন, ধর্ষণ আৰু দেৱদাসী প্রথা একেটা মূল
দৰ্শনৰ পৰা উৎপন্ন- স্ত্রীজাতিক দেহগত,
মানসিক
আৰু সামাজিকভাৱে নিম্ন ধৰণৰ সত্তা বুলি গণ্য কৰাৰ দৃষ্টিভংগী। সমাজে বহুদিন ধৰি
পুৰুষক উৎপাদক, সিদ্ধান্তগ্ৰহণকাৰী, উত্তৰাধিকাৰী আৰু শক্তিৰ আধাৰ ৰূপে
লৈ স্ত্রীক ভোগ্যপণ্য, গৃহকর্মী, আনুগত্য আৰু ত্যাগৰ মানদণ্ডত আবদ্ধ
কৰি ৰখাতেই এই সমস্যাসমূহৰ জন্ম।
কন্যাভ্রূণ নাশৰ উৎপত্তি মূলতঃ পিতৃতান্ত্রিক ভাবধাৰাত। যিয়ে মহিলাসন্তানক 'অৰ্থনৈতিক ভাৰ', 'যৌতুকৰ দায়', 'অস্থায়ী সদস্য' বুলি বিবেচনা কৰে, মহিলাসকলে গৰ্ভধাৰণৰ পৰাই কন্যা
সন্তান নাশ কৰাৰ পথ বাছি লয়। চিকিৎসা-প্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰে এই সমস্যা অধিক বৃদ্ধি
কৰিছে। শিশুহত্যা বা জন্মলগ্নৰ পিছতেই কন্যা-শিশুক হত্যা কৰাৰ কুপ্রথা সেই একে
ধাৰণাৰ নিষ্ঠুৰ ৰূপ। সমাজে যেতিয়া কন্যাসন্তানৰ শিক্ষাৰ গৌৰৱ, অর্থনৈতিক স্বনিৰ্ভৰতা বা সামাজিক
শক্তিক লৈ ধাৰণাগত জড়তা ৰাখে,
তেতিয়াই
এই হিংসাই প্রথাগত ৰূপ ধাৰে।
যৌতুক প্রথা লিংগীয় বৈষম্যৰ অন্যতম গভীৰ মূল। ক্ষুদ্র অথচ সুগভীৰ সংস্কৃতিগত
ধাৰণাই এই প্রথাক স্বীকৃতি দিয়ে-পুৰুষ পক্ষ 'যোগ্য', 'উচ্চ' আৰু 'গৃহপালক'; স্ত্রী পক্ষ 'অনুগত' আৰু বিবাহত 'দায়বদ্ধ'। বিবাহক ব্যৱসায়িক লেনদেন ৰূপে চোৱা
মানসিকতাই কন্যাক 'আপদ' আৰু পুত্ৰক 'সম্পদ' ৰূপে গঠন কৰে। যৌতুকজনিত হিংসা, পত্নী নির্যাতন, হত্যা ইত্যাদি ঘটনা সেই মানসিকতাৰ
স্বাভাৱিক পৰিণতি।
শিশু নিপীড়ন আৰু ধর্ষণ সামাজিক-মানসিক বিকৃতিৰ ফল। ধৰ্ষণ-সংস্কৃতি সেই সমাজত ই
প্রবাহিত হয় য'ত পুৰুষক অধিক
শক্তিশালী, আক্রমণাত্মক, নিয়ন্ত্রণক্ষম আৰু আধিপত্যবাদী
ৰূপত শিকোৱা হয়, আৰু য'ত স্ত্রীক 'ভোগ্যপণ্য', 'দ্রব্য', 'নিৰুপায়তা' ৰূপে দেখা হয়। সমাজীকৰণ প্ৰক্ৰিয়াই
এই দৃষ্টিভংগী প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মই স্থানান্তৰ কৰে। মাধ্যম, সাহিত্য, ধর্মীয়, সামাজিক পৰম্পৰাই
পুৰুষ-কেন্দ্রিকতা আৰু নাৰী-আযধীনতাৰ ধাৰণাক বলীয়ান কৰে।
কন্যাশিশুক মন্দিৰত যৌন-দাসৰূপে নিয়োজিত কৰা হৈছিল। ই হিংসাৰ সৈতে-সামাজিক
দেৱদাসী প্রথা লিংগীয় হিংসাৰ পৰম্পৰাগত উদাহৰণ, য'ত ধৰ্মক ব্যৱহাৰ কৰি
স্বীকৃতি, ধর্মীয় বৈধতা আৰু
অর্থনৈতিক শোষণৰ এক সংকীর্ণ সংমিশ্রণ। পুৰুষ-আধিপত্যই প্রথাক শৃংখলাবদ্ধ আৰু
প্ৰতিষ্ঠিত কৰি ৰাখিছিল।
এই সকলো ধৰণৰ হিংসাৰ সামাজিক মূল একেটাই-শক্তিৰ অসম বিভাজন। যেতিয়া লৈকে সম্পদ, ভূমি, শিক্ষাৰ সুযোগ, সিদ্ধান্তগ্রহণ, ৰাজনৈতিক অংশীদাৰিত্ব, বাণিজ্যিক অধিকাৰ আদি ক্ষেত্ৰসমূহত পুৰুষক প্রাধান্য দিয়া হ'ব, স্ত্রীক গৃহ আৰু ভোগ্যপণ্য পর্যায়ত সীমাবদ্ধ কৰা হ'ব, তেতিয়ালৈকে লিংগীয় হিংসা চলি থকাই স্বাভাৱিক। সামাজিকীকৰণ, ধর্মীয় ব্যাখ্যা, সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ আৰু গোপন
পক্ষপাত-এইসকলোৱেই হিংসাক স্বাভাৱিক আৰু 'সমাজ-সম্মত' ৰূপত ধৰি ৰাখে।
প্রভাৱৰ ক্ষেত্ৰত লিংগীয় হিংসাই সমাজৰ ভিত্তিকেই নষ্ট কৰে। কন্যাশিশুৰ জন্মহাৰ
হ্রাস পাই জনসংখ্যাগত পার্থক্য সৃষ্টি হয়,
যাৰ
ফলত ছোৱালীৰ সংখ্যা কমি যোৱাত বহু সময়ে বিবাহ-সংকট আৰু সমাজিক অপৰাধ বৃদ্ধি হয়।
হিংসাৰ ফলত মহিলাৰ মানসিক স্বাস্থ্য,
দেহগত
নিৰাপত্তা, শিক্ষাৰ সুযোগ, অর্থনৈতিক অংশীদাৰিত্ব সকলো ধ্বংস
হয়।
পুৰুষত আধিপত্যবোধ বাঢ়ে,
ছোৱালীলৈ
ভয়, আত্ম-অবিশ্বাস, ঘৃণা আৰু সমাজৰ প্ৰতি সংশয়ে জন্ম
লয়। সমাজ সমতা-বিমুখ, বিকৃত আৰু হিংসামূলক
হয়।
সেয়েহে লিংগীয় হিংসাৰ মূল-কাৰণ সমাজৰ শক্তি-বিভাজন, সাংস্কৃতিক মানদণ্ড আৰু ধর্মীয়
ব্যাখ্যা; আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ
বহুস্তৰীয় - ব্যক্তি, পৰিয়াল, সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় বিকাশ সকলো
ক্ষেত্রতে গভীৰ। এই হিংসা প্ৰতিৰোধৰ বাবে ধাৰণা-পৰিবৰ্তন, শিক্ষাগত সংশোধন, নীতি-সমকৰণ, আইন-বলবৎকৰণ আৰু সামাজিক
সচেতনতা-এইবোৰ একেলগে কাম কৰিবলৈ লাগে।
৫। যৌতুক প্রথাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ
যৌতুক
প্রথা হিন্দু বিবাহৰ সৈতে জড়িত এক প্রচলিত প্রথা তথা সমস্যা। নাধাৰণতে, বিবাহৰ সময়ত ছোৱালীৰ লগত টকা, গহনা বা আন কোনো বস্তু দিয়াকে
যৌতুক হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ই ভাৰতীয় পৰম্পৰাৰ এটা পুৰণি প্রথা। ভাৰতবৰ্ষৰ প্রাচীন
হিন্দু আইন মতে উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে পৰিয়ালৰ সম্পত্তি কেৱল ল'ৰা সন্তানেহে পায়। গতিকে, অভিভাৱকে কন্যাৰ বিবাহৰ সময়ত
সাম্ভাৱ্য় পৰিমাণৰ বস্তু দিবলৈ চেষ্টা কৰে। কেতিয়াবা এই ক্ষেত্ৰত শাহু-শহুৰে অধিক
লোভত পৰি বেছি বস্তুৰ দাবী জনাই তথা দাবী দিবলৈ চেষ্টা কৰে। কেতিয়াবা এইক্ষেত্ৰত
শাহু-শহুৰে অধিক লোভত পৰি বেছি বস্তুৰ দাবী জনাই তথা দাবী পূৰণ নহ'লে স্বামী আৰু পলিয়ালৰ সদস্যই লগ
হৈ ছোৱালীজনীক অত্যাচাৰ কৰা দেখা যায়। বহু সময়ত এনে ধৰণৰ অত্যাচাৰৰ ফলত মহিলাগৰাকী
মৃত্যু মুখত পৰে অথবা পৰিস্থিতিৰ ওচৰত বাধ্য হৈ আত্মহত্যাৰ দৰে পথ বাচি ল'বলগীয়া হয়।
বিবাহৰ সময়ত কন্যা পক্ষই দৰা পক্ষক আদায় দিয়া ধন বা আন কোনো ধৰণৰ বস্তুক যৌতুক
বোলা হয়। প্ৰফেছাৰ ৰাম অহুজাই যৌতুকৰ সংজ্ঞা এনেদৰে আগবঢ়াইছে-'যৌতুক হ'ল বিবাহৰ সময়ত কন্যা, দৰা আৰু দৰাৰ আত্মীয়ই পোৱা উপহাৰ
তথা মূল্যবান বস্তু।'
মেক্স ৰডিনৰ সামাজিক বিজ্ঞানৰ বিশ্বকোষত উল্লেখ কৰা মতে 'কোনো ব্যক্তিয়ে বিবাহৰ সময়ত তেওঁৰ
পত্নী আৰু পত্নীৰ পৰিয়ালৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা সম্পত্তিয়েই হ'ল যৌতুক।'
যৌতুক নিষিদ্ধকৰণ আইন ১৯৬১ অনুসৰি যৌতুক হৈছে পৰোক্ষ বা প্রত্যেক্ষভাৱে বিৱাহৰ
সময়ত আদায় দিয়া বা গ্রহণ কৰিবলৈ সন্মত হোৱা যিকোনো সম্পত্তি বা মূল্যবান নিৰাপত্তা
যি—-
(ক) বিবাহ সূত্রে এটা
পক্ষই আন এটা পক্ষক বা
(খ) মাক-দেউতাক বা
যিকোনো ব্যক্তিয়ে বিপৰীত পক্ষক বা বিবাহৰ সময়ত বা আগত বা পিছত দিয়া সামগ্রী বা
সম্পত্তি। কিন্তু এই আইনখনে মুছলমানৰ ব্যক্তিগত আইনে ন্যস্ত কৰা যৌতুক বা মেহৰ
সাঙুৰি লোৱা নাই।
৬। বিভিন্ন ধৰণৰ গৃহ-হিংসা,
পত্নী
নির্যাতন, বহু-পতি প্ৰথা আৰু
বিধৱাৰ সংকট -সামাজিক-মানসিক দিশত বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
গৃহ-হিংসা
এক সামাজিক-মানসিক সমস্যা যাৰ মূলত গভীৰ সাংস্কৃতিক ধাৰণা, পিতৃতান্ত্রিক শক্তি-বিভাজন আৰু
মানসিক বিকৃতি নিহিত। গৃহ-হিংসাৰ বিভিন্ন ৰূপ আছে-শাৰীৰিক হিংসা, মানসিক নির্যাতন, অর্থনৈতিক নিয়ন্ত্রণ, যৌন হিংসা, সামাজিক একঘৰীয়া কৰা আদি। পত্নী
নির্যাতন, বাধ্যতামূলক বহু-পতি
প্ৰথা আৰু বিধৱাৰ সংকট এই বৃহৎ সমস্যাটোৰ অংশ।
গৃহ-হিংসা পিতৃতান্ত্রিক সমাজত স্বাভাৱিক। পুৰুষক 'গৃহ-প্রধান', 'সিদ্ধান্তগ্রহণকাৰী', 'শাসনকাৰী' বুলি ধৰা হয়; আৰু স্ত্রীক 'অনুগত', 'সহনশীল', 'সহযোগী'। এই ভূমিকা-বোধেই শাৰীৰিক-হিংসাক 'নৈতিক অধিকাৰ' বুলি বৈধতা দিয়ে। পত্নী নিৰ্যাতনৰ
ক্ষেত্ৰত সামাজিক মানসিকতা থাকে- “গৃহৰ কথা গৃহতেই থাকক", "লিংগ-ভূমিকা মানিব লাগিব", "স্ত্রী সহনশীল হ'ব লাগে” ইত্যাদি। এই ধাৰণাই হিংসাক
নিবাৰণ নহয়, বৰঞ্চ ৰক্ষাহে কৰে।
মানসিক নির্যাতন গৃহ-হিংসাৰ সৰ্বাধিক গুঢ় দিশ। অপমান, হেয়-প্রতিপন্ন, নিয়ন্ত্রণ, সন্দেহ, বন্ধুহীনতা, বিচ্ছিন্নতা এইবোৰেই মহিলাৰ
আত্মবিশ্বাস নষ্ট কৰে। অর্থনৈতিক হিংসাত মহিলাৰ আয়ৰ উৎস বন্ধ কৰা, সম্পত্তি-অধিকাৰ নিষিদ্ধ কৰা, নিজ টকাৰ ওপৰত অধিকাৰ নথকাটো
অন্তর্ভুক্ত। যৌন-হিংসা বহু পৰিয়ালতে 'বৈবাহিক অধিকাৰ' বুলি গণ্য হয়, যাৰ ফলত মহিলাই ন্যূনতম দেহগত
স্বাধীনতা পায়।
বহু-পতি প্রথা সকলো অঞ্চলত নহলেও ইতিহাসত আৰু কিছুমান জনজাতীয় সমাজত দেখা
গৈছে। এই প্ৰথাৰ সামাজিক মূল হ'ল জনসংখ্যাগত অসমতা, সম্পত্তি সংৰক্ষণ, বংশীয় নিয়ন্ত্রণ বা দাৰিদ্র্য।
কিন্তু যিকোনো কাৰণেই নহওক,
এই
প্ৰথাৰ মানসিক-সামাজিক প্ৰভাৱ গভীৰ - মহিলাৰ শাৰীৰিক-মানসিক স্বাস্থ্যও
ক্ষতিগ্রস্ত হয়, সত্তা সংকট সৃষ্টি হয়, শাৰীৰিক শোষণ বৃদ্ধি হয়, সন্তানৰ অধিকাৰ আৰু
সম্পত্তি-অধিকাৰ অস্পষ্ট হয়।
বিধৱাৰ সংকট পিতৃতান্ত্রিক সমাজৰ প্ৰাচীনতম হিংসা-ব্যৱস্থা। বিধৱা মহিলাক
“অশুভ”, "অসামাজিক", "আনন্দ-অযোগ্য” বুলি গণ্য কৰা
হৈছিল। সতীদাহ প্রথা, শ্বেত-বস্ত্র-প্রথা, পুনৰবিবাহৰ নিষেধাজ্ঞা, সম্পত্তি-অধিকাৰ বিলোপ-এইসকলোৱেই
বিধৱাৰ জীৱন অসহনীয় কৰিছিল। যদিও আজিৰ দিনত বহু পৰিৱৰ্তন হৈছে, তথাপিও সমাজত বিধৱাৰ পুনৰবিবাহৰ
ওপৰত বিৰূপ প্রভাৱ, মানসিক
হেয়-প্রতিপন্নতা, সম্পত্তি-বঞ্চনা
এতিয়াও দেখা যায়।
এই সকলো ধৰণৰ হিংসাৰ মানসিক মূল হ'ল- নিয়ন্ত্রণবোধ, শক্তি-প্রদর্শন, হীনমন্যতা-আবেগ, আগ্রাসন, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু লিংগীয় পক্ষপাত।
পুৰুষ সমাজীকৰণত 'শক্তি', 'আদেশ', 'প্রভুত্ব' শিকে; মহিলাই 'আনুগত্য', 'ত্যাগ', 'নিৰৱতা'। প্ৰতিটো হিংসাৰ পিছত থাকে এক
প্রাতিষ্ঠানিক নীতি - "পুৰুষে নিৰ্ণয় কৰিব, স্ত্রীয়ে অনুসৰণ কৰিব।” এই ধর্মীয়, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ব্যাখ্যই
হিংসাক বহন কৰি লৈ গৈছে।
এই হিংসাৰ প্ৰভাৱ বহুমুখী। মহিলাৰ মানসিক স্বাস্থ্য ধ্বংস হয়, শাৰীৰিক অসুখ, আত্মহননৰ প্রবণতা, সমাজ-বিমুখতা বৃদ্ধি পায়। সন্তানৰ
ওপৰত গভীৰ মানসিক প্রভাৱ থাকে-হিংসা দর্শনে আগ্রাসন, ভয়,
হীনমন্যতা
সৃষ্টি কৰে। পৰিয়াল অস্থিতিশীল হয়,
সমাজত
হিংসাৰ বংশ-বিস্তাৰ ঘটে।
গতিকে, গৃহ-হিংসা, পত্নী নির্যাতন, বহু-পতি প্ৰথা আৰু বিধৱাৰ সংকট
কেৱল ব্যক্তিগত সমস্যা নহয়;
ই এক
প্রতিষ্ঠানগত, মানসিক, সাংস্কৃতিক আৰু আইনী সমস্যা, যাৰ সমাধানৰ বাবে মূল্যবোধৰ
পৰিৱৰ্তন, আইন-বলবৎ, সামাজিক সমর্থন, শিক্ষাৰ বিকাশ আৰু মহিলাৰ
অর্থনৈতিক স্বাৱলম্বন এক কর্তব্য।
