Chapter 2
অর্থ সম্পর্কীয় তত্ত্ব
অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। জন লকৰ অৰ্থৰ ধাৰণামূলক তত্ত্ব বুলিলে কি বুজোৱা হয়?
উত্তৰঃ
লকৰ
মতে শব্দৰ অৰ্থ হৈছে মানৱ মনত থকা ধাৰণা (idea)।
২। লকৰ মতে ভাষাৰ প্ৰধান কাম কি?
উত্তৰঃ
মনৰ
ধাৰণা অন্যৰ ওচৰত প্ৰকাশ কৰা।
৩। লকৰ মতে শব্দই সহজকৈ কি সূচায়?
উত্তৰঃ শব্দই সহজকৈ ধাৰণাক সূচায়।
৪। লকৰ মতে ভাষাগত বিভ্রান্তিৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ
ধাৰণাৰ
অস্পষ্টতা।
৫। লকৰ মতে শব্দৰ অৰ্থ কেতিয়া সঠিক হয়?
উত্তৰঃ
যেতিয়া
বক্তা আৰু শ্ৰোতাৰ ধাৰণা একে হয়।
৬। আধুনিক ভাষা-দৰ্শনত লকৰ তত্ত্বৰ মূল্য কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূর্ণ কিন্তু ত্রুটিপূর্ণ।
৭। আয়াৰ কোন দার্শনিক ধাৰাৰ অন্তৰ্গত?
উত্তৰঃ
যৌক্তিক
প্রমাণবাদ (Logical
Positivism)।
৮। আয়াৰৰ মতে অধিবিদ্যাগত বাক্য কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ
অর্থহীন।
৯। শক্তিশালী প্রমাণযোগ্যতা আৰু দুৰ্বল প্রমাণযোগ্যতাৰ মাজত পাৰ্থক্য কোনে কৰে?
উত্তৰঃ
আয়াৰে।
১০। অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্ব কোন দার্শনিকৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰঃ লুডৱিগ উইটগেনস্টাইন।
১১। উইটগেনস্টাইনব কোন পর্যায়ত ব্যৱহাৰ তত্ত্ব বিকশিত হয়?
উত্তৰঃ
পৰৱৰ্তী
পর্যায়ত।
১২। উইটগেনষ্টাইনৰ মতে দার্শনিক সমস্যাৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ
ভাষাৰ
ভুল ব্যৱহাৰ।
১৩। একেটা শব্দ ভিন্ন অর্থ কিয় বহন কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ
ভিন্ন
ভাষা-খেলৰ বাবে।
১৪। উইটগেনষ্টাইনৰ এই তত্ত্ব কোনটো দার্শনিক ধাৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ আধুনিক বিশ্লেষণী ভাষা-দর্শনত।
১৫। উইটগেনষ্টাইনে ভাষাক কিহৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছে?
উত্তৰঃ
জীৱন-পদ্ধতি
(Form of life)ৰ সৈতে।
১৬। Use
Theory অনুসৰি ব্যক্তিগত ভাষা সম্ভব নে?
উত্তৰঃ
সম্ভৱ
নহয়।
১৭। উইটগেনষ্টাইনৰ মতে অর্থ কিয় সামাজিক?
উত্তৰঃ
কাৰণ
ভাষাৰ ব্যৱহাৰ সামাজিক নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
১। লকৰ মতে শব্দ,
ধাৰণা
আৰু বস্তুৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ
জন
লকৰ অৰ্থৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বৰ কেন্দ্রবিন্দু হৈছে শব্দ, ধাৰণা আৰু বস্তুৰ মাজৰ সম্পৰ্ক।
লকৰ মতে এই তিনিটা উপাদানৰ মাজত এক সহজ সম্পর্ক নাই; বৰঞ্চ ধাৰণাই শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজত এক মধ্যস্থ ভূমিকা পালন
কৰে।
লকৰ মতে বাহ্যিক বস্তু আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু তাৰ ফলস্বৰূপে মনত
ধাৰণাৰ সৃষ্টি হয়। এই ধাৰণাবোৰ মানৱ মনৰ ভিতৰতেই থাকে। যেতিয়া আমি ভাষা ব্যৱহাৰ
কৰোঁ, তেতিয়া শব্দই এই
মানসিক ধাৰণাক সূচায়, বাহ্যিক বস্তুটোক
সহজকৈ নহয়। এইকাৰণে একে বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত ভিন্ন ব্যক্তিৰ ধাৰণা ভিন্ন হ'ব পাৰে।
উদাহৰণস্বৰূপে, “গছ" শব্দটো লওঁ।
এই শব্দটো কোনো বিশেষ গছক সূচায় নে?
লকৰ
মতে নহয়। ই মানৱ মনত গঢ়ি উঠা "গছ" সংক্রান্ত সাধাৰণ ধাৰণাক সূচায়। এই
ধাৰণা বহু বিশেষ অভিজ্ঞতাৰ পৰা বিমূৰ্তিকৰণৰ জৰিয়তে গঢ়ি উঠে।
এই দৃষ্টিভংগীৰ ফলত অর্থ ব্যক্তিনিষ্ঠ হৈ পৰে। কাৰণ প্ৰত্যেক ব্যক্তিৰ মনত থকা
ধাৰণা একে নোহোৱা সম্ভাৱনা থাকে। এই ব্যক্তিনিষ্ঠতাই ভাষাগত বিভ্রান্তিৰ মূল কাৰণ
বুলি লকে উল্লেখ কৰিছে।
সেয়েহে লকৰ মতে শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজত ধাৰণাই এক সেতুবন্ধনৰ কাম কৰে। এই
তত্ত্বই ভাষাক মানৱ মানসিক প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে যদিও ই অৰ্থৰ বস্তুনিষ্ঠতা
(objectivity) ব্যাখ্যা কৰাত ব্যর্থ
হয়।
২। লকৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বত অভিজ্ঞতাবাদৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
জন
লকৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বৰ মূলত অভিজ্ঞতাবাদ নিহিত আছে। লক এজন কঠোৰ অভিজ্ঞতাবাদী
দার্শনিক আছিল আৰু তেওঁৰ মতে মানৱ মন জন্মগতভাৱে খালী পাত (tabula rasa)। সকলো ধাৰণা অনুভৱৰ পৰা
আহে-এই অভিজ্ঞতাবাদী দৃষ্টিভংগীয়ে তেওঁৰ ভাষা-দর্শনক গভীৰভাৱে প্রভাৱিত কৰে।
লকৰ মতে বাহ্যিক জগতৰ বস্তুসমূহ ইন্দ্রিয়ত প্রভাৱ পেলায় আৰু তাৰ ফলস্বৰূপে মনত
ধাৰণাৰ সৃষ্টি হয়। এই ধাৰণাবোৰেই শব্দৰ অর্থ। সেয়েহে অভিজ্ঞতা অবিহনে কোনো অর্থ
নাথাকে। ভাষা মূলত অভিজ্ঞতাৰ প্রতিফলন।
অভিজ্ঞতাবাদৰ ফলত অর্থ ব্যক্তিনিষ্ঠ হৈ পৰে। কাৰণ প্রত্যেক ব্যক্তিৰ অভিজ্ঞতা
ভিন্ন। এইদৰে লকৰ তত্ত্বত ভাষা আৰু জ্ঞান একে প্রক্রিয়াৰ অংশ।
৩। লকৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বত ভাষাগত বিভ্রান্তিৰ কাৰণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
জন
লকৰ মতে ভাষাগত বিভ্রান্তি
(linguistic confusion)
দৰ্শন
আৰু দৈনন্দিন জীৱনত বহু ভুলৰ মূল কাৰণ। তেওঁৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বত এই বিভ্রান্তিৰ
কাৰণসমূহ স্পষ্টভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
প্রথমতে, ধাৰণাৰ অস্পষ্টতা। বহু
ক্ষেত্রত মানুহে নিজে ব্যৱহাৰ কৰা শব্দৰ সৈতে সম্পর্কিত ধাৰণাটো স্পষ্টভাৱে
উপলব্ধি নকৰে। অস্পষ্ট ধাৰণাই ভুল অর্থ সৃষ্টি কৰে।
দ্বিতীয়তে, একেটা শব্দৰ ভিন্ন
ধাৰণা। একেটা শব্দ বিভিন্ন ব্যক্তিৰ মনত ভিন্ন ধাৰণাৰ সৈতে সংযুক্ত থাকিব পাৰে। এই
ব্যক্তিগত ভিন্নতাই ভুল বুজাবুজি সৃষ্টি কৰে।
তৃতীয়তে, সাধাৰণ শব্দৰ
অপব্যৱহাৰ। বিমূর্ত সাধাৰণ শব্দসমূহ স্পষ্ট সংজ্ঞা অবিহনে ব্যৱহাৰ কৰিলে দার্শনিক
বিভ্রান্তি জন্ম লয়।
চতুৰ্থতে, শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজৰ
বিভ্রান্তি। বহু সময়ত মানুহে শব্দক বস্তুৰ সৈতে গুলাই পেলায়, যদিও লকৰ মতে শব্দে ধাৰণাক সূচায়, বস্তুক নহয়।
লকে এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে শব্দৰ সঠিক সংজ্ঞা, স্পষ্ট ধাৰণা আৰু সচেতন ভাষা ব্যৱহাৰৰ পৰামৰ্শ দিছিল।
৪। লকৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰঃ
লকৰ
ধাৰণামূলক তত্ত্বৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব অত্যন্ত বেছি। তেওঁ ভাষা-দর্শনক মধ্যযুগীয়
ধৰ্মতাত্ত্বিক ধাৰণাৰ পৰা মুক্ত কৰি মানৱ মন আৰু অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
এই তত্ত্বই আধুনিক অভিজ্ঞতাবাদী দর্শনৰ ভেটি গঢ়ে আৰু বার্কলি, হিউম আদি দার্শনিকক প্রভাৱিত কৰে।
লগতে ই আধুনিক ভাষা-দর্শনত অৰ্থ আৰু চিন্তাৰ সম্পৰ্ক উন্মোচন কৰে। যদিও তত্ত্বটো
সম্পূর্ণ নহয়, তথাপি ই ভাষা-দৰ্শনৰ
বিকাশত এক অনিবার্য পদক্ষেপ।
৫। শক্তিশালী আৰু দুৰ্বল প্রমাণযোগ্যতাৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
আয়াৰৰ
প্ৰমাণযোগ্যতা তত্ত্বত শক্তিশালী (strong)
আৰু
দুৰ্বল (weak) প্রমাণযোগ্যতাৰ ধাৰণা
অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই ধাৰণাই তত্ত্বটোক কিছু লচিলতা প্রদান কৰে।
শক্ত প্রমাণযোগ্যতাৰ মতে কোনো বাক্য তেতিয়াহে অর্থপূর্ণ যেতিয়া তাক সম্পূর্ণ
আৰু নির্ণায়কভাৱে প্ৰমাণ কৰিব পৰা যায়। অর্থাৎ, বাক্যটোৰ সত্যতা নিশ্চিতভাৱে পৰীক্ষণযোগ্য হ'ব লাগিব। কিন্তু এই কঠোৰ মানদণ্ড
বহু বৈজ্ঞানিক বাক্যৰ ক্ষেত্ৰতো প্রযোজ্য নহয়।
এই সমস্যাৰ সমাধানৰ বাবে আয়াৰে দুৰ্বল প্রমাণযোগ্যতাৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়। দুর্বল
প্রমাণযোগ্যতাৰ মতে কোনো বাক্য অর্থপূর্ণ হ'ব পাৰে যদি তাৰ
সত্যতাৰ পক্ষত কিছু অভিজ্ঞতালব্ধ প্রমাণ সম্ভৱ হয়, যদিও সম্পূর্ণ নিশ্চিততা নাথাকে।
এই ধাৰণাই বৈজ্ঞানিক অনুমান আৰু সাধাৰণ অভিজ্ঞতাৰ বাক্যসমূহক অর্থপূর্ণ হিচাপে
গ্ৰহণ কৰাৰ সুযোগ দিয়ে। তথাপিও বহু দার্শনিকৰ মতে এই সংশোধনেও তত্ত্বৰ মূল
সমস্যাবোৰ সমাধান কৰিব নোৱাৰে।
৬। অৰ্থৰ প্ৰমাণযোগ্যতা তত্ত্বৰ সমালোচনা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্রমাণযোগ্যতা তত্ত্ব বহু
সমালোচনাৰ সন্মুখীন হৈছে। প্রথম সমালোচনা হৈছে যে তত্ত্বটো নিজেই প্রমাণযোগ্য নহয়।
দ্বিতীয়তে, বৈজ্ঞানিক সাধাৰণ
নিয়মসমূহো শক্ত অর্থত প্রমাণযোগ্য নহয়। তৃতীয়তে, ইতিহাস,
নৈতিকতা
আৰু ধৰ্মৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্রসমূহক অর্থহীন বুলি কোৱাটো অতি সংকীর্ণ।
৭। 'Language-game'
ধাৰণাটো
অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বত কেনেদৰে গুৰুত্বপূর্ণ?
উত্তৰঃ
উইটগেনষ্টাইনৰ
অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বত
'Language-game' ধাৰণাটো প্রধান ভূমিকা পালন কৰে। এই ধাৰণাৰ জৰিয়তে তেওঁ ভাষাৰ অৰ্থ কেনেদৰে
গঢ়ি উঠে সেয়া ব্যাখ্যা কৰে।
উইটগেনষ্টাইনৰ মতে ভাষা ব্যৱহাৰ কৰা মানে এটা বিশেষ ধৰণৰ খেল খেলাৰ দৰে।
প্ৰতিটো ভাষা-খেলৰ নিজস্ব নিয়ম,
উদ্দেশ্য
আৰু ব্যৱহাৰ থাকে। যেনে- আদেশ দিয়া,
প্রশ্ন
কৰা, কাহিনী কোৱা, প্রার্থনা কৰা-এই সকলোবোৰ পৃথক
পৃথক ভাষা-খেল।
একেটা শব্দই ভিন্ন ভাষা-খেলত ভিন্ন অর্থ বহন কৰে। এই কাৰণে অর্থ স্থিৰ নহয়, ব্যৱহাৰ-নিৰ্ভৰ। ভাষা-খেলসমূহ
সামাজিক আচৰণৰ সৈতে সংযুক্ত,
সেয়েহে
অর্থও সামাজিক।
এই ধাৰণাই দর্শনত অর্থক বস্তুনিষ্ঠ সংজ্ঞাৰ পৰা মুক্ত কৰি ব্যৱহাৰভিত্তিক ৰূপ
দিয়ে।
৮। উইটগেনষ্টাইনৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বে ব্যক্তিগত ভাষাৰ সম্ভাৱনা কেনেদৰে অস্বীকাৰ
কৰে?
উত্তৰঃ উইটগেনষ্টাইনৰ মতে ভাষা সদায় সামাজিক নিয়মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।এইকাৰণে তেওঁ ব্যক্তিগত ভাষাৰ ধাৰণাটো অস্বীকাৰ কৰে। যদি ভাষা সম্পূর্ণ ব্যক্তিগত হ'লহেঁতেন, তেন্তে তাৰ ব্যৱহাৰৰ কোনো সাৰ্বজনিক নিয়ম নাথাকিলহেঁতেন। কিন্তু নিয়ম অবিহনে ভাষাৰ অৰ্থ স্থিৰ কৰিব নোৱাৰি। এই যুক্তিৰ জৰিয়তে উইটগেনষ্টাইনে দেখুৱাই যে অর্থ সদায় সামাজিক ব্যৱহাৰৰ ফল।
৯। অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বৰ দার্শনিক গুৰুত্ব মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰঃ
উইটগেনষ্টাইনৰ
ব্যৱহাৰ তত্ত্বই ভাষা-দর্শনত এক মৌলিক পৰিৱৰ্তন আনে। ই অৰ্থক স্থিৰ সংজ্ঞাৰ পৰা
মুক্ত কৰি সামাজিক ব্যৱহাৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
এই তত্ত্বই আধুনিক বিশ্লেষণী দর্শন,
ভাষা-দর্শন
আৰু সমাজবিজ্ঞানত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে।
ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ
১। জন লকৰ অৰ্থৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বত শব্দ, ধাৰণা আৰু বস্তুৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ
জন
লকৰ অৰ্থৰ ধাৰণামূলক তত্ত্বৰ মূল কাঠামো শব্দ, ধাৰণা আৰু বস্তুৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। লকে এই
তিনিটা উপাদানৰ মাজত থকা সম্পর্কক পুনৰ সংজ্ঞায়িত কৰি ভাষা-দর্শনত এক নতুন
দৃষ্টিভংগী আগবঢ়ায়। তেওঁৰ মতে শব্দে বাহ্যিক বস্তুক সহজে সূচায় নে, বৰঞ্চ মনত থকা ধাৰণাক সূচায়। এই
দৃষ্টিভংগীয়ে মধ্যযুগীয় আৰু প্রাচীন বাস্তৱবাদী ভাষা-ধাৰণাৰ পৰা এক গুৰুত্বপূর্ণ
বিচ্ছেদ ঘটায়।
লকৰ মতে বাহ্যিক জগতৰ বস্তুসমূহ ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায় আৰু এই
ইন্দ্রিয়গত অনুভৱৰ ফলস্বৰূপে মনত ধাৰণাৰ সৃষ্টি হয়। এই ধাৰণাবোৰ মানৱ মনৰ ভিতৰত
অৱস্থিত আৰু ই বাহ্যিক বস্তুৰ মানসিক প্রতিচ্ছবি। যেতিয়া মানুহে কথা কয় বা ভাষা
ব্যৱহাৰ কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে এই
মানসিক ধাৰণাবোৰ প্ৰকাশ কৰিবলৈ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰে। এইদৰে শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজত
ধাৰণাই এক সেতুবন্ধনৰ ভূমিকা পালন কৰে।
এই তত্ত্ব অনুসৰি শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজত কোনো সোজাসুজি, প্রাকৃতিক সম্পর্ক নাই। একেটা
বস্তুৰ ক্ষেত্ৰত ভিন্ন ভাষাত ভিন্ন শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে শব্দ
স্বাভাৱিক নহয়, পৰম্পৰাগত আৰু
সামাজিক। কিন্তু এই সামাজিক ব্যৱস্থাৰ অন্তৰত লকে ব্যক্তিগত মানসিক ধাৰণাকেই অৰ্থৰ
মূল আধাৰ হিচাপে গণ্য কৰিছে।
লকৰ মতে এই সম্পর্ক বুজিব নোৱাৰাৰ ফলতেই বহু দার্শনিক বিভ্রান্তিৰ সৃষ্টি হয়।
মানুহে প্রায়ে শব্দকেই বাস্তৱ বস্তু বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু তাৰ ফলত অবাস্তৱ
সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। লকে এই ধৰণৰ বিভ্রান্তিৰ পৰা মুক্ত হ'বলৈ ধাৰণাৰ স্পষ্ট বিশ্লেষণৰ ওপৰত
জোৰ দিছিল।
এই তত্ত্বত অর্থ ব্যক্তিনিষ্ঠ হৈ পৰে,
কিয়নো
ধাৰণা ব্যক্তিৰ মনত থাকে। দুজন ব্যক্তিয়ে একেটা শব্দ ব্যৱহাৰ কৰিলেও তেওঁলোকৰ মনত
থকা ধাৰণা সম্পূর্ণ একে নোহোৱা সম্ভাৱনা থাকে। এই ব্যক্তিগত ভিন্নতাই ভাষাগত
যোগাযোগক জটিল কৰি তোলে,
যদিও
দৈনন্দিন জীৱনত সামাজিক ব্যৱহাৰৰ ফলত এক সাধাৰণ সামঞ্জস্য গঢ়ি উঠে।
সামগ্রিকভাৱে লকৰ তত্ত্বত শব্দ,
ধাৰণা
আৰু বস্তুৰ সম্পর্ক এক মানসিক-মধ্যস্থ কাঠামোৰ মাধ্যমে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। এই
তত্ত্বই ভাষাক মানৱ জ্ঞান আৰু অভিজ্ঞতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে, যদিও ই ভাষাৰ সামাজিক আৰু
বস্তুনিষ্ঠ দিশ সম্পূর্ণৰূপে ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে।
২। এ. জে. আয়াৰৰ অৰ্থৰ প্ৰমাণযোগ্যতা তত্ত্ব বিস্তৃতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ
এ.
জে. আয়াৰৰ অৰ্থৰ প্ৰমাণযোগ্যতা তত্ত্ব আধুনিক বিশ্লেষণী ভাষা-দৰ্শনৰ ইতিহাসত এক
গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু প্ৰভাৱশালী তত্ত্ব হিচাপে পৰিগণিত। এই তত্ত্বৰ উদ্ভৱ বিংশ
শতাব্দীৰ আৰম্ভণিৰ যৌক্তিক প্রমাণবাদী চিন্তাধাৰাৰ প্ৰভাৱত হৈছিল। আয়াৰ ভিয়েনা
চক্ৰৰ দাৰ্শনিকসকলৰ চিন্তাধাৰাৰ দ্বাৰা গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল আৰু তেওঁ দৰ্শনৰ
বহু পৰম্পৰাগত সমস্যাক ভাষাগত বিভ্রান্তিৰ ফল বুলি গণ্য কৰিছিল। তেওঁৰ মতে দৰ্শনৰ
মুখ্য কাম হৈছে ভাষাৰ বিশ্লেষণ কৰা আৰু অর্থহীন বাক্যসমূহ চিনাক্ত কৰি দৰ্শনৰ
পৰিসৰ স্পষ্ট কৰা।
আয়াৰৰ মতে কোনো বাক্য অর্থপূর্ণ হ'বলৈ হ'লে তাক প্রমাণযোগ্য হ'ব লাগিব। অর্থাৎ, বাক্যটোৰ সত্যতা বা অসত্যতা
পৰীক্ষা কৰাৰ কোনো নীতিগত উপায় থাকিব লাগিব। যি বাক্যৰ প্ৰমাণৰ কোনো সম্ভাৱনাই নাই, সেয়া আয়াৰৰ মতে অর্থহীন। এই
তত্ত্বৰ মূল লক্ষ্য আছিল দর্শনক বিজ্ঞানৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা আৰু অধিবিদ্যাগত, ধর্মীয় বা অতিলৌকিক আলোচনাক দৰ্শনৰ
পৰা বাহিৰ কৰা।
আয়াৰে অৰ্থপূর্ণ বাক্যক দুটা শ্রেণীত বিভক্ত কৰে। প্রথম শ্রেণী হৈছে
বিশ্লেষণাত্মক বাক্য। এই ধৰণৰ বাক্যৰ সত্যতা কেৱল শব্দৰ অৰ্থ আৰু যুক্তিগত গাঁথনীৰ
ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। এইবোৰ বাক্য প্রমাণ কৰিবলৈ কোনো অভিজ্ঞতাৰ প্রয়োজন নাথাকে। গণিত
আৰু যুক্তিবিদ্যাৰ বাক্যসমূহ এই শ্রেণীত পৰে। এইবোৰ বাক্য অর্থপূর্ণ যদিও ই কোনো
নতুন তথ্য যোগান নধৰে।
দ্বিতীয় শ্রেণী হৈছে অভিজ্ঞতালব্ধ বা
synthetic বাক্য। এই ধৰণৰ বাক্যৰ
সত্যতা ইন্দ্রিয়গত অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে পৰীক্ষা কৰিব পৰা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে
প্রাকৃতিক বিজ্ঞানৰ বাক্য বা দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ বৰ্ণনা এই শ্ৰেণীত অন্তৰ্গত।
এইবোৰ বাক্য অর্থপূর্ণ কাৰণ সিহঁতৰ সত্যতা পৰীক্ষণযোগ্য।
এই দুটা শ্ৰেণীৰ বাহিৰত থকা সকলো বাক্য আয়াৰৰ মতে অর্থহীন। বিশেষকৈ
অধিবিদ্যাগত বাক্য, যিবোৰে ঈশ্বৰ, আত্মা, পৰম বাস্তৱ বা অতিলৌকিক অস্তিত্বৰ
কথা কৰে, সিহঁত neither বিশ্লেষণাত্মক নে অভিজ্ঞতালব্ধ।
সেয়েহে আয়াৰে এইবোৰ বাক্যক সম্পূর্ণৰূপে অর্থহীন বুলি ঘোষণা কৰে। তেওঁৰ মতে এই
ধৰণৰ বাক্যসমূহে কোনো তথ্য দিয়া নাই আৰু দৰ্শনত কেৱল বিভ্রান্তিৰ সৃষ্টি কৰে।
আয়াৰৰ তত্ত্বত নৈতিক বাক্যৰ ক্ষেত্ৰতো এক বিশেষ দৃষ্টিভংগী দেখা যায়। তেওঁৰ
মতে নৈতিক বাক্যসমূহো প্রমাণযোগ্য নহয় আৰু সেয়েহে সিহঁত সত্য-মিথ্যা হিচাপে
বিবেচিত নহয়। এইবোৰ বাক্যৰ মাধ্যমে মানুহে কেৱল নিজৰ অনুভূতি বা আবেগ প্রকাশ কৰে।
এই দৃষ্টিভংগীক
emotivism বুলি কোৱা হয়।
সামগ্রিকভাৱে ক'ব পাৰি যে আয়াৰৰ অৰ্থৰ
প্ৰমাণযোগ্যতা তত্ত্বই ভাষা-দর্শনত এক বৈপ্লবিক পৰিৱৰ্তন আনে। ই দর্শনক স্পষ্টতা, বিশ্লেষণ আৰু বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ
প্রদান কৰে, যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত
ইয়াৰ সীমাবদ্ধতা আৰু সমালোচনা প্রকাশ পাইছে।
৩। লুডৱিগ উইটগেনস্টাইনৰ অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্ব বিস্তৃতভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ লুডৱিগ উইটগেনস্টাইনৰ অৰ্থৰ
ব্যৱহাৰ তত্ত্ব আধুনিক ভাষা-দর্শনৰ ইতিহাসত এক গভীৰ পৰিৱর্তন সূচনা কৰা তত্ত্ব। এই তত্ত্বটো তেওঁৰ পৰৱৰ্তী দৰ্শনৰ অংশ আৰু
মূলত Philosophical Investigations গ্রন্থত বিকশিত হয়। উইটগেনষ্টাইনৰ
প্ৰাৰম্ভিক দর্শনত ভাষাক বাস্তৱৰ চিত্ৰ বুলি ধৰা হৈছিল, কিন্তু পৰৱৰ্তী পর্যায়ত তেওঁ এই
ধাৰণাক পৰিত্যাগ কৰি ভাষাৰ সামাজিক আৰু ব্যৱহাৰভিত্তিক স্বৰূপৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ
কবে। এই পৰিৱর্তনেই অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বৰ জন্ম দিয়ে।
উইটগেনস্টাইনৰ মতে শব্দৰ অর্থ কোনো ধাৰণা, বস্তু বা মানসিক প্রতিচ্ছবিৰ সৈতে সহজে সংযুক্ত নহয়। তেওঁৰ
বিখ্যাত উক্তি "শব্দৰ অৰ্থ তাৰ ব্যৱহাৰত নিহিত” এই তত্ত্বৰ কেন্দ্রীয়
বক্তব্য। অর্থাৎ কোনো শব্দৰ অৰ্থ বুজিবলৈ হ'লে তাক কোন পৰিস্থিতিত, কেনেদৰে আৰু কিহৰ উদ্দেশ্যে
ব্যবহাৰ কৰা হৈছে সেয়া লক্ষ্য কৰিব লাগিব। শব্দৰ অর্থ কোনো স্থিৰ সত্তা নহয়, ই ভাষাৰ ব্যৱহাৰৰ সৈতে সলনি হয়।
উইটগেনস্টাইনৰ মতে ভাষা কোনো একক আৰু সুনির্দিষ্ট ব্যৱস্থা নহয়। দৈনন্দিন
জীৱনত ভাষা বহুধৰণে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আদেশ দিয়া, অনুৰোধ কৰা,
প্রশ্ন
কৰা, তথ্য জনাৱো, কাহিনী কোৱা, প্রার্থনা কৰা, কৌতুক কৰা-এই সকলোবোৰ ভাষাৰ ভিন্ন
ভিন্ন ব্যৱহাৰ। এই ভিন্ন ব্যৱহাৰসমূহক তেওঁ ‘Language-game' বুলি আখ্যা দিয়ে। ভাষা-খেল বুলিলে কেৱল শব্দৰ ব্যৱহাৰ নহয়, বৰঞ্চ সেই ব্যৱহাৰৰ সৈতে জড়িত
নিয়ম, উদ্দেশ্য আৰু সামাজিক
প্রেক্ষাপটকো বুজোৱা হয়। "
একেটা শব্দ ভিন্ন ভাষা-খেলত ভিন্ন অর্থ বহন কৰিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে
"খেল শব্দটো শিশুৰ খেল,
ক্রীড়া
প্রতিযোগিতা, বা ৰাজনৈতিক কৌশলৰ
ক্ষেত্রত ভিন্ন অর্থত ব্যৱহৃত হয়। এই ভিন্নতা প্রমাণ কৰে যে শব্দৰ অৰ্থ কোনো একক
সংজ্ঞাত বন্দী নহয়। অর্থ ব্যৱহাৰভিত্তিক আৰু প্রেক্ষাপট-নিৰ্ভৰ।'
উইটগেনস্টাইনে ভাষাক সামাজিক কার্যকলাপ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। ভাষা মানুহে
একেলগে বাস কৰা সমাজৰ ভিতৰতেই গঢ়ি উঠে। এইকাৰণে তেওঁ 'ণ্ঠন্সজগ্ন পন্দ্র ভ্রূদ্ৰঙ্গ' বা জীৱন-পদ্ধতিৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়।
ভাষা-খেলসমূহ কোনো শূন্যত নহয়,
বৰঞ্চ
সমাজৰ আচৰণ, ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ ভিতৰতেই
সংঘটিত হয়। যিদৰে জীৱন-পদ্ধতি ভিন্ন,
তেনেদৰে
ভাষাৰ ব্যৱহাৰো ভিন্ন হয়।
এই তত্ত্বই ধাৰণামূলক তত্ত্ব আৰু প্রমাণযোগ্যতা তত্ত্বৰ দৰে আগৰ
অৰ্থ-তত্ত্বসমূহক প্রত্যাহ্বান জনায়। লক বা আয়াৰৰ দৰে দাৰ্শনিকসকলে অৰ্থক মানসিক
ধাৰণা বা প্রমাণযোগ্যতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিছিল, কিন্তু উইটগেনষ্টাইনে দেখুৱাই যে এই দৃষ্টিভংগী ভাষাৰ
বাস্তৱ ব্যৱহাৰ বুজিবলৈ অক্ষম। অর্থ মানে কেৱল মনৰ ভিতৰৰ বস্তু নহয়; ই সামাজিক ব্যৱহাৰৰ ফল।
এইদৰে উইটগেনষ্টাইনৰ অৰ্থৰ ব্যৱহাৰ তত্ত্বই ভাষাক এক জীৱন্ত, সামাজিক আৰু গতিশীল ব্যৱস্থা
হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে আৰু আধুনিক ভাষা-দর্শনত এক মৌলিক পৰিৱৰ্তন আনে।
৪। Locke আৰু Fregeৰ অৰ্থ-তত্ত্বৰ তুলনামূলক আলোচনা
আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ
জন
লক আৰু গটলব ফ্লেগে ভাষা-দৰ্শনৰ ইতিহাসত দুজন অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ দার্শনিক, যদিও তেওঁলোক ভিন্ন শতাব্দী, ভিন্ন দার্শনিক পৰম্পৰা আৰু ভিন্ন
সমস্যাৰ সৈতে সম্পর্কিত। লক আধুনিক অভিজ্ঞতাবাদী দৰ্শনৰ প্ৰতিনিধি আছিল, আনহাতে ফ্রেগে আধুনিক বিশ্লেষণী
ভাষা-দৰ্শনৰ পিতৃস্বৰূপ। অৰ্থৰ স্বৰূপ সম্পর্কে দুয়োৰে দৃষ্টিভংগী মৌলিকভাৱে ভিন্ন, আৰু এই ভিন্নতাই ভাষা-দৰ্শনৰ
বিকাশত এক গুৰুত্বপূর্ণ মোড় আনিছে।
লকৰ মতে শব্দৰ অৰ্থ মানৱ মনত থকা ধাৰণা। তেওঁৰ ধাৰণামূলক তত্ত্ব অনুসৰি
বাহ্যিক বস্তু ইন্দ্ৰিয়ৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাই মনত ধাৰণাৰ সৃষ্টি কৰে, আৰু শব্দে এই ধাৰণাবোৰক সূচায়।
এইদৰে শব্দ আৰু বস্তুৰ মাজত ধাৰণাই মধ্যস্থ ভূমিকা পালন কৰে। অর্থ মূলত মানসিক আৰু
ব্যক্তিনিষ্ঠ। লকৰ এই দৃষ্টিভংগী তেওঁৰ অভিজ্ঞতাবাদী দৰ্শনৰ লগত গভীৰভাৱে জড়িত, য'ত সকলো জ্ঞান অনুভৱৰ পৰা আহে বুলি ধৰা হয়।
ফ্রেগে এই মানসিকবাদী দৃষ্টিভংগীক কঠোৰভাৱে সমালোচনা কৰে। তেওঁৰ মতে যদি অর্থ
কেৱল ব্যক্তিগত ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে,
তেন্তে
ভাষাৰ বস্তুনিষ্ঠতা আৰু জ্ঞানমূলক মূল্য ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰি। এই সমস্যা সমাধানৰ
বাবে ফ্ৰেগে 'Sense' আৰু 'Reference'ৰ ভেদাভেদ আগবঢ়ায়। তেওঁৰ মতে শব্দৰ
Reference হৈছে যাক শব্দই সূচায়, আৰু Sense হৈছে সেই Reference ধৰা পদ্ধতি। Sense মানসিক নহয়; ই বস্তুনিষ্ঠ আৰু সাৰ্বজনিক।
লকৰ তত্ত্বত অর্থ ব্যক্তিনিষ্ঠ হোৱাৰ ফলত ভাষাগত বিভ্রান্তিৰ সম্ভাৱনা বেছি।
ফ্ৰেগেৰ তত্ত্বত এই সমস্যাটো কমে,
কাৰণ
Sense সকলো বক্তাৰ বাবে একে
হ'ব পাৰে। এইদৰে ফ্ৰেগে
অৰ্থক মানসিক অৱস্থাৰ পৰা মুক্ত কৰি এক যুক্তিগত আৰু বস্তুনিষ্ঠ ভেটি প্রদান কৰে।
তথাপি লকৰ ঐতিহাসিক গুৰুত্ব অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে ভাষা, অৰ্থ আৰু মানৱ মনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক
পদ্ধতিগতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিছিল। ফ্রেগে এই ভেটিৰ ওপৰত থিয় হৈ আধুনিক ভাষা-দৰ্শনৰ এক
নতুন যুগ সূচনা কৰে। এইদৰে লক আৰু ফ্ৰেগেৰ তুলনাই ভাষা-দৰ্শনৰ বিকাশৰ এক স্পষ্ট
পৰিৱৰ্তন ধাৰা দেখুৱায়।
৫। Ayer আৰু Wittgensteinৰ তুলনামূলক আলোচনা
আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ
এ.
জে. আয়াৰ আৰু লুডৱিগ উইটগেনস্টাইন দুয়ো আধুনিক বিশ্লেষণী দৰ্শনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দার্শনিক,
কিন্তু
অৰ্থ আৰু দৰ্শনৰ কাম সম্পর্কে তেওঁলোকৰ দৃষ্টিভংগী ভিন্ন। আয়াৰে অৰ্থক
প্রমাণযোগ্যতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে,
আনহাতে
উইটগেনষ্টাইনে অর্থক ব্যৱহাৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰে।
আয়াৰৰ মতে কোনো বাক্য অর্থপূর্ণ হ'বলৈ হ'লে তাক প্রমাণযোগ্য হ'ব লাগিব। এই মানদণ্ডত অধিবিদ্যা, ধর্ম আৰু নৈতিকতা অর্থহীন হৈ পৰে।
উইটগেনষ্টাইনে এই সংকীর্ণ দৃষ্টিভংগী অস্বীকাৰ কৰে। তেওঁৰ মতে এই ক্ষেত্ৰসমূহ
নিজস্ব ভাষা-খেল আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ ভিতৰত অৰ্থপূর্ণ।
আয়াৰে দৰ্শনক বিজ্ঞানৰ সহায়ক হিচাপে দেখে, উইটগেনষ্টাইনে দর্শনক ভাষাগত চিকিৎসা হিচাপে দেখে। এই
তুলনাই দেখুৱায় যে উইটগেনষ্টাইনৰ দৃষ্টিভংগী অধিক বহুমুখী আৰু সহনশীল।
