গোট ২

নিৎচে


অতি চমু প্রশ্নোত্তৰ

১। নিৎচেৰ বিখ্যাত উক্তি কি?

উত্তৰঃ নিৎচেৰ বিখ্যাত উক্তি হ'ল- “ঈশ্বৰ মৃত” (God is Dead) |

২। নিচেৰ পিতৃ কিহৰ যাজক আছিল?

উত্তৰঃ নিৎচেৰ পিতৃ গীৰ্জাৰ যাজক আছিল।

৩। স্নাতকৰ পাছত নিৎচে ক'ত যায়?

উত্তৰঃ তেওঁ ব'ন বিশ্ববিদ্যালয়লৈ যায়।

৪। নিৎচে সামৰিক বাহিনী ত্যাগ কিয় কৰে?

উত্তৰঃ ঘোঁৰাৰ পৰা পৰি বুকুত গুৰুতৰ আঘাত পোৱাৰ বাবে তেওঁ সামৰিক বাহিনী ত্যাগ কৰে।

৫। নিৎচেক কোনে অনুমোদন বা সুপাৰিশ কৰে?

উত্তৰঃ অধ্যাপক ফ্ৰেডৰিক উইলহেম ৰিটছলে নিৎচেক সুপাৰিশ কৰিছিল।

৬। ফ্রেডৰিক নিচে কোন?

উত্তৰঃ ফ্ৰেডৰিক নিৎচে (১৮৪৪-১৯০০) জার্মান দার্শনিক, পণ্ডিত আৰু সংস্কৃতি-সমালোচক।

৭। নিৎচে আস্তিক নে নিৰীশ্বৰবাদী?

উত্তৰঃ নিৎচে এজন নিৰীশ্বৰবাদী দার্শনিক।

৮। ফ্রেংকো-জার্মান যুদ্ধৰ সময়ত নিৎচে ক'ত সেৱা কৰে?

উত্তৰঃ তেওঁ চিকিৎসা বিভাগৰ স্বেচ্ছাসেৱক হ'বলৈ আগবাঢ়ে।

৯। "The Birth of Tragedy" কাৰ গ্ৰন্থ?

উত্তৰঃ "The Birth of Tragedy" নিৎচেৰ গ্ৰন্থ।

১০। "Not mankind but overman is the goal!"- এই কথাটোৰ অৰ্থ

উত্তৰঃ নিৎচেৰ মতে মানুহৰ লক্ষ্য মানৱ নহয়, অতিমানব।

১১। "The highest values devaluate themselves" ইয়াৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ সর্বোচ্চ প্রমূল্যসমূহেই শেষত নিজকে মূল্যহীন কৰি তোলে।

১২। অতিমানৱ ধাৰণাৰ মূল ক্ষেত্ৰ কোনখন গ্রন্থ?

উত্তৰঃ "Thus Spoke Zarathustra" গ্রন্থত অতিমানৱৰ ধাৰণা দাঙি ধৰা হৈছে।

১৩। "The Will to Power" কোনে সম্পাদনা!সংকলন কৰি প্ৰকাশ কৰে?

উত্তৰঃ নিৎচেৰ ভগ্নী এলিজাবেথ ফষ্টাৰ নিৎচেই প্রকাশ কৰে।

১৪। নিৎচেৰ মতে অতিমানৱ কিহৰ বিপৰীত?

উত্তৰঃ নিৎচেৰ মতে অতিমানৱ “modern man”, “good man”, খ্ৰীষ্টান আৰু শূন্য়বাদীৰ বিপৰীত ধৰণৰ “supreme achievement”।

১৫। নিৎচেৰ দৰ্শনত "Will to Power” বুলিলে কি বুজায়?

উত্তৰঃ Will to Power মানে মানুহৰ (আৰু জীৱনৰ) মৌলিক চালিকা শক্তি বা প্ৰৱণতা।

চমু প্রশ্নোত্তৰ

১। “ঈশ্বৰ মৃত” (God is Dead) ধাৰণাটোৰ অৰ্থ আৰু তাৎপর্য ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ "ঈশ্বৰ মৃত" (God is Dead) উক্তিটো কেৱল ধৰ্ম-বিৰোধী স্লোগান নহয়; ই আধুনিক ইউৰোপীয় সভ্যতা আৰু মূল্যবোধৰ এক গভীৰ সংকটৰ প্ৰতীক। নিৎচেৰ মতে, বহু শতাব্দী ধৰি ঈশ্বৰ-ধাৰণাই সত্য,ন্যায়, সৌন্দর্য, প্রেম, নৈতিক আদর্শ-এই সকলোৰে "মূল উৎস” হিচাপে কাম কৰি আহিছিল। মানুহে জীৱনত দুখ-যন্ত্রণা সহ্য কৰাৰ কাৰণ, নৈতিক জীৱন যাপন কৰাৰ প্ৰেৰণা, আৰু "অর্থ-উদ্দেশ্য” লাভ কৰাৰ ভিত স্থাপন কৰিছিল ঈশ্বৰ-বিশ্বাসে। কিন্তু নৱজাগৰণ, বিজ্ঞানচেতনা, যুক্তিবাদ আৰু আধুনিক নিৰীশ্বৰবাদী চিন্তাধাৰাই ধীৰে ধীৰে ঈশ্বৰৰ এই কেন্দ্ৰীয় স্থান ভাঙি পেলালে। সেয়াইে নিৎচেৰ ভাষাত "ঈশ্বৰ নিহত”-অর্থাৎ আধুনিক মানুহে নিজৰ চিন্তা-পদ্ধতিৰ ভিতৰতে ঈশ্বৰক মূল্যবোধৰ উৎস হিচাপে অস্বীকাৰ কৰিছে।

ঈশ্বৰৰ “মৃত্যু” মানে কেৱল ঈশ্বৰ বিশ্বাসৰ অৱসান নহয়; ই মানৱ সভ্যতাৰ সৰ্বোচ্চ আদর্শসমূহৰ ভিত কঁপাই দিয়া এক "মূল্য-শূন্যতা" (value-vacuum) সৃষ্টি কৰে। যেতিয়া ঈশ্বৰ নাই, তেতিয়া "সঠিক-ভুল”, “নৈতিক-অনৈতিক”, “সুন্দৰ-কুৎসিত", "উচ্চ-নীচ” আদি বিচাৰৰ এক নিশ্চিত সৰ্বজনীন মানদণ্ড ধৰি ৰখাটো কঠিন হয়; ফলত শূন্যবাদ (nihilism) দেখা দিয়ে। নিৎচেৰ মতে, ঈশ্বৰৰ মৃত্যুৰ পৰিণাম ভয়ংকৰ-কাৰণ ই মানুহক একাকীত্ব, অনিশ্চয়তা, অর্থহীনতা আৰু উদ্দেশ্যহীনতাৰ মুখামুখি দাঁত কৰি তোলে। তথাপিও নিৎচে ইয়াক সম্পূর্ণ নষ্টৰ ঘটনা বুলি নেদেখে; বৰঞ্চ ইয়াত এক "যোগাত্মক সুযোগ" আছে বুলি কয়। ঈশ্বৰ-বিশ্বাসে যি পৰলোক-আশ্বাসৰ ছাঁত মানুহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল,সেয়া ভাঙি গলে মানুহ স্বাধীন হয়। এই স্বাধীনতাই নতুন প্রমূল্য সৃষ্টি, নতুন জীবন-পথ বাছনি, আৰু "অতিমানৰ”ৰ (Übermensch) দিশে আগবঢ়াৰ সম্ভাৱনা খুলি দিয়ে। সেয়ে "God is Dead" ধাৰণাই একে সময়তে সংকট আৰু সম্ভাৱনা-দুয়োটাই সূচায়।

২। নিৎচেৰ "Will to Power" ধাৰণাটো কি? তাৰ মূল অর্থ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ দৰ্শনত শক্তিৰ ইচ্ছা (Will to Power / Wille zur Macht) এক অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা, যাৰ দ্বাৰা তেওঁ মানুহ আৰু জীৱনৰ মৌলিক চালিকা শক্তিক বুজাইছে। নিৎচেৰ মতে, জীৱন কেৱল "জীয়াই থকাৰ ইচ্ছা" নহয়; বৰঞ্চ জীৱনে সর্বদা শক্তি বৃদ্ধি, প্রভুত্ব বিস্তাৰ, স্ব-অতিক্ৰম (self-overcoming) আৰু সৃষ্টিশীল ৰূপান্তৰৰ দিশে আগবাঢ়ে-এই মৌলিক প্ৰৱণতাই "Will to Power"।

নিৎচে ইচ্ছাক বস্তুৰ দৰে ধৰি ল'বলৈ মানা কৰে। তেওঁ দেখুৱায় যে "will" শব্দটো কোনো একক বস্তু নহয়; ই বহু সংবেদনৰ সমষ্টি (plurality of sensations)। ইচ্ছা কৰাটোত "এফালে যাৰ পৰা আঁতৰি যাব লাগে”, "সিফালে যাৰ পিনে যাব লাগে”,"from-to"ৰ অনুভৱ,আৰু এটা সহায়ক পেশী-সংবেদনো থাকে। নিৎচেৰ মতে, ইচ্ছা মূলতঃ আদেশ দিয়া আৰু আদেশ মানি চলাৰ এক জটিল প্রক্রিয়া-য'ত আদেশ দিওঁ আমিয়েই, আদেশ পালন কৰোঁ আমিয়েই; কিন্তু চেতনাত আমি অধিকাংশ সময় আদেশদাতাৰ সুখ অনুভৱ কৰোঁ, আদেশ-পালনৰ দুখ ঢাক খাই যায়।

নিৎচেৰ মতে, শক্তিৰ ইচ্ছা নিজে নৈতিকভাবে "ভাল" বা "বেয়া” নহয়; প্রশ্নটো হ'ল- এই শক্তি কেনেকৈ প্রকাশ পায়। তেওঁ শাৰীৰিক বা ৰাজনৈতিক "শক্তি-দখল"ৰ নিতান্ত পোষক নহয়; বৰঞ্চ শক্তিক সৃষ্টিমূলক, সুন্দৰ আৰু জীৱনদায়িনী কামত নিয়োগ কৰাৰ পক্ষে। কুৎসিত, দুর্বলতা-উৎপন্ন, প্রতিশোধমূলক শক্তি-ইচ্ছাক তেওঁ সমালোচনা কৰে।

এই ধাৰণাত "নিজকে অতিক্রম" (self-overcoming) কেন্দ্ৰীয়। নিৎচেৰ মতে, "তোমাৰ প্ৰকৃত আত্মা তোমাৰ ভিতৰৰ গভীৰতাত নহয়, বহু ওপৰত আছে”-অর্থাৎ মানুহে সদায় নিজকে ওপৰলৈ টানি তোলাৰ, স্ব-প্ৰভুত্বৰ (self-mastery) আৰু আত্ম-ৰূপান্তৰৰ চেষ্টা কৰিব লাগে। সেয়াইে Will to Power-জীৱনৰ অন্তৰ্গত গভীৰ শক্তি, যি মানুহক নতুন মূল্য সৃষ্টি, সৃজন, আৰু অতিমানৱৰ দিশে গতি কৰায়।

৩। নিৎচেৰ জীৱন আৰু কর্ম (Life and Work) আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ফ্ৰেডৰিক নিৎচে (1844-1900) উনবিংশ শতিকাৰ এজন অত্যন্ত প্রভাৱশালী জার্মান দার্শনিক, পণ্ডিত আৰু সংস্কৃতি-সমালোচক। তেওঁ পৰম্পৰাগত পাশ্চাত্য ধর্ম, নৈতিকতা আৰু দৰ্শনৰ গভীৰ সমালোচনা কৰি আধুনিক চিন্তাজগতত বিপুল আলোড়ন তুলিছিল। নিৎচেৰ জন্ম প্ৰছিয়াৰ ৰোকেনত 1844 চনত হয়। তেওঁৰ পিতৃ কার্ল লুডউইগ নিৎচে গীৰ্জাৰ যাজক আছিল, আৰু ৰজাৰ নাম অনুসৰি পুত্ৰৰ নাম ফ্ৰেডৰিক উইলহেম নিৎচে ৰাখিছিল। নিৎচেৰ পাঁচ বছৰ বয়সতেই পিতৃৰ মৃত্যু হয়; তাৰ পিছত পৰিয়াল নামবাৰ্গলৈ স্থানান্তৰিত হয় আৰু তাতে তেওঁৰ বিদ্যালয় শিক্ষা আৰম্ভ হয়। 1858 চনত তেওঁ জাৰ্মানীৰ এটা আগশাৰীৰ বৰ্ডিং স্কুলত ভর্তি হয়, য'ত উন্নত ধ্রুপদী শিক্ষা লাভকৰি বিদ্যায়তনিক পাৰদৰ্শিতা দেখুৱায়।

1865 চনত স্নাতক ডিগ্রী লাভ কৰি তেওঁ ব'ন বিশ্ববিদ্যালয়ত ঈশ্বৰতত্ত্ব আৰু ধ্রুপদী দর্শন অধ্যয়ন কৰিবলৈ যায়; কিন্তু পৰৱৰ্তীতে লেপজিং বিশ্ববিদ্যালয়লৈ বদলি হয়। 1867 চনত সামৰিক সেৱাত যোগ দিলেও ঘোঁৰাৰ পৰা পৰি বুকুত গুৰুতৰ আঘাত পোৱা বাবে তেওঁ সেনা-জীৱন ত্যাগ কৰে। লেপজিঙত থাকোঁতে তেওঁ চপেনহাৱাৰৰ দৰ্শনত গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হয়।

1869 চনত অধ্যাপক ৰিছলে নিৎচেক চুইজাৰলেণ্ডৰ বাছেল বিশ্ববিদ্যালয়ত ধ্রুপদী ভাষাতত্ত্বৰ পদত সুপাৰিশ কৰে; থেছিছ নিলিখিও লেপজিং বিশ্ববিদ্যালয়ে তেওঁৰ লেখনীৰ ভিত্তিত ডক্টৰেট প্রদান কৰে। কিন্তু 1870ৰ পিছত গ্ৰহণী আৰু ঘোঁৰাশলখা ৰোগে তেওঁৰ স্বাস্থ্য ভাঙি পেলায়। ক্রমাগত অসুস্থতাৰ বাবে 1879 চনত তেওঁ অধ্যাপকৰ পদ ত্যাগ কৰে। জীৱনৰ শেষ ভাগত তেওঁ মানসিক ভাৰসাম্য হেৰুৱাই পেলায় আৰু 1900 চনত মৃত্যুবৰণ কৰে। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য গ্রন্থসমূহৰ ভিতৰত “The Birth of Tragedy", "Thus Spoke Zarathustra", "Beyond Good and Evil", "On the Genealogy of Morals" আদি বিশেষভাবে জনপ্রিয়।

৪। নিৎচেৰ "Will to Power" ধাৰণাৰ মনস্তাত্ত্বিক ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ মনস্তাত্ত্বিক নীতি হিচাপে "Will to Power" ব্যাখ্যা কৰিলে দেখা যায় যে নিৎচেৰ মতে মানুহৰ আচৰণৰ গভীৰ ভিতৰত "শক্তি খটুৱাব খোজা” এক মৌলিক প্রবণতা কাৰ্যকৰী। মানুহে কেৱল সুখ পোৱাৰ বাবে বা দুখ এৰাই চলাৰ বাবে কাম নকৰে; বৰঞ্চ তেওঁ নিজৰ উপস্থিতি, ক্ষমতা, প্ৰভুত্ব, আৰু নিয়ন্ত্রণ-ক্ষমতা অনুভৱঙ্গ প্রতিপন্ন কৰিবলৈ কাম কৰে। এই মনস্তাত্ত্বিক দৃষ্টিত "শক্তিৰ ইচ্ছা” মানে-নিজক প্রমাণ কৰা, আনক প্ৰভাৱিত কৰা, আনৰ ওপৰত কিছুমান অৰ্থত অধিকাৰী হোৱা, অথবা অন্ততঃ নিজৰ ওপৰত আত্ম-প্ৰভুত্ব স্থাপন কৰা।

নিৎচে "The Gay Science" ত ইঙ্গিত কৰে যে আমি আনক উপকাৰ কৰিও শক্তি খটুৱাওঁ আৰু আঘাত কৰিও শক্তি খটুৱাওঁ। আঘাত দিয়াৰ সময়ত আমি আনক কঠোৰভাৱে আমাৰ শক্তি অনুভৱ কৰাই দিওঁ; উপকাৰ কৰাৰ সময়তো আমি “মই পাৰোঁ বা মই ক্ষমতাবান" এই চেতনা প্রতিষ্ঠা কৰোঁ। অর্থাৎ সদিচ্ছা বা দয়া অনেক সময়ত কেৱল নৈতিকতা নহয়-ই ক্ষমতাৰ মনস্তাত্ত্বিক প্রকাশো হ'ব পাৰে।

নিৎচেৰ মতে ইচ্ছা (will) কোনো একক বস্তু নহয়; ই বহু সংবেদনৰ সমষ্টি। ইচ্ছা কৰাটো মানে "আদেশ দিয়া" আৰু "আদেশ পালন"ৰ ভিতৰৰ সংঘাতময় প্রক্রিয়া। মনস্তাত্ত্বিকভাৱে মানুহ অধিকাংশ সময় "আদেশদাতা অংশ"ৰ সৈতে নিজকে একাত্ম কৰে-যাতে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ সুখ পায়; কিন্তু সিদ্ধান্ত পালন কৰাৰ কষ্টক অৱচেতনভাৱে ঢাকি ৰাখে। এই অভ্যাসে "মই স্বাধীন” বোধ বৃদ্ধি কৰে, যিটোও একধৰণৰ শক্তি-চেতনা।

মনস্তাত্ত্বিক ব্যাখ্যাত নিৎচে এইটোও কয় যে Will to Power ভাল বা বেয়া নিজে নহয়; শক্তি কেনেকৈ প্রকাশ পায় সেয়াই মূল। সৃষ্টিমূলক, সুন্দৰ, জীৱনদায়িনী ৰূপত শক্তি প্রকাশ হলে ই উচ্চ, কিন্তু প্রতিশোধ, কুৎসিততা, দুর্বলতা-উৎপন্ন কৌশল, অথবা আনক অপমান কৰি নিজে তুষ্ট হওঁতা-এবোৰ নিৎচেৰ মতে নিম্নস্তৰীয়।

সেয়ে মনস্তাত্ত্বিক অর্থত Will to Power হ'ল মানুহৰ অন্তৰত থকা ক্ষমতা-প্রবণতা, যি সিদ্ধান্ত, আচৰণ, নৈতিকতা আৰু সামাজিক সম্পর্কত নানাভাৱে প্রকাশ পায়-আনক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈও, আৰু নিজকে অতিক্রম কৰিবলৈও।

৫। নিৎচেৰ "Master morality" আৰু "Slave morality" ধাৰণা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ "On the Genealogy of Morals" গ্রন্থত "স্বামী নৈতিকতা” (master morality) আৰু "দাস নৈতিকতা” (slave morality)ৰ মাজত এটা তীব্র পার্থক্য দাঙি ধৰা হৈছে। এই পার্থক্য নিৎচেৰ মূল্যবোধ-সমালোচনাৰ মূল অংশ, আৰু ইয়াৰ সৈতে "Will to Power" ধাৰণা ঘনিষ্ঠভাৱে যুক্ত। নিৎচেৰ মতে, নৈতিকতা কোনো চিৰন্তন, সার্বজনীন বিধান নহয়; ই ইতিহাস-সাপেক্ষ আৰু ক্ষমতা-সম্পৰ্কৰ ফল।

স্বামী নৈতিকতা শক্তিশালী, স্বাস্থ্যবান, আত্মবিশ্বাসী "প্রভু” শ্ৰেণীৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। এই শ্ৰেণীয়ে নিজৰ শক্তি, সাহস, গৌৰৱ, স্বাৰ্থপৰতা, দৃঢ়তা, আৰু নেতৃত্বক "ভাল" (good) বুলি চিহ্নিত কৰে। তেওঁলোকে মূল্যবোধ সৃষ্টি কৰে পোনপটীয়াভাৱে-নিজৰ অভিজ্ঞতা আৰু ক্ষমতাৰ আধাৰত। এই নৈতিকতাত "ভাল"ৰ মানে-উচ্চ, শক্তিমান, সৃষ্টিশীল, আৰু জীৱন-পৰায়ণ।

ইৰ বিপৰীতে দাস নৈতিকতা দুর্বল, নিপীঞ্জতি, ভীত, আৰু শাৰীৰিকঙ্গমানসিকভাবে কম শক্তিমান লোকৰ ভিতৰত জন্ম লয়। দাস নৈতিকতা পোনপটীয়াভাৱে মূল্য আৰোপ কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে ই "চতুৰতা" (cunning)আৰু "resentment” (অন্তৰত লুকাই থকা ক্ষোভ বা বিদ্বেষ)ৰ জৰিয়তে মূল্যবোধ গড়ে। দুৰ্বলসকলে প্ৰভুৰ শক্তি, অহংকাৰ, স্বাৰ্থপৰতা, স্বাস্থ্য আৰু সাহসক "পাপ বা অনৈতিক” বুলি প্ৰচাৰ কৰে যাতে প্রভুসকলে অপৰাধবোধ অনুভৱ কৰে। তেওঁলোকৰ দৃষ্টিত "ভাল" মানে-নম্রতা, সহানুভূতি,ত্যাগ, বাধ্যতা, আৰু কষ্ট-সহিষ্ণুতা।

নিৎচেৰ মতে, খ্ৰীষ্টান নৈতিকতা মূলত দাস নৈতিকতাৰ উন্নত ৰূপ; ই দুর্বলতাক নৈতিক উচ্চতালৈ তুলি ধৰিছে, আৰু শক্তিশালীজনক “অপৰাধী” বুলি অনুভৱ কৰায়। ইয়াৰ ফলত জীৱন-শক্তি দমন হয়, সৃষ্টিশীলতা কমে, আৰু শূন্যবাদ জন্মে।

এই আলোচনাৰ কেন্দ্ৰত আছে Will, to Power- প্রভুসকলে ক্ষমতা প্রকাশ কৰে "মূল্য আৰোপ”ৰ জৰিয়তে; দাসসকলে ক্ষমতা প্রকাশ কৰে "মূল্য ঘুৰাই দিয়া"ৰ জৰিয়তে। সেয়াইে নিৎচেৰ সমালোচনাৰ তীক্ষ্ণতা-নৈতিকতা সুধা আদর্শ নহয়, ই ক্ষমতাৰ ইতিহাস।


৬। নিৎচেৰ দৰ্শনত শূন্যবাদৰ সংকট আৰু সুযোগ-দুই দিশ আলোচনা কৰা।


উত্তৰঃ নিৎচে শূন্যবাদক কেৱল বিপদ বুলি নেদেখে; তেওঁ ইয়াক একে সময়তে সংকট (danger) আৰু সুযোগ (opportunity) বুলি দেখে। শূন্যবাদৰ সংকট এই যে-যেতিয়া ঈশ্বৰ-ভিত্তিক নৈতিকতা আৰু মূল্যবোধ ভাঙি পৰে, তেতিয়া জীৱনৰ অৰ্থ, উদ্দেশ্য, আৰু আদৰ্শ ধৰি ৰখা কঠিন হয়। ঈশ্বৰ "সত্যতা, ন্যায়, সৌন্দর্য, প্রেম” আদি আদৰ্শসমূহৰ উৎস আছিল; সেয়া মৰি গ'লে মানুহ অকলশৰীয়া হয়, জগতৰ বস্তুবোৰক কোনো ঈশ্বৰ-প্রদত্ত উদ্দেশ্য নাথাকে, আৰু জীৱন "মূল্যহীন” যেন লাগে। এই অৱস্থাত নিচেৰ মতে মানুহ শূন্যবাদী হয়-সর্বোচ্চ মূল্যসমূহ নিজেই মূল্যহীন হৈ পৰে (“The highest values devaluate themselves”)। ফলত মানুহ অনিশ্চয়তা, অর্থহীনতা, আৰু উদ্দেশ্যহীনতাৰ গভীৰ তলানিত পৰে। কিন্তু নিৎচে শূন্যবাদক “পৰিৱৰ্তিত স্তৰ” (transition stage) বুলিও কয়। শূন্যবাদ মানে-পুৰণি মূল্য ভাঙিছে, নতুন মূল্য এতিয়াও সৃষ্টি হোৱা নাই। এই মধ্যবর্তী অৱস্থা ভয়ংকৰ, কিন্তু ইয়াতেই নতুন পথ খুলি যায়। ঈশ্বৰৰ মৃত্যুৱে মানুহক শাস্তি-ভয় আৰু পাপবোধৰ “ধমকি”ৰ পৰা মুক্ত কৰে, আৰুনতুন ধৰণে জীয়াই থকাৰ পৰীক্ষা কৰিবলৈ সুযোগ দিয়ে-আনকি ভুল কৰিবলৈও সুযোগ। এই স্বাধীনতা সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিলে মানুহে নিজৰ জীৱনৰ গৰাকী হ'ব পাৰে: "আমাৰ গল্পৰ নিজেই নায়ক”।


নিৎচেৰ মতে, শূন্যবাদী অৱস্থাত মানুহৰ দায়িত্ব হ'ল নতুন প্রমূল্য সৃষ্টি কৰা; নহ'লে কৰ্ম বিচাৰৰ কোনো মানদণ্ড নাথাকিব। এইখিনিতে "অতিমানৱ” ধাৰণা প্রাসঙ্গিক হয়। অতিমানৰে শূন্যবাদ অতিক্ৰম কৰি নতুন মূল্য সৃষ্টি কৰে, সৃষ্টিশীল কামত নিজকে নিয়োগ কৰে, আৰু জীৱনক উদযাপন কৰাৰ নায়কোচিত দৃষ্টিভংগী গঞ্জ।ে নিৎচে শিল্পীৰ পৰা সহনশীলতা শিকিবলৈ কয়; মানে কষ্টকো ৰূপান্তৰ কৰি সৌন্দৰ্য আৰু অর্থ গঞ্জা তোলা।

গতিকে শূন্যবাদ এক ভয়ংকৰ খালি-ঠাই; কিন্তু সেই খালি-ঠাইতেই নতুন মূল্য-নির্মাণৰ সম্ভাৱনা থাকে। নিৎচেৰ চিন্তাত শূন্যবাদৰ আসল তাৎপর্য-পুৰণি ভিত্তি ধ্বংস, আৰু নতুন ভিত্তি সৃষ্টিৰ আহ্বান।


৭। নিচেৰ “Will to Power” ধাৰণাৰ সীমাবদ্ধতা বা বিতর্কসমূহ উল্লেখ কৰি আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ "Will to Power" ধাৰণা গভীৰ আৰু প্ৰভাৱশালী হলেও ইয়াক কেন্দ্ৰ কৰি বহু বিতৰ্ক আৰু সীমাবদ্ধতা দেখা যায়। প্রথম সীমাবদ্ধতা হ'ল- নিৎচেই এই ধাৰণাক প্ৰণালীবদ্ধভাৱে (systematically) সম্পূর্ণ ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা নাছিল। তেওঁ "The Will to Power" নামেৰে এখন গ্রন্থ প্রস্তুত কৰিছিল বুলি উল্লেখ থাকিলেও জীৱিত কালত প্রকাশ নকৰিলে; মৃত্যুৰ পিছত ১৯০১ চনত তেওঁৰ ভগ্নী এলিজাবেথ ফষ্টাৰ নিচেই টোকা-লেখনি সংকলন কৰি প্ৰকাশ কৰে। ফলত ধাৰণাটো নানা দিশে "অপূর্ণ” আৰু “ব্যাখ্যাযোগ্য” হৈ ৰয়, আৰু বিভিন্ন ব্যাখ্যা জন্মায়।

দ্বিতীয় বিতর্ক হ'ল-এই ধাৰণাক কিছুমানে "শাৰীৰিক-ৰাজনৈতিক শক্তিৰ পোষকতা” বুলি ভুল ব্যাখ্যা কৰিছে। বিশেষকৈ নাজি সমর্থকসকলে Will to Power ক শক্তি-দখল, জাতিবাদী আধিপত্য, আৰু কৃত্রিম নিৰ্বাচনৰ যুক্তি দিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। কিন্তু পাঠত স্পষ্টভাৱে কোৱা আছে যে নিৎচে শক্তিৰ অনুসৰণ (power-seeking)ৰ পোষক নহয়; তেওঁ শক্তিক "সৃষ্টিমূলক” কামত নিয়োগ কৰাৰ পক্ষে। কুৎসিত, দুৰ্বলতাৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা শক্তি-ইচ্ছাক তেওঁ সমালোচনা কৰে। সেয়া সত্ত্বেও ভুল ৰাজনৈতিক অপব্যাখ্যা ধাৰণাটোৰ গ্ৰহণযোগ্যতাত সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে।

তৃতীয় বিতর্ক- Will to Power ক মনস্তাত্ত্বিক, জৈৱিক, অধিবৈজ্ঞানিক নীতি-এই তিনিধৰণে ব্যাখ্যা কৰা হয়। একাংশই কয় ই কেৱল মানুহৰ আচৰণ ব্যাখ্যা কৰা মনস্তত্ত্ব; আন একাংশই কয় ই জীৱনশক্তিৰ জৈৱিক নীতি; আৰু একাংশই কয় ই জগতৰ মৌলিক অধিবৈজ্ঞানিক নীতি। এই বহুস্তৰীয়া ব্যাখ্যাই কেতিয়াবা ধাৰণাটোক অস্পষ্ট কৰি তোলে-কাৰণ একে শব্দে কেতিয়াবা একে সময়তে তিনিধৰণে মানে বহন কৰে।

চতুৰ্থ বিতৰ্ক-হেডেগাৰৰ ব্যাখ্যা। হেডেগাৰে কয় Will to Power ক শাৰীৰিক-ৰাজনৈতিক শক্তি বুলি নল'ব, বৰঞ্চ "অতিমানৱ” আৰু "শাশ্বতোদয়” চিন্তাৰ সৈতে মিলাই বুজিব লাগে; কিন্তু একাংশ হেডেগাৰৰ ব্যাখ্যাকো বিতর্কিত বুলি মানে।

সাৰাংশত, Will to Power ধাৰণা নিৎচেৰ দৰ্শনৰ কেন্দ্ৰ, কিন্তু তাৰ অসম্পূৰ্ণতা, বহুস্তৰীয়া অৰ্থ, আৰু ৰাজনৈতিক অপব্যাখ্যা-এইবোৰে ইয়াক বিতৰ্ক-প্রবণ কৰি তুলিছে। তথাপিও, সৃষ্টিমূলক শক্তি, স্ব-অতিক্রম, আৰু নতুন মূল্য সৃষ্টিৰ দিশত ইয়াৰ তাৎপৰ্য অতি মূল্যবান।

৮। নিৎচেৰ মতে শূন্যবাদ (Nihilism) কি? তাৰ কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰি আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ শূন্যবাদ (nihilism) শব্দটো লেটিন "nihil” (একো নথকা) শব্দৰ পৰা আহিছে। সাধাৰণ অৰ্থত ই জগত-জীৱনৰ অৰ্থহীনতা, প্রকৃত নৈতিক সত্য বা প্ৰমূল্যৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ, আৰু জ্ঞান বা যোগাযোগৰ অসম্ভৱতা সূচায়। কিন্তু নিৎচে শূন্যবাদক বিশেষ অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰিছে-তেওঁৰ মতে শূন্যবাদ হ'ল পশ্চিমীয়া সমাজত নৈতিক পৰম্পৰাৰ সংহতিহীনতা, মূল্যবোধৰ ভিত ভাঙি যোৱা অৱস্থা।

নিৎচেৰ মতে শূন্যবাদ মানে "সর্বোচ্চ প্রমূল্যসমূহে নিজকে মূল্যহীন কৰা”-তেওঁৰ বিখ্যাত বাক্য- "The highest values devaluate themselves.” অর্থাৎ যি আদর্শবোৰ একসময় সমাজক ধৰি ৰাখিছিল, সেই আদর্শবোৰেই শেষত নিজৰ ভিতৰৰ যুক্তিগত পৰিণামত ভাঙি পৰে। নিৎচে কয়, শূন্যবাদৰ কাৰণ সামাজিক দুর্নীতি বা মনস্তাত্ত্বিক অধপতন নহয়; বৰঞ্চ মূল্যবোধৰ ভিতৰতে থকা সংকট।

নিৎচে বিশেষকৈ খ্রীষ্টান নৈতিকতাক শূন্যবাদৰ মূলোৎপাটকাৰী কাৰক বুলি চিহ্নিত কৰে। খ্ৰীষ্টান নৈতিকতা মানুহক “পৰম মূল্য” দিছে, ঈশ্বৰৰ প্ৰবক্তাৰ ভূমিকা লৈছে, আৰু মানুহক এনে আত্মবিশ্বাস দিছে যে কিহে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ-সেয়া তেওঁ জানে। ইয়াৰ ফলত মানুহ নিৰাশাৰ পৰা বাঁচে, দুখ-যন্ত্রণা সহ্য কৰাৰ কাৰণ পায়। কিন্তু আধুনিক যুগত ঈশ্বৰ-বিশ্বাস ধ্বংস নামিলে এই সকলো প্রমূল্য "অর্থহীন” হৈ পৰে; তেতিয়া মানুহে দেখিবলৈ পায়-যি আদৰ্শৰ ওপৰত তেওঁ জীয়াই আছিল, সেয়াৰ নিশ্চিত ভিত্তি নাই। এইখিনিতেই শূন্যবাদ তীব্র হয়।

নিৎচেৰ মতে শূন্যবাদ মানসিক অৱস্থা হিচাপে তিনিধৰণে উপস্থিত হয়-

(ক) মানুহে সকলোতে মূল্য বিচাৰে, কিন্তু মূল্য নাপায়-ফলত শক্তি অপচয় আৰু যন্ত্রণা।

(খ) মানুহে সমগ্রতাক এক প্রণালী বা দমনমূলক "চৰম” ধাৰণাত বাঁধি ৰাখিব খোজে।

(গ) জগত কেৱল ৰং দিয়া বুলি লাগিলে মানুহ "প্রকৃত জগত”-ৰ বিশ্বাস হেৰুৱায়।

সেয়াইে নিৎচেৰ শূন্যবাদ-এক গভীৰ অভিজ্ঞতা, যিয়ে সংকট আনে, কিন্তু নতুন প্ৰমূল্য সৃষ্টিৰ সম্ভাৱনাও উন্মুক্ত কৰে।


ৰচনাধৰ্মী প্রশ্নোত্তৰ

১। নিৎচেৰ শূন্যবাদ (Nihilism) সংজ্ঞা, কাৰণ, ৰূপ আৰু তাৎপর্য বিশ্লেষণ

উত্তৰঃ শূন্যবাদ (Nihilism) শব্দটো সাধাৰণভাবে "একো নথকা” অর্থবোধক লেটিন "nihil" শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ। উনবিংশ শতিকাত এই শব্দটো নৈতিক দর্শন আৰু জ্ঞানতাত্ত্বিক সংশয়বাদৰ বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ হৈছিল। বিংশ শতিকাত ই অধিক বিস্তৃত অৰ্থত ব্যৱহৃত হয়-প্রকৃত নৈতিক সত্য বা প্ৰমূল্যৰ অস্তিত্ব অস্বীকাৰ, জ্ঞানৰ অসম্ভৱতা, আৰু জগত-জীৱনৰ অৰ্থহীনতা বা উদ্দেশ্যহীনতাৰ বোধ। কিন্তু নিৎচে শূন্যবাদক বিশেষ অর্থত ব্যাখ্যা কৰিছে: তেওঁৰ মতে, শূন্যবাদ হ'ল পশ্চিমীয়া সমাজত নৈতিক পৰম্পৰাৰ সংহতি ভাঙি যোৱা অৱস্থা, আৰু পুৰণি সর্বোচ্চ প্ৰমূল্যসমূহৰ পতন। নিৎচে শূন্যবাদক "আসন্ন ভবিষ্যতৰ ইতিহাস" হিচাপে দেখিছিল। "The Will to Power"ৰ টোকাত তেওঁ লিখে যে তেওঁ আগন্তুক দুটা শতাব্দীৰ ইতিহাস বৰ্ণনা কৰিছে-ইতিহাসটো হৈছে শূন্যবাদৰ আগমন। তেওঁৰ মতে ইউৰোপীয় সংস্কৃতি এক প্ৰকাৰ "বিপৰ্যয়”ৰ দিশে আগবাঢ়ি আহিছে। শূন্যবাদ কেনেকৈ অবধাৰিত হয়, তাৰ তিনিটা কাৰণ তেওঁ উল্লেখ কৰিছে- (ক) প্ৰমূল্যসমূহ নিজৰ চৰম পৰিণতিত উপনীত হয়; (খ) শূন্যবাদে আমাৰ মহান আদৰ্শ আৰু প্ৰমূল্যসমূহৰ "চৰম যৌক্তিক সিদ্ধান্ত" প্রতিনিধিত্ব কৰে; (গ) এই প্ৰমূল্যসমূহৰ প্ৰকৃত মূল্য আৱিষ্কাৰ কৰাৰ পূৰ্বেই শূন্যবাদৰ অভিজ্ঞতা আহি পৰে। এই ধাৰণাসমূহে বুজায়-শূন্যবাদ বাহিৰৰ আঘাত নহয়; ই ভিতৰৰ যুক্তিগত পৰিণতি। নিৎচেৰ বিখ্যাত বাক্য "The highest values devaluate themselves"-শূন্যবাদৰ মূলত আছে। মানে-যি সর্বোচ্চ আদৰ্শসমূহ (ঈশ্বৰ, পৰলোক, চিৰন্তন নৈতিকতা) সমাজক ধৰি ৰাখিছিল, সেইবোৰেই শেষত নিজকে মূল্যহীন কৰি তোলে। কিন্তু কিয়? নিৎচে কয়-ইয়াৰ সহজ উত্তৰ নাই; ইয়াতেই শূন্যবাদৰ ভয়ংকৰতা। যি "অর্থ দিছিল” সেইটোৱেই ভাঙে, আৰু ভাঙনৰ কাৰণৰ যুক্তিও সম্পূৰ্ণ স্পষ্ট নাথাকে-মানুহ কেৱল পতন অনুভৱ কৰে।

নিৎচেৰ মতে, শূন্যবাদৰ মূল সামাজিক দুর্নীতি, মনস্তাত্ত্বিক অধপতন, বা দেহ-মন-বুদ্ধিৰ সংকট নহয়। এইবোৰ থাকিলেও শূন্যবাদ "সৃষ্টি" নকৰে; কাৰণ সংকটৰ বহুত ব্যাখ্যা থাকিব পাৰে। নিৎচে খ্ৰীষ্টান নৈতিকতাক শূন্যবাদৰ কেন্দ্ৰীয় কাৰক হিচাপে বিশ্লেষণ কৰে। খ্ৰীষ্টান নৈতিকতাই মানুহক পৰম মূল্য দিছে, ঈশ্বৰৰ প্ৰবক্তা হিচাপে কাম কৰিছে, মানুহক "সর্বোচ্চ কিহে” সেয়া জানে বুলি আত্মবিশ্বাস দিছে, আৰু নিৰাশাৰ পৰা বাধা দিছে। এই নৈতিকতাই দুখ-যন্ত্রণা সহ্য কৰাৰ যুক্তি, আৰু নৈতিক জীৱন যাপন কৰাৰ কাৰণ প্ৰদান কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক যুগত এই নৈতিকতাৰ ভিতৰতে এক বিপৰীত গতি দেখা যায়- সততাক প্রমূল্য হিচাপে স্থাপন কৰাটো বৌদ্ধিক সাধুতালৈ (intellectual honesty) লৈ যায়; সেই সাধুতাই বিশ্বাসক অস্বীকাৰ কৰে; আৰু বিশ্বাস অস্বীকাৰ মানেই ঈশ্বৰ-বিশ্বাস ভাঙে। ফলত নৈতিক ভিত্তি নিজেই খণ্ডিত হয়-ইয়াই শূন্যবাদ।

নিৎচেৰ মতে, শূন্যবাদ তিনিটা মানসিক অৱস্থা হিচাপে প্রকাশ পায়। প্রথমে, মানুহে সকলোতে মূল্য বিচাৰে, কিন্তু মূল্য নাপায়-ফলত শক্তিৰ অপচয়, নিষ্ফল প্রয়াসৰ যন্ত্রণা, নিৰাপত্তাহীনতা। দ্বিতীয়ত, মানুহে সমগ্রতাক প্ৰণালীবদ্ধ কৰি কোনো চৰম শৃংখলালৈ বাঁন্ধি ৰাখিব খোজে-যাতে অনিশ্চয়তা কমে; কিন্তু ইয়াৰ ভিতৰত দমন আৰু প্ৰশাসনৰ চৰম ৰূপৰ সম্ভাৱনা থাকে। তৃতীয়ত, মানুহে জগতখন কেৱল "বং দি থোৱা” বুলি অনুভৱ কৰে-অৰ্থাৎ আমি আৰোপ কৰা মূল্যই সত্য নহয় বুলি লাগিলে মানুহ "প্রকৃত জগত”-ৰ ওপৰত বিশ্বাস হেৰুৱায়।

নিৎচেৰ মূল বক্তব্য-জগতত কোনো বস্তুনিষ্ঠ গাঁথনি বা শৃংখলা নাই; মানুহে নিজেই জগতক গাঁথনি দিয়ে। শূন্যবাদীসকলে আৱিষ্কাৰ কৰে যে প্ৰমূল্যসমূহ ভিত্তিহীন, আৰু "সঁচা জগত" নাই। এই উপলব্ধিয়ে মানুহক গভীৰ একাকীত্বলৈ ঠেলি দিয়ে; শূন্যবাদ এক ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা-ই আনৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ যোগাযোগ কৰিব নোৱাৰা ধৰণৰ অনুভৱ। যদি ঈশ্বৰ মৃত, তেন্তে আত্মা বা জগতৰ পূৰ্ণ অর্থ-গাঁথনি ভাঙি যায়; কেৱল বিচ্ছিন্ন অভিজ্ঞতাসমূহ থাকে। এই অবস্থাই ভয়ংকৰ, কাৰণ আদর্শ বা সত্য বা ন্যায় নাইবা সৌন্দৰ্যৰ উৎস ধ্বংস হয়। তেতিয়া বস্তুবোৰক সুন্দৰ-কুৎসিত বা নৈতিক-অনৈতিক বুলি দেখাৰ বাধ্যবাধকতাও শিথিল হয়।

তথাপিও নিৎচে শূন্যবাদক "কেৱল ধ্বংস” বুলি নেদেখে। তেওঁ কয়-শূন্যবাদে পুৰণি আৰোপিত মূল্য আৰু অৰ্থ অগ্রাহ্য কৰাৰ প্ৰয়োজন দেখুৱায়। ইয়াতেই সুযোগ আছে: পুৰণি ভিত্তি ভাঙিলে মানুহে নতুন ভিত্তি সৃষ্টি কৰিব পাৰে। সেয়াইে অতিমানৱ চিন্তা-শূন্যবাদ অতিক্ৰম কৰি নতুন মূল্য সৃষ্টি। এইদৰে, নিৎচেৰ শূন্যবাদ এক গভীৰ সাংস্কৃতিক-দার্শনিক সংকটৰ বৰ্ণনা, আৰু একে সময়তে নতুন দিশ উন্মোচন কৰা এক আহ্বান।

২। নিৎচেৰ "Will to Power" (শক্তিৰ ইচ্ছা) - অর্থ, গঠন, উৎস আৰু ব্যাখ্যাৰ স্তৰসমূহ বিশদ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ দৰ্শনত "Will to Power" বা "শক্তিৰ ইচ্ছা” (জার্মান: Wille zur Macht) অন্যতম মৌলিক ধাৰণা। ই মানৱ আচৰণ, নৈতিকতা, জ্ঞান, সংস্কৃতি আৰু জগত-বীক্ষাৰ গভীৰ ভিতৰত কাম কৰা চালিকা শক্তি। নিৎচে এই ধাৰণাক সম্পূৰ্ণ প্রণালীবদ্ধভাবে লিখি থোৱা নাই; তথাপিও "Thus Spoke Zarathustra", "Beyond Good and Evil", "On the Genealogy of Morals" আৰু "The Will to Power" নামৰ নোট-সংকলনত এই ধাৰণাৰ বিভিন্ন দিশ স্পষ্ট হয়। উপৰৰবিষয়বস্তু অনুসৰি Will to Power কে মনস্তাত্ত্বিক, জৈৱিক আৰু অধিবৈজ্ঞানিক-এই তিনিটা স্তৰত ব্যাখ্যা কৰা হয়।

(ক) ধাৰণাৰ উৎসঃ Will to Power ধাৰণাৰ বীজ চপেনহাৱাৰৰ "Will to live" (জীয়াই থকাৰ ইচ্ছা) ধাৰণাত আছে। নিৎচে 20 বছৰ বয়সতে চপেনহাৱাৰৰ "The World as Will and Representation" পঢ়ে আৰু গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হয়। চপেনহাৱাৰে কৈছিল-জগতৰ সাৰসত্তা হৈছে এক অন্ধ, অযৌক্তিক, অন্তহীন "ইচ্ছা” যি জীৱনত যৌন বাসনা আৰু টিকে থকাৰ প্ৰচেষ্টাৰ ৰূপত প্রকাশ পায়। নিৎচে প্রথম পর্যায়ত "The Birth of Tragedy"ত Dionysian শক্তিৰ কথা কৈ এই অযৌক্তিক শক্তিৰ নান্দনিক ৰূপ দেখুৱায়। কিন্তু পৰৱৰ্তীতে নিৎচে ইচ্ছাক কেৱল "জীয়াই থকাৰ" সীমাত নধৰে; তেওঁ ইচ্ছাক "শক্তি বৃদ্ধি, বিস্তাৰ, দখল, প্রভুত্ব, আৰু স্ব-অতিক্ৰম'ৰ দিশত বহুমাত্রিক কৰি তোলে-ইয়াই Will to Power |

(খ) ইচ্ছা-ধাৰণাৰ বিশ্লেষণঃ নিৎচে ব্যাকৰণ-প্রবঞ্চনা (grammar's deception) বিষয়ে সতর্ক কৰে। "ইচ্ছা" শব্দটোক বস্তু বুলি ধৰি লোৱা ভুল। নিৎচেৰ মতে, "willing" এটা জটিল ঘটনা-ইত "from-to" অনুভৱ, লক্ষ্যৰ দিশ, আৰু পেশী-সংবেদন (muscular sensation) থাকে। ইচ্ছা কৰাটো মানে বহু সংবেদনৰ সমষ্টি (plurality of sensations)। এই সংবেদনসমূহৰ ভিতৰত এক ধৰণৰ আদেশ দিয়া আৰু আদেশ পালন কৰাৰ প্ৰক্ৰিক্রয়া চলে। ইচ্ছাত "মই স্বাধীন” আৰু "তেওঁ আদেশ পালন কৰিবই লাগিব" এই চেতনা থাকে। আমি সাধাৰণতে আদেশ দিয়া অংশটোক "মই” বুলি বুজো; আদেশ পালন কৰাৰ কষ্ট অংশটোক ঢাক খাই ৰাখো। এই বিশ্লেষণে বুজায়-Will to Power কেৱল বাহ্যিক ক্ষমতা নহয়; ই চেতনাৰ ভিতৰৰ গাঁথনি, আত্ম-প্ৰভুত্বৰ আকাংক্ষা।

(গ) মনস্তাত্ত্বিক নীতিঃ মনস্তাত্ত্বিক স্তৰত নিৎচে কয়-মানুহে আনৰ ওপৰত শক্তি খটুৱাবলৈ চায়; কিন্তু সেই শক্তি কেতিয়াবা আঘাত দি, কেতিয়াবা উপকাৰ কৰি প্ৰকাশ পায়। "The Gay Science"ত তেওঁ উল্লেখ কৰে-আমিও উপকাৰ কৰি আমাৰ শক্তি প্রতিপন্ন কৰোঁ, আঘাতকৰিও কৰোঁ। সেয়ে "নৈতিকতা” বা "দয়া” কেতিয়াবা শক্তিৰ সূক্ষ্ম প্রকাশ। Will to Power বেয়া বা ভাল নিজে নহয়; প্রকাশ-ৰূপে পার্থক্য। নিৎচে সৃষ্টিমূলক, সুন্দৰ আৰু জীৱনদায়িনী শক্তিৰ প্রকাশ পছন্দ কৰে; কিন্তু কুৎসিত, প্রতিশোধমূলক, দুর্বলতা-উৎপন্ন ক্ষমতা-প্রদর্শন সমালোচনা কৰে।

(ঘ) জৈৱিক নীতিঃ জৈৱিক স্তৰত নিৎচে ঘোষণা কৰে-"য'তেই জীৱন্ত বস্তু পাইছো, তাতেই Will to Power পাইছো।" অর্থাৎ জীৱ মানে নিজ শক্তি বৃদ্ধি, পৰিবেশ দখল, বিস্তাৰ, বৃদ্ধি, আৰু প্রাধান্য লাভ। ডাঙৰ মাছৰ সৰু মাছ খোৱা উদাহৰণ-এটা সাধাৰণ জৈৱিক ক্ষমতা-সম্পর্ক। "Beyond Good and Evil''ত নিৎচে কয়-জীয়াই থকাটোৱেই সাধাৰণভাবে Will to Power; আনকি "শৰীৰ” নিজেই Will to Power ৰ আবিৰ্ভাৱ, কাৰণ শৰীৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন প্রবণতা, আকাংক্ষা, স্নায়ুগত দিশ-এবোৰে আধিপত্য বা অনুসৰণৰ ৰূপত কাম কৰে।

(ঙ) অধিবৈজ্ঞানিক নীতিঃ অধিবৈজ্ঞানিক স্তৰত নিৎচে জগতক “monster of energy" বুলি বর্ণনা কৰে-এটা আদি-অন্তহীন শক্তি-প্রবাহ। "This world is the will to power and nothing besides!" এই উক্তিত জগত আৰু মানুহ দুয়োটাকে একে মৌলিক নীতিত দেখা হৈছে। ই স্থিৰ "সত্তা”ৰ চেয়ে গতি, ৰূপান্তৰ, সংঘাত, আধিপত্য, আৰু সৃষ্টিৰ জগত-বীক্ষা।

(চ) জ্ঞান বা সত্যতাঃ নিৎচেৰ মতে জ্ঞান "Truth" বিচাৰাৰ নৈতিক শক্তি নহয়; "will to truth" নিজেই Will to Power ৰ এক ৰূপ। জ্ঞানে শক্তিৰ আহিলা হিচাপে কাম কৰে; শক্তি বৃদ্ধিৰ লগে লগে জ্ঞানো বৃদ্ধি হয়। সংৰক্ষণৰ উপযোগিতাই জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ বিকাশৰ উদ্দেশ্য ব্যাখ্যা কৰে। সেয়ে সত্যতাও এক প্ৰকাৰ ক্ষমতা-সম্পর্কীয় ব্যাখ্যা।

(ছ) সীমাবদ্ধতা আৰু বিতর্কঃ নিচেৰ Will to Power প্রণালীবদ্ধ নোহোৱাত বিভিন্ন ব্যাখ্যা জন্মায়; ভুল ৰাজনৈতিক অপব্যাখ্যাও (নাজিবাদ) ইতিহাসত দেখা যায়। হেডেগাৰে শাৰীৰিক-ৰাজনৈতিক শক্তি বুলি বুজা ব্যাখ্যাক সমালোচনা কৰে। তথাপিও উপৰৰ বিষয়বস্তুক অনুসৰণ কৰিলে স্পষ্ট হয়-নিৎচেৰ লক্ষ্য "শক্তি দখল” নহয়, “সৃষ্টিমূলক শক্তি"। Will to Power মূলত আত্ম-অতিক্রম, নতুন মূল্য সৃষ্টি, আৰু জীৱন-পৰায়ণ ৰূপান্তৰৰ দিশে ধাৱমান এক গভীৰ শক্তি।

৩। নিৎচেৰ "Master morality" আৰু "Slave morality” - উৎপত্তি, বৈশিষ্ট্য, খ্রীষ্টান নৈতিকতা-সমালোচনা আৰু প্রাসঙ্গিকতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ নিৎচেৰ নৈতিকতা-সমালোচনাৰ কেন্দ্ৰস্থলে আছে "স্বামী নৈতিকতা” (master morality) আৰু "দাস নৈতিকতা” (slave morality)ৰ পাৰ্থক্য। "On the Genealogy of Morals" গ্রন্থত নিৎচে দেখুৱায়-নৈতিকতা চিৰন্তন আৰু সৰ্বজনীন বিধান নহয়; ই ইতিহাস, সমাজ-ক্ষমতা আৰু মানসিক প্রবণতাৰ ফল। উপৰৰ বিষয়বস্তুত এই কথাৰ ইঙ্গিত আছে-প্ৰমূল্যবোৰ "জনসাধাৰণৰ ওপৰত আৰোপ কৰি জগত বিচাৰ কৰাটোৱেই Will to Power ৰ প্ৰকাশ। নৈতিক মূল্যায়ণ মানে একধৰণৰ ক্ষমতা-ব্যৱহাৰ।

স্বামী নৈতিকতা শক্তিশালী, স্বাস্থ্যবান, আত্মবিশ্বাসী শ্ৰেণীৰ পৰা জন্মে। এই শ্ৰেণীৰ মানুহে নিজৰ গুণসমূহ-সাহস, শক্তি, স্বাভিমান, আত্ম-দৃঢ়তা, নেতৃত্ব, সৃষ্টিশীলতা-এইবোৰক "ভাল” বুলি ঘোষণা কৰে। তেওঁলোকে “ভাল” শব্দটো প্ৰথমে নিজৰ আত্ম-অভিজ্ঞতাৰ ভিতৰত গঢ়ে: "ভাল" মানে উচ্চ, মহান, শক্তিশালী, জীৱন-পৰায়ণ। এই নৈতিকতা প্রতিশোধ বা ভয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে; ই আত্ম-অভিমান আৰু শক্তিৰ সোজা প্রকাশ। নিৎচেৰ মতে প্ৰভুসকলে তেওঁলোকৰ প্ৰমূল্যক পোনপটীয়াভাৱে জগতত আৰোপ কৰে-এইটোৱেই ক্ষমতা।

ইয়াৰ বিপৰীতে দাস নৈতিকতা দুর্বল, নিপীড়িত, ভীত, কষ্টভোগী লোকসকলৰ ভিতৰত জন্মে। দাস শ্রেণীয়ে পোনপটীয়াভাৱে শক্তি দেখুৱাব নোৱাৰে; সেয়ে তেওঁলোকে "চতুৰতা” আৰু “resentment” (অন্তলুকাই থকা ক্ষোভ-বিদ্বেষ)ৰ জৰিয়তে নৈতিকতা গঢ়ে। দাস নৈতিকতাই প্ৰভুৰ শক্তি, অহংকাৰ, স্বাৰ্থপৰতা, স্বাস্থ্য, সাহস-এইবোৰক “পাপ” বা “অনৈতিক” বুলি চিহ্নিত কৰে যাতে প্ৰভুজনে অপৰাধবোধ অনুভৱ কৰে। ইয়াৰ বিপৰীতে নম্রতা, দয়া, সহানুভূতি, ত্যাগ, বাধ্যতা, কষ্ট-সহিষ্ণুতা-এইবোৰক “ভাল” বুলি ঘোষণা কৰে। এইটোক নিৎচে মূল্যবোধৰ “উলট-পালট” (reversal) বুলি ধৰে-ন্দুৰ্বলতাক মহত্ত্ব বান্ধি তোলা।


নিৎচেৰ মতে খ্ৰীষ্টান নৈতিকতা এই দাস নৈতিকতাৰ উন্নত ৰূপ। খ্ৰীষ্টান পৰম্পৰাই কষ্ট সহ্য কৰাটো পূণ্য, নম্রতা মহৎ, দয়া উচ্চআদর্শ, আৰু শক্তি বা অহংকাৰ পাপ-এই ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰে। ফলত জীৱন-শক্তি দমন হয়। উপৰৰ বিষয়বস্তুত সংযমী আদৰ্শৰ (ascetic ideal) সমালোচনাৰ ৰেখা দেখা যায়-ধৰ্ম আৰু দৰ্শনে শৰীৰৰ ঊর্ধ্বত আত্মাক, ইন্দ্ৰিয়ৰ ঊর্ধ্বত মনক, বাসনাৰ ঊর্ধ্বত কৰ্তব্যক স্থান দিছে; ই অভিজ্ঞতাক আঁতৰাই ৰাখে আৰু জীৱনক অৱনমিত কৰে। নিৎচেৰ মতে, এই ধৰণৰ

নৈতিকতা মানুহক পাপবোধেৰে শাসন কৰে, আৰু শক্তিশালী প্রবৃত্তিকো "অনৈতিক” বুলি দমন কৰে। ইয়াৰ পৰিণাম শেষত শূন্যবাদ: ঈশ্বৰ মৃত হলে দাস নৈতিকতাৰ ভিত ভাঙে, কিন্তু মানুহ নতুন মূল্য সৃষ্টি কৰিব নাজানে।

এই তত্ত্বৰ প্রাসঙ্গিকতা আজিও আছে। ই বুজায়-নৈতিকতা কেৱল নীতি-পাঠ নহয়; ই ক্ষমতা-সম্পর্ক আৰু মানসিক সংকটৰ সৈতে যুক্ত। বহু সময়ত সমাজত "ভাল" বুলি মানা কথা কোনে নির্ধাৰণ কৰে? সেই নিৰ্ধাৰণৰ পেছত কিছুমান শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ, ভয়, বা আধিপত্য থাকিব পাৰে। নিৎচেৰ তত্ত্ব এই প্রশ্নবোৰ তুলিবলৈ সহায় কৰে।

কিন্তু ইয়াৰ সীমাবদ্ধতাও আছে। দয়া বা সহানুভূতি নাইবা সমতা সদায় "দুর্বলতা"ৰ ফল বুলি ক'লে মানৱীয় কৰুণা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ মূল্য হ্রাস পায়। বাস্তৱত সহানুভূতি কেতিয়াবা নৈতিক উন্নতি আৰু সামূহিক কল্যাণৰ ভিত্তি। তদুপৰি, নিৎচেৰ ভাষা কেতিয়াবা অতিশয় অভিজাতবাদী (elitist) যেন লাগে। তথাপিও, ওপৰৰ বিষয়বস্তুৰ ভিতৰত যি মূল কথা আছে-নৈতিক মূল্যায়ণ ক্ষমতা-সম্পৰ্কৰ ফল-সেইটোৱে নিৎচেৰ সমালোচনাৰ তীক্ষ্ণতা বজাই ৰাখে।

শেষত, "master morality vs slave morality" নিৎচেৰ নৈতিক ইতিহাসৰ এক গভীৰ বিশ্লেষণ। ই দেখুৱায়-নৈতিকতা স্থিৰ সত্য নহয়; ই সমাজ-ক্ষমতা, মানসিক প্রবণতা, আৰু সাংস্কৃতিক ৰূপান্তৰৰ সৈতে গঢ় লয়। খ্ৰীষ্টান নৈতিকতাৰ সমালোচনাৰ জৰিয়তে নিৎচে মানুহক নতুন মূল্য সৃষ্টি আৰু জীৱন-পৰায়ণ নৈতিকতাৰ দিশে ঠেলি দিয়ে-ইয়াই তেওঁৰ "revaluation of values" প্ৰকল্পৰ কেন্দ্ৰ।